Готовые материалы

Աշխատությունը նվիրված է Ազիզ Տեր Կոմիտաս քահանային և նրա անվան հետ կապված հրաշագործությունների մասին պատմություններին։ Վերնագրում գործածված «մյուճյուզե» բառը թուրքերենում նշանակում է հրաշք, ուստի գիրքը կարելի է դասել կրոնական հրաշապատում և սրբախոսական գրականության շարքին։ Նման ստեղծագործություններում հոգևորականի կերպարը ներկայացվում է հավատքի, բարեպաշտության և աստվածային զորության հետ ունեցած կապի միջոցով, իսկ հրաշքների մասին պատումները ծառայում են հավատացյալների հոգևոր ներշնչմանը և կրոնական համոզմունքների ամրապնդմանը։ Դրանք հաճախ արտահայտում են մարդկանց ակնկալիքները՝ կապված աղոթքի զորության, աստվածային միջամտության, բժշկության, օգնության և դժվարությունների հաղթահարման հետ։ Աշխատության թեմատիկ ուղղվածությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես են հրաշքների մասին ավանդությունները ձևավորվել և տարածվել հայ համայնքներում, ինչ դեր են ունեցել հոգևորականների հեղինակության պահպանման և հավատացյալների կրոնական կյանքի մեջ։ Այն նաև հետաքրքրություն է ներկայացնում 19-րդ դարի հայատառ թուրքերեն գրականության և Կոստանդնուպոլսի բազմալեզու հրատարակչական միջավայրի ուսումնասիրության համար՝ որպես կրոնական բովանդակության փոխանցման ու տարածման յուրահատուկ օրինակ։

Աշխատությունը կրում է թուրքերեն վերնագիր, որի «քիթաբ» բաղադրիչը նշանակում է գիրք, իսկ «շերհլէր րիսալէսի» արտահայտությունը մատնանշում է բացատրությունների կամ մեկնությունների ժողովածուի բնույթը։ Վերնագրի հիման վրա այն կարելի է դիտարկել որպես «Ազիզ քիթաբ» անվամբ հիշատակվող գրքի մեկնաբանական կամ բացատրական շարադրանք։ Նման երկերի հիմնական նպատակը սկզբնաղբյուրի բովանդակությունը ընթերցողին ավելի հասկանալի դարձնելն է՝ բացատրելով առանձին արտահայտությունների իմաստը, հասկացությունների նշանակությունը և տեքստում արտահայտված գաղափարները։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել օսմանյան շրջանի թուրքերեն գրավոր մշակույթի, կրոնական կամ ուսուցողական մեկնությունների ավանդույթի և հայերեն տառերով փոխանցված թուրքերեն գրականության ուսումնասիրության համար։ Այն նաև վկայում է Կոստանդնուպոլսի բազմալեզու հրատարակչական միջավայրի մասին, որտեղ տարբեր լեզուներով և գրային համակարգերով ստեղծված գրքերը շրջանառվում էին տարբեր համայնքների ընթերցողների շրջանում։ Այս հրատարակության ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել հայատառ թուրքերեն գրական ժառանգության, լեզվական փոխազդեցությունների և 19-րդ դարի հայ ընթերցողական մշակույթի առանձնահատկությունների բացահայտմանը։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանյայց եկեղեցու աթոռին՝ որպես հայ ժողովրդի հոգևոր, եկեղեցական և ազգային կյանքի կարևորագույն հաստատության։ Այն առնչվում է Հայ Առաքելական եկեղեցու կենտրոնական կառույցի պատմությանը, նրա հոգևոր հեղինակությանը և հայ հավատացյալների կյանքում ունեցած նշանակությանը։ Հայոց եկեղեցական աթոռը դարերի ընթացքում եղել է ոչ միայն հոգևոր առաջնորդության և եկեղեցական կառավարման կենտրոն, այլև ազգային ինքնության, մշակութային շարունակականության և համայնքային համախմբման կարևոր հենարան։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու կաթողիկոսական իշխանության նշանակությանը, եկեղեցական ավանդույթների պահպանմանը, հոգևորականության գործունեությանը և տարբեր ժամանակաշրջաններում եկեղեցու առջև ծառացած խնդիրներին։ Այս կառույցի պատմությունը սերտորեն կապված է հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրի, կրթության, գրականության և ազգային կյանքի զարգացման հետ։ Եկեղեցական աթոռի շուրջ ձևավորված ավանդույթներն ու հաստատությունները նպաստել են հայ հոգևոր ժառանգության պահպանմանը և տարբեր համայնքների միջև կապերի ամրապնդմանը։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում Հայաստանյայց եկեղեցու պատմության, նրա կառավարման համակարգի և ազգային-եկեղեցական ինքնագիտակցության ուսումնասիրության համար՝ ընդգծելով հոգևոր կենտրոնի դերը հայ ժողովրդի պատմական հիշողության ու մշակութային ժառանգության պահպանման գործում։

Աշխատության վերնագիրը վերաբերում է Ալլահի խոսքին՝ իսլամական հավատքի հիմնարար գաղափարներից մեկին, որը կապված է աստվածային հայտնության, սուրբ գրքի և կրոնական ուսմունքի փոխանցման հետ։ Իսլամական ավանդության մեջ Ալլահի խոսքը սերտորեն առնչվում է Ղուրանին, որը մուսուլմանների համար Աստծո հայտնությունն է՝ Մուհամմադ մարգարեին փոխանցված և մարդկությանը որպես հավատքի ու կյանքի ուղեցույց ներկայացված։ Այս թեմայի շուրջ ձևավորված կրոնական գրականությունն անդրադառնում է աստվածային խոսքի էությանը, հայտնության նշանակությանը, սուրբ տեքստի հեղինակությանը և հավատացյալի պարտավորություններին։ Այն հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու իսլամական աշխարհայացքի կարևոր սկզբունքներին, մասնավորապես՝ միաստվածությանը, աստվածային կամքին ենթարկվելուն, բարոյական պատասխանատվությանը և հոգևոր ճշմարտության որոնմանը։ Վերնագրի կրոնական բնույթը գիրքը կապում է նաև տարբեր դավանանքների միջև աստվածաբանական գաղափարների քննարկման և սուրբ գրքերի նշանակության ուսումնասիրության հետ։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում իսլամական կրոնական մտքի, հայերենով ներկայացված արևելյան հոգևոր հասկացությունների և 19-րդ դարի հայալեզու կրոնական գրականության պատմության տեսանկյունից։

Հրապարակումը վերաբերում է Ախալցխայի և Ախալքալաքի հայ համայնքների ու Հայ Առաքելական եկեղեցու հոգևոր կյանքի վիճակին՝ ուղղված այդ շրջաններում ծառայող քահանաներին։ Այն արտացոլում է տարածաշրջանի եկեղեցական և հասարակական խնդիրների նկատմամբ ուշադրությունը՝ ընդգծելով հոգևորականության դերը համայնքային կյանքի կազմակերպման, հավատացյալների հոգևոր առաջնորդության և ազգային-եկեղեցական ավանդույթների պահպանման գործում։ Նման դիմումները կամ շրջաբերական բնույթի գրությունները սովորաբար նպատակ են ունեցել հոգևորականներին տեղեկացնել առկա իրադրության, եկեղեցական գործերի և համայնքային կարիքների մասին, ինչպես նաև նրանց ուշադրությունը հրավիրել ծառայության հետ կապված պարտականությունների ու պատասխանատվության վրա։ Ախալցխան և Ախալքալաքը պատմականորեն կարևոր կենտրոններ են եղել հայ բնակչության և եկեղեցական կյանքի համար, ուստի դրանց հոգևոր վիճակի քննարկումը կապված է նաև տարածաշրջանի հայության ինքնության, կրթական ու մշակութային կյանքի պահպանման հարցերի հետ։ Հրապարակումը արժեքավոր սկզբնաղբյուր է 19-րդ դարի վերջի հայ եկեղեցական վարչարարության, հոգևորականության գործունեության և Արևելյան Հայաստանի ու հարակից շրջանների հայ համայնքների պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու եկեղեցու և համայնքի փոխհարաբերությունների, ինչպես նաև տեղական հոգևոր կառույցների առջև ծառացած խնդիրների մասին։

Ստեղծագործության վերնագրում հիշատակված տոպրակը կարող է հանդես գալ որպես պատումի կենտրոնական առարկա, որի շուրջ ծավալվում են հերոսի՝ Ահմեդի հետ կապված իրադարձությունները։ Ահմեդի կերպարի միջոցով ներկայացվում է արևելյան միջավայրին բնորոշ մարդկային ու կենցաղային աշխարհը, իսկ առօրյա մի առարկան կարող է դառնալ հետաքրքրաշարժ դեպքերի, անսպասելի հանգամանքների կամ բարոյական փորձության առիթ։ Պատմության թեմատիկ շրջանակը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու մարդու վերաբերմունքին սեփական ունեցվածքի, նյութական արժեքների և շրջապատի մարդկանց նկատմամբ։ Նմանատիպ կարճ արձակ ստեղծագործություններում սովորական կենցաղային իրավիճակները հաճախ վերածվում են խրատական կամ զվարճալի պատումների, որոնց միջոցով ընթերցողին փոխանցվում են ազնվության, խոհեմության, վստահության և պատասխանատվության գաղափարներ։ Վերնագրի պարզությունն ու կերպարի անունը ստեղծում են որոշակի միջավայրային պատկերացում՝ միաժամանակ ընթերցողի հետաքրքրությունը կենտրոնացնելով պատմության հիմնական առարկայի վրա։ Գիրքը կարող է դիտարկվել որպես 19-րդ դարի հայալեզու գեղարվեստական ընթերցանության օրինակ, որը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև արևելյան կենցաղային թեմաների և տարբեր մշակութային միջավայրերի պատկերման տեսանկյունից։

Գիրքը ներկայացնում է քրիստոնեական սուրբ գրությունների երկու հիմնական բաժինները՝ Հին և Նոր կտակարանները, որոնք միասին կազմում են Աստվածաշնչի ամբողջական բովանդակությունը։ Հին կտակարանը ներառում է աշխարհի արարման, մարդկության սկզբնավորման, աստվածային ուխտի, ընտրյալ ժողովրդի պատմության, մարգարեների պատգամների և հոգևոր օրենքների մասին պատմություններ ու ուսուցումներ։ Դրանում արտացոլված են հավատքի, արդարության, բարոյական պատասխանատվության, իմաստության և Աստծո հանդեպ հավատարմության գաղափարները։ Նոր կտակարանը կենտրոնանում է Հիսուս Քրիստոսի կյանքի, քարոզչության, առակների, հրաշքների, խաչելության և հարության, ինչպես նաև առաքյալների գործունեության ու քրիստոնեական համայնքների ձևավորման վրա։ Երկու կտակարանների համադրությունը հնարավորություն է տալիս հետևելու աստվածաշնչյան ավանդության շարունակականությանը, հոգևոր գաղափարների զարգացմանը և քրիստոնեական հավատքի հիմնական սկզբունքների ձևավորմանը։ Գրքում տեղ գտած պատմական պատումները, աղոթքները, մարգարեությունները և բարոյական խրատները կարևոր նշանակություն ունեն հավատացյալի հոգևոր դաստիարակության ու կրոնական գիտելիքների խորացման համար։ Այն նաև արժեքավոր աղբյուր է հայ քրիստոնեական մշակույթի, աստվածաշնչյան գրականության և եկեղեցական ավանդության ուսումնասիրության տեսանկյունից։

Աշխատությունը ներկայացնում է Ռուսաստանի կայսր Ալեքսանդր Երկրորդի կյանքն ու պետական գործունեությունը՝ անդրադառնալով նրա կառավարման ժամանակաշրջանի կարևոր իրադարձություններին և քաղաքական վերափոխումներին։ Ալեքսանդր Երկրորդը հայտնի է որպես բարեփոխումների կայսր, որի իշխանության տարիներին իրականացվեցին Ռուսաստանի հասարակական, վարչական և տնտեսական կառուցվածքի վրա մեծ ազդեցություն թողած փոփոխություններ։ Նրա կառավարման ամենանշանակալի իրադարձություններից էր 1861 թվականի ճորտատիրության վերացումը, որը փոխեց միլիոնավոր գյուղացիների իրավական կարգավիճակը և նոր խնդիրներ առաջ բերեց գյուղական տնտեսության ու հասարակական հարաբերությունների մեջ։ Կայսեր օրոք իրականացվեցին նաև դատական, ռազմական, տեղական ինքնակառավարման և կրթական ոլորտների բարեփոխումներ, որոնք նպատակ ունեին վերափոխելու կայսրության կառավարման համակարգը։ Միաժամանակ այդ փոփոխությունները ուղեկցվեցին քաղաքական հակասություններով, հասարակական շարժումների ակտիվացմամբ և պետական իշխանության ու տարբեր խմբերի միջև լարվածությամբ։ Կենսագրական շարադրանքը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու կայսեր անձին, նրա քաղաքական որոշումներին և պատմական միջավայրին, որտեղ ձևավորվել է 19-րդ դարի Ռուսաստանի զարգացման ընթացքը։ Գիրքը կարևոր է ոչ միայն ռուսական պետականության պատմության, այլև տարածաշրջանի ժողովուրդների քաղաքական ու հասարակական կյանքի վրա կայսերական քաղաքականության ազդեցությունն ուսումնասիրելու տեսանկյունից։

Աշխատությունը նվիրված է գյուղական բնակավայրերում աղքատության առաջացման պատճառների ուսումնասիրությանը և դրա հաղթահարման հնարավոր ուղիների ներկայացմանը։ Այն անդրադառնում է գյուղական բնակչության սոցիալ-տնտեսական պայմաններին, նյութական անապահովության աղբյուրներին և այն հանգամանքներին, որոնք խոչընդոտում են գյուղացիների բարեկեցության բարձրացմանը։ Գյուղական աղքատությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես առանձին ընտանիքների եկամուտների պակաս, այլև որպես ավելի լայն հասարակական խնդիր, որը կապված է աշխատանքի հնարավորությունների, հողի օգտագործման, արտադրության կազմակերպման, կրթության և համայնքային պայմանների հետ։ Վերնագրում շեշտված «դարմանների» գաղափարը մատնանշում է գործնական լուծումների որոնումը՝ նպատակ ունենալով բարելավել գյուղացիների կենսապայմանները և նպաստել գյուղական տնտեսության ամրապնդմանը։ Նմանատիպ աշխատություններում կարևոր տեղ կարող են ունենալ արդյունավետ աշխատանքի խրախուսումը, գյուղատնտեսական գիտելիքների տարածումը, տնտեսվարության բարելավումը, փոխօգնության կազմակերպումը և համայնքային նախաձեռնությունների զարգացումը։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում 19-րդ դարի հայ հասարակական մտքի ուսումնասիրության համար, քանի որ արտահայտում է գյուղական բնակչության սոցիալական վիճակի նկատմամբ ուշադրությունը և բարեկեցության բարձրացման ուղիներ գտնելու ձգտումը։ Այն նաև արժեքավոր նյութ է գյուղական կյանքի, տնտեսական հարաբերությունների և սոցիալական բարեփոխումների պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից։

Աղոթագիրքը նախատեսված է Հայ Առաքելական Սուրբ եկեղեցու ժամակարգության համաձայն անհատական և համայնական աղոթքի կազմակերպման համար։ Այն ներառում է եկեղեցական ժամերգությունների հետ կապված աղոթական նյութեր, որոնք ուղեկցում են օրվա տարբեր ժամերին կատարվող հոգևոր արարողություններին և հավատացյալի աղոթական կյանքին։ Ժամակարգությունը հայ եկեղեցական ավանդության կարևոր բաղադրիչներից է․ այն սահմանում է աղոթքի որոշակի հաջորդականություն՝ օրվա ընթացքը կապելով հոգևոր խորհրդածության, փառաբանության, գոհության և ապաշխարության հետ։ Գրքում ամփոփված աղոթքները հնարավորություն են տալիս հավատացյալին մասնակցելու եկեղեցու դարավոր աղոթական ավանդությանը, խորացնելու իր հոգևոր ապրումները և պահպանելու աղոթքի շարունակականությունը առօրյա կյանքում։ Նմանատիպ ժողովածուները կարևոր նշանակություն ունեն նաև եկեղեցական սպասավորների և աղոթական կյանքով հետաքրքրվող ընթերցողների համար, քանի որ նպաստում են ծիսական կարգի և աղոթքների կիրառման միասնականությանը։ Աշխատությունն արտացոլում է հայ եկեղեցու հոգևոր ժառանգությունը, աղոթքի լեզվական ու գրական ավանդույթները և ժամերգության դերը հավատացյալի ու եկեղեցական համայնքի կյանքում։ Այն արժեքավոր է ինչպես գործնական հոգևոր ընթերցանության, այնպես էլ հայ եկեղեցական ծիսագիտության և աղոթական գրականության պատմության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը ներկայացնում է Վանի Պողոս վարդապետի դեմ ուղղված ամբաստանության նյութը՝ անդրադառնալով եկեղեցական և հասարակական միջավայրում առաջացած տարաձայնություններին ու դրանց շուրջ ձևավորված մեղադրանքներին։ Վերնագրի բնույթը մատնանշում է փաստարկների, մեղադրական պնդումների և դրանց հիմքում ընկած հանգամանքների ներկայացման նպատակ, ինչը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու հոգևորականների գործունեության նկատմամբ հասարակական վերաբերմունքը և եկեղեցական կառույցներում առաջացող հակասությունները։ Նմանատիպ հրապարակումները կարևոր աղբյուր են կրոնական համայնքների ներքին հարաբերությունների, հոգևոր իշխանության, պատասխանատվության և հեղինակության հարցերի ուսումնասիրության համար։ Դրանք կարող են արտացոլել նաև ժամանակաշրջանի հասարակական կարծիքի ձևավորման ընթացքը, երբ եկեղեցական գործիչների շուրջ ծագած խնդիրները քննարկվում էին ոչ միայն համայնքի ներսում, այլև տպագիր խոսքի միջոցով։ Աշխատության պատմական նշանակությունը կապված է հայ եկեղեցական կյանքի և հոգևորականության գործունեության ուսումնասիրության հետ՝ հնարավորություն ընձեռելով անդրադառնալու մեղադրանքի, հանրային քննարկման և եկեղեցական կարգապահության փոխհարաբերություններին։ Այն արժեքավոր է որպես 19-րդ դարի հայ կրոնական ու հասարակական մտքի արտահայտություն և կարող է օգտագործվել ժամանակաշրջանի եկեղեցական պատմության, համայնքային հարաբերությունների ու տպագրական մշակույթի հետազոտություններում։

Այս ուսումնական ձեռնարկը նախատեսված է հայերեն գրագիտության սկզբնական գիտելիքները յուրացնելու և ընթերցանության հիմքերը սովորելու համար։ Այն սովորողին ծանոթացնում է հայոց այբուբենին՝ նպաստելով տառերի ճանաչմանը, դրանց հնչյունական արժեքների ընկալմանը և գրերի ճիշտ արտասանությանն ու կիրառությանը։ Համառոտ կառուցվածքը ենթադրում է ուսումնական նյութի հակիրճ և նպատակային ներկայացում՝ սկսնակների համար առանձնացնելով ամենաանհրաժեշտ գիտելիքները։ Այբբենագիտության սկզբնական փուլում կարևոր է տառերը ոչ միայն տեսողականորեն ճանաչելը, այլև դրանք հնչյունների, վանկերի ու բառերի մեջ միավորելու կարողություն ձեռք բերելը։ Այսպիսի ձեռնարկները հիմք են ստեղծում հետագա ընթերցանության և գրավոր խոսքի զարգացման համար՝ սովորողին աստիճանաբար տանելով պարզ լեզվական միավորներից դեպի ինքնուրույն կարդալու հմտություն։ Գիրքը կարող էր կիրառվել որպես տարրական կրթության օժանդակ միջոց՝ ինչպես դպրոցական ուսուցման, այնպես էլ անհատական գրագիտության զարգացման ընթացքում։ Այն արտացոլում է 19-րդ դարի հայ կրթական մշակույթի կարևոր ուղղություններից մեկը՝ մայրենի լեզվով գրագիտության տարածումը և ուսուցման համար մատչելի ձեռնարկների ստեղծումը։ Այս առումով այն արժեքավոր է հայ մանկավարժական գրականության, այբբենարանների պատմության և հայերեն տարրական կրթության զարգացման ուսումնասիրության համար։

Հայ գրականության նշանավոր ստեղծագործություններից է։ Այն գրվել է երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, որպեսզի բարձր պահի ռազմաճակատում գտնվող հայ զինվորների մարտական ոգին։ Հեղինակը գրքում ներկայացնում է Հայաստանը 5-րդ դարում՝ հիմնականում պատմելով 451 թվականին Հայաստանում տեղի ունեցած դեպքերի մասին, երբ հայ ժողովուրդը սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի ղեկավարությամբ ապստամբեց և Ավարայրի դաշտում հերոսաբար կռվեց պարսիկների դեմ, որոնք, տիրելով Հայաստանին, ուզում էին հայ ժողովրդին պարտադրել իրենց հավատը։

Գիրքը նախատեսված է գրագիտության առաջին քայլերն անող սովորողների համար և նպատակ ունի դյուրին ու մատչելի եղանակով ծանոթացնել հայերեն գրերին, վանկերին, բառերին և ընթերցանության սկզբունքներին։ Այբբենարանի հիմնական նշանակությունը տառաճանաչության ուսուցումն է՝ սովորողին աստիճանաբար ուղղորդելով առանձին տառերի ճանաչումից դեպի դրանց միավորում, վանկերի կազմություն և պարզ բառերի ու նախադասությունների ընթերցում։ Վերնագրում ընդգծված նոր և դյուրըմբռնելի ոճը մատնանշում է ուսուցման մատչելի ձևի կարևորությունը․ նյութի կազմակերպումը նպատակ ունի նվազեցնել սկսնակների դժվարությունները և ընթերցանության յուրացումը դարձնել ավելի հասկանալի ու հետևողական։ Այսպիսի ուսումնական ձեռնարկները կարևոր դեր են ունեցել հայալեզու տարրական կրթության զարգացման, դպրոցական գրագիտության տարածման և մայրենի լեզվով ուսուցման ամրապնդման գործում։ Դրանք ոչ միայն սովորեցնում էին ճանաչել ու կարդալ տառերը, այլև հիմք էին ստեղծում հետագա լեզվական գիտելիքների, գրավոր խոսքի և ինքնուրույն ընթերցանության զարգացման համար։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև 19-րդ դարի հայկական մանկավարժական մտքի և այբբենարանների կազմման մեթոդների ուսումնասիրության տեսանկյունից՝ արտացոլելով կրթությունը մատչելի դարձնելու և նոր սերնդի գրագիտությունը խթանելու ձգտումը։