Ահվազ քաղաքի տարածքի զարգացման և նրա էկոլոգիական վիճակի վրա ռելիեֆի ազդեցության գնահատումը աերո և տիեզերական նկարների վերծանման միջոցով

Մանկավարժություն

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում տնտեսագիտական առարկաների դասավանդման ընդհանուր դիդակտիկական հիմունքների ուսումնասիրությանը։ Գրքում ներկայացվում են տնտեսագիտական կրթության տեսական և մեթոդական հիմքերը, ուսուցման գործընթացի կազմակերպման սկզբունքները և ուսանողների մասնագիտական կարողությունների ձևավորման առանձնահատկությունները։ Հեղինակը վերլուծում է դասավանդման ժամանակակից մոտեցումները՝ ներառյալ ակտիվ ուսուցման մեթոդները, խնդիրային ուսուցումը, դեպքերի վերլուծությունը, սիմուլյացիոն մոդելավորումը և թվային կրթական գործիքների կիրառումը։ Աշխատությունում քննարկվում են նաև ուսումնական նյութերի կառուցվածքը, դասընթացների պլանավորման սկզբունքները, ուսուցման արդյունավետության գնահատման չափանիշները և ուսանողների ինքնուրույն աշխատանքի կազմակերպման ձևերը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում տնտեսագիտական մտածողության ձևավորմանը, վերլուծական կարողությունների զարգացմանը և կրթության համապատասխանեցմանը աշխատաշուկայի ժամանակակից պահանջներին։ Գիրքը նախատեսված է տնտեսագիտական առարկաների դասախոսների, մեթոդիստների, կրթության կազմակերպիչների, հետազոտողների և ուսանողների համար՝ առաջարկելով ինչպես տեսական հիմքեր, այնպես էլ գործնական մեթոդական լուծումներ բարձրագույն կրթության ոլորտում։

Հոգեբանություն

Психология супружества: теория и практика աշխատությունը ընտանեկան և սոցիալական հոգեբանության ոլորտի ուսումնա-գիտական ձեռնարկ է, որը նվիրված է ամուսնական հարաբերությունների ձևավորման, զարգացման և կայունության հոգեբանական հիմունքների ուսումնասիրությանը, այն ներկայացնում է զույգերի փոխհարաբերությունների հիմնական փուլերը՝ ծանոթացում, զուգընկերության ընտրություն, ամուսնություն, համատեղ կյանքի ադապտացիա և հնարավոր ճգնաժամային իրավիճակներ, գիրքը վերլուծում է հաղորդակցման ոճերի ազդեցությունը ամուսնական բավարարվածության վրա, կոնֆլիկտների առաջացման պատճառները և դրանց լուծման մեթոդները, ինչպես նաև ընդգծում է փոխըմբռնման, հուզական աջակցության և դերային բաշխման կարևորությունը ընտանեկան կայունության համար, միաժամանակ առաջարկելով հոգեբանական խորհրդատվության և միջամտության գործնական մոտեցումներ, ինչը այն դարձնում է կարևոր աղբյուր հոգեբանության, սոցիալական աշխատանքի և ընտանեկան խորհրդատվության մասնագետների համար։

Lեզվաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է ժամանակակից հայերենի անվանական վերլուծական բառակազմության համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ ուշադրության կենտրոնում պահելով այն լեզվական գործընթացները, որոնց միջոցով երկու կամ ավելի բառային միավորների համադրմամբ ձևավորվում են նոր անվանական նշանակություն ունեցող բառային կամ բառակապակցական միավորներ։ Հետազոտության շրջանակում վերլուծվում են ժամանակակից հայերենում անվանական կազմությունների առաջացման հիմնական եղանակները, դրանց կառուցվածքային առանձնահատկությունները, բաղադրիչների փոխհարաբերությունները և իմաստային դրսևորումները։ Աշխատությունը կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ բառակազմությունը լեզվի զարգացման ամենաակտիվ ոլորտներից է, և նոր հասկացությունների, առարկաների, երևույթների ու հարաբերությունների անվանումների առաջացումը մշտապես պայմանավորված է հասարակական, գիտական, տեխնիկական և մշակութային փոփոխություններով։ Վերլուծական բառակազմության ուսումնասիրության միջոցով բացահայտվում են հայերենի բառապաշարի համալրման ու ընդլայնման այն մեխանիզմները, որոնք տարբերվում են մեկ բառային հիմքի ներսում իրականացվող ածանցական կամ այլ կառուցվածքային գործընթացներից։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում անվանական միավորների կառուցվածքին, բաղադրիչների շարահյուսական և իմաստային կապերին, նրանց հարաբերական ինքնուրույնությանը և միասնական անվանական նշանակության ձևավորմանը։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են լեզվում արդեն գոյություն ունեցող բառերն ու արմատները համադրվում՝ նոր իմաստային ամբողջություններ ստեղծելու համար, ինչպես են ձևավորվում նոր անվանումներ և ինչ օրինաչափություններով են դրանք տարածվում ժամանակակից հայերենի բառապաշարում։ Ուսումնասիրության ընթացքում բառակազմական երևույթները կարող են դիտարկվել նաև ձևաբանական, շարահյուսական, բառագիտական և իմաստաբանական տեսանկյուններից, ինչը թույլ է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմել անվանական վերլուծական կազմությունների բնույթի մասին։ Աշխատանքի արժեքը պայմանավորված է նաև ժամանակակից հայերենի կառուցվածքային համակարգի և զարգացման միտումների ուսումնասիրման հնարավորությամբ․ վերլուծական բառակազմությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես է լեզուն արձագանքում նոր իրողություններին և ինչպես է իր ներքին միջոցներով ստեղծում ու կարգավորում նոր անվանական միավորներ։ Նման ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել հայոց լեզվի տեսական քերականությամբ, բառագիտությամբ և բառակազմությամբ զբաղվող մասնագետների, ուսանողների, հետազոտողների և ժամանակակից հայերենի կառուցվածքային առանձնահատկություններով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ներկայացնում է ժամանակակից հայերենի անվանական բառակազմական համակարգի կարևոր հատվածը՝ բացահայտելով դրա կառուցվածքային, իմաստային և գործառական առանձնահատկությունները և ցույց տալով, թե ինչպիսի օրինաչափություններով է լեզուն ստեղծում նոր անվանական միավորներ։

Բժշկություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է տեսողության օրգանի որոշ հիվանդությունների դեպքում արցունքի բյուրեղագրական պատկերի ուսումնասիրությանը՝ հատկապես քաղաքացիական ավիացիայի աշխատողների շրջանում։ Հետազոտության հիմքում արցունքային հեղուկի բյուրեղացման առանձնահատկությունների և աչքի տարբեր ախտաբանական վիճակների միջև հնարավոր փոխկապակցվածության բացահայտումն է։ Աշխատությունը համադրում է ակնաբուժության, կենսաբժշկության և լաբորատոր ախտորոշման մոտեցումները՝ փորձելով պարզել, թե արցունքի ֆիզիկաքիմիական հատկությունների փոփոխությունները ինչպես կարող են արտացոլվել բյուրեղացման ընթացքում ձևավորվող պատկերում և ինչ տեղեկատվական արժեք կարող է ունենալ այդ պատկերի ուսումնասիրությունը։ Հետազոտության առանձնահատուկ նշանակությունը պայմանավորված է ուսումնասիրվող մասնագիտական խմբի՝ քաղաքացիական ավիացիայի աշխատողների աշխատանքային պայմաններով։ Ավիացիոն միջավայրը կարող է ուղեկցվել տեսողական համակարգի վրա ազդող մի շարք գործոններով՝ օդի ցածր խոնավություն, երկարատև տեսողական ծանրաբեռնվածություն, թռիչքային պայմանների փոփոխություն, աշխատանքային ռեժիմի անկանոնություն և այլ մասնագիտական ազդեցություններ։ Նման պայմանների համակցված ազդեցությունը կարող է անդրադառնալ աչքի մակերեսի և արցունքային համակարգի ֆունկցիոնալ վիճակի վրա, ուստի այս խմբի շրջանում ակնաբուժական վիճակի գնահատումը կարևոր նշանակություն ունի։ Աշխատանքում արցունքը դիտարկվում է ոչ միայն որպես աչքի մակերեսը խոնավացնող և պաշտպանող հեղուկ, այլև որպես կենսաբանական միջավայր, որի բաղադրությունը կարող է արտացոլել օրգանիզմում և տեսողական համակարգում տեղի ունեցող որոշ փոփոխություններ։ Արցունքային հեղուկի մեջ առկա են ջուր, էլեկտրոլիտներ, սպիտակուցներ, լիպիդներ և այլ բաղադրիչներ, որոնց հարաբերակցությունը կարող է փոխվել տարբեր ֆիզիոլոգիական և ախտաբանական պայմաններում։ Երբ արցունքի նմուշը ենթարկվում է չորացման և բյուրեղացման, այդ բաղադրիչների փոխազդեցությունը կարող է ձևավորել տարբեր կառուցվածքային պատկերներ։ Բյուրեղագրական պատկերի ուսումնասիրության միջոցով հնարավոր է փորձել տարբերակել նորմալ և ախտաբանական վիճակներին բնորոշ առանձնահատկությունները։ Հետազոտության կարևոր խնդիրներից է բյուրեղացման ձևերի համակարգումը և դրանց կապը տեսողության օրգանի հիվանդությունների հետ։ Կարող են ուսումնասիրվել բյուրեղների ձևը, դասավորվածությունը, ճյուղավորումը, խտությունը, համաչափությունը և այլ մորֆոլոգիական հատկանիշներ։ Այդ փոփոխությունները կարող են պայմանավորված լինել արցունքային հեղուկի բաղադրության փոփոխությամբ և, հետևաբար, որոշակի ախտաբանական գործընթացների անուղղակի ցուցիչ լինել։ Աշխատանքը նպատակ ունի պարզելու, թե որքան բնորոշ և վերարտադրելի են այդ փոփոխությունները տարբեր հիվանդությունների դեպքում։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում աչքի մակերեսի և արցունքային թաղանթի վիճակին։ Արցունքային թաղանթը կարևոր դեր ունի եղջերաթաղանթի օպտիկական հատկությունների, մակերեսի պաշտպանվածության և տեսողական հարմարավետության պահպանման գործում։ Դրա կայունության խանգարումները կարող են առաջացնել չորության զգացում, այրոց, օտար մարմնի զգացողություն, աչքերի հոգնածություն, կարմրություն և տեսողության ժամանակավոր տատանումներ։ Աշխատանքի շրջանակում բյուրեղագրական մեթոդի միջոցով կարող է ուսումնասիրվել արցունքային թաղանթի փոփոխությունների հնարավոր արտացոլումը բյուրեղացման պատկերում։ Հետազոտության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում մասնագիտական գործոնների և ակնաբուժական վիճակի փոխկապակցվածության ուսումնասիրությունը։ Քաղաքացիական ավիացիայի աշխատողների տեսողական համակարգը կարող է ենթարկվել առանձնահատուկ ծանրաբեռնվածության, իսկ օդաչուների և թռիչքային գործընթացին առնչվող այլ մասնագետների դեպքում տեսողության բարձր ֆունկցիոնալ պահանջները կարող են կարևոր դեր ունենալ մասնագիտական գործունեության անվտանգության ապահովման գործում։ Հետևաբար աչքի հիվանդությունների վաղ հայտնաբերումը և ֆունկցիոնալ վիճակի օբյեկտիվ գնահատումը կարող են ունենալ ոչ միայն բժշկական, այլև մասնագիտական նշանակություն։ Աշխատանքը կարող է ներառել առողջ և տարբեր ակնաբուժական խնդիրներ ունեցող անձանց արցունքային նմուշների համեմատական ուսումնասիրություն։ Նման համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու բյուրեղագրական պատկերի այն հատկանիշները, որոնք առավել հաճախ հանդիպում են որոշակի ախտաբանական վիճակներում։ Կարող են ուսումնասիրվել ինչպես ընդհանուր օրինաչափությունները, այնպես էլ առանձին հիվանդությունների դեպքում դիտվող առանձնահատուկ փոփոխությունները։ Այս մոտեցումը կարևոր է մեթոդի ախտորոշիչ հնարավորությունները գնահատելու համար։ Հետազոտության մեթոդաբանությունը կարող է հիմնված լինել արցունքային հեղուկի նմուշառման, ստանդարտացված պայմաններում դրա չորացման, ստացված բյուրեղային պատկերների մանրադիտակային ուսումնասիրության և արդյունքների համեմատական վերլուծության վրա։ Նմուշների ուսումնասիրության ժամանակ կարևոր է հաշվի առնել արտաքին պայմանները և հետազոտության ստանդարտացման անհրաժեշտությունը, քանի որ բյուրեղացման գործընթացի վրա կարող են ազդել ինչպես նմուշի բաղադրությունը, այնպես էլ ջերմաստիճանը, խոնավությունը, չորացման արագությունը և այլ գործոններ։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև բյուրեղագրական ախտորոշման մեթոդի առավելություններին և սահմանափակումներին։ Դրա հնարավոր առավելություններից են հետազոտության տեխնիկական հարաբերական պարզությունը, նմուշի փոքր քանակի անհրաժեշտությունը և արցունքային հեղուկի կառուցվածքային փոփոխությունների տեսողական գնահատման հնարավորությունը։ Միաժամանակ մեթոդի կլինիկական արժեքը պահանջում է ստացված պատկերների օբյեկտիվ և ստանդարտացված մեկնաբանություն, ինչպես նաև դրանց համադրում կլինիկական, ֆունկցիոնալ և լաբորատոր այլ տվյալների հետ։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել տարբեր ախտաբանական վիճակների ժամանակ բյուրեղագրական փոփոխությունների տարբերակման խնդիրը։ Եթե որոշակի հիվանդությունների դեպքում նկատվում են բնորոշ կառուցվածքային պատկերներ, ապա դրանց համակարգված նկարագրությունը կարող է հիմք հանդիսանալ լրացուցիչ ախտորոշիչ չափանիշների մշակման համար։ Սակայն նման մոտեցման դեպքում անհրաժեշտ է գնահատել ոչ միայն առանձին նշանների առկայությունը, այլև դրանց զգայունությունը, յուրահատկությունը և վերարտադրելիությունը։ Աշխատանքի գիտական նշանակությունը կայանում է նրանում, որ այն փորձում է կենսաբանական հեղուկի կառուցվածքային հատկությունների ուսումնասիրությունը կապել տեսողության օրգանի ախտաբանական փոփոխությունների հետ։ Այսպիսի միջդիսցիպլինար մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել հիվանդության դրսևորումները ոչ միայն օրգանի կառուցվածքային կամ ֆունկցիոնալ մակարդակում, այլև արցունքային միջավայրի ֆիզիկաքիմիական փոփոխությունների տեսանկյունից։ Աշխատանքը կարող է արժեքավոր լինել նաև կանխարգելիչ բժշկության համար։ Քաղաքացիական ավիացիայի աշխատողների պարբերական բժշկական զննությունների ընթացքում լրացուցիչ, արագ և հնարավորինս ոչ ինվազիվ մեթոդների կիրառումը կարող է նպաստել աչքի մակերեսի և տեսողական համակարգի որոշ խանգարումների վաղ հայտնաբերմանը։ Բյուրեղագրական հետազոտությունը, եթե հաստատվի դրա բավարար ախտորոշիչ արժեքը, կարող է դիտարկվել որպես համալիր ակնաբուժական հետազոտության լրացուցիչ բաղադրիչ։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ուսումնասիրում է արցունքային հեղուկի բյուրեղացման կառուցվածքային առանձնահատկությունները և դրանց հնարավոր կապը տեսողության օրգանի տարբեր հիվանդությունների հետ՝ կենտրոնանալով քաղաքացիական ավիացիայի աշխատողների վրա։ Այն անդրադառնում է արցունքային թաղանթի ֆիզիոլոգիային, աչքի մակերեսի վիճակին, մասնագիտական գործոնների ազդեցությանը, բյուրեղացման պատկերների մորֆոլոգիական առանձնահատկություններին և դրանց ախտորոշիչ նշանակությանը։ Հետազոտության արդյունքները կարող են նպաստել ակնաբուժական ախտորոշման լրացուցիչ մեթոդների զարգացմանը, մասնագիտական բժշկական զննությունների կատարելագործմանը և տեսողական համակարգի խանգարումների վաղ հայտնաբերմանը։ Աշխատանքը կարող է հետաքրքրել ակնաբույժներին, ավիացիոն բժշկության մասնագետներին, լաբորատոր ախտորոշման ոլորտի հետազոտողներին, կենսաբժիշկներին, ֆիզիոլոգներին, աշխատանքի բժշկության մասնագետներին, բժշկական բուհերի ուսանողներին և տեսողության օրգանի հիվանդությունների ախտորոշման նոր մեթոդներով հետաքրքրվող մասնագետներին։

Մանկավարժություն

Աշխատությունը նվիրված է բարձրագույն ուսումնական հաստատությունում ռուսերենի ուսուցման ընթացքում ուսանողների ակտիվ խոսքային գործունեության զարգացմանը և դրա նշանակությանը հաղորդակցական կարողությունների ձևավորման գործընթացում։ Հետազոտության կենտրոնում լեզուն գործնական հաղորդակցության միջոց դարձնելու մանկավարժական և մեթոդական պայմաններն են՝ շեշտադրելով սովորողի ոչ միայն լեզվական գիտելիքների յուրացումը, այլև դրանք իրական հաղորդակցական իրավիճակներում ինքնուրույն և նպատակային կիրառելու կարողությունը։ Ակտիվ խոսքը դիտարկվում է որպես հաղորդակցական կարողունակության ձևավորման կարևոր նախադրյալ, քանի որ բանավոր արտահայտվելու, հարցեր ձևակերպելու, պատասխանելու, կարծիք ներկայացնելու, քննարկման մասնակցելու և հաղորդակցական տարբեր իրավիճակներին համապատասխան լեզվական միջոցներ ընտրելու փորձը նպաստում է լեզվի գործնական տիրապետմանը։ Քննվում է բառապաշարի, քերականական կառուցվածքների և արտասանական հմտությունների փոխկապակցված զարգացումը՝ դրանք ներառելով իմաստավորված խոսքային գործունեության մեջ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում երկխոսական և մենախոսական խոսքի ձևավորմանը, ուսումնական քննարկումներին, իրավիճակային առաջադրանքներին, դերային հաղորդակցությանը, տեքստերի շուրջ կարծիքների փոխանակմանը և ստեղծագործական խոսքային աշխատանքներին։ Դիտարկվում է ուսուցչի դերի փոփոխությունը՝ պատրաստի լեզվական նյութ փոխանցողից դեպի հաղորդակցական միջավայր կազմակերպող և ուսանողների ինքնուրույն խոսքային ակտիվությունը խթանող մասնագետ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում ուսանողների հնարավոր լեզվական կաշկանդվածության նվազեցումը և այնպիսի ուսումնական միջավայրի ստեղծումը, որտեղ սխալը դիտարկվում է նաև որպես լեզվի յուրացման բնական գործընթացի մաս։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ խոսքային առաջադրանքների աստիճանական բարդացմանը, ուսանողների լեզվական պատրաստվածության մակարդակի հաշվառմանը և մասնագիտական ու առօրյա հաղորդակցության թեմաների նպատակային ընտրությանը։ Հաղորդակցական կարողունակությունը ներկայացվում է որպես բազմաբաղադրիչ համակարգ, որը ներառում է լեզվական գիտելիքների հետ մեկտեղ սոցիալ-հաղորդակցական համապատասխանություն, խոսքային ռազմավարությունների ընտրություն և տարբեր իրավիճակներում փոխըմբռնման հասնելու կարողություն։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է օտար կամ երկրորդ լեզվի դասավանդման մեթոդիկայի, հաղորդակցական լեզվաբանության և բարձրագույն կրթության մանկավարժության մոտեցումները՝ ռուսերենի ուսուցումը ուսանողների ակտիվ, ինքնուրույն և արդյունավետ հաղորդակցական գործունեության զարգացմանը նպատակաուղղելու համար։

Բնապահպանություն

Աշխատությունը նվիրված է Արարատյան հարթավայրի ստորերկրյա ջրերի շահագործական պաշարների գիտական հիմնավորմանը՝ շրջակա միջավայրի էկոլոգիական հավասարակշռության պահպանման սկզբունքների համատեքստում։ Ներկայացվում են տարածաշրջանի հիդրոերկրաբանական առանձնահատկությունները, ստորերկրյա ջրերի ձևավորման, համալրման և տեղաբաշխման օրինաչափությունները, ինչպես նաև վերլուծվում են դրանց օգտագործման ներկա վիճակն ու ջրային ռեսուրսների վրա ազդող բնական և մարդածին գործոնները։ Աշխատությունում գնահատվում են ջրառի ծավալների, ջրային պաշարների վերականգնման հնարավորությունների և էկոհամակարգերի պահպանման միջև փոխկապակցվածությունը, ուսումնասիրվում են գերշահագործման հետևանքները և առաջարկվում են գիտականորեն հիմնավորված մոտեցումներ ստորերկրյա ջրերի կայուն և արդյունավետ կառավարման համար։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում բնապահպանական ռիսկերի գնահատմանը, ջրային ռեսուրսների մոնիթորինգի մեթոդներին, կանխատեսման մոդելներին և կառավարման այն միջոցառումներին, որոնք նպաստում են ջրային պաշարների երկարաժամկետ պահպանմանը, էկոլոգիական հավասարակշռության ապահովմանը և տարածաշրջանի սոցիալ-տնտեսական կայուն զարգացմանը։ Գիրքը նախատեսված է հիդրոերկրաբանության, ջրային տնտեսության, բնապահպանության, երկրաբանության և բնական ռեսուրսների կառավարման ոլորտների մասնագետների, գիտաշխատողների, ուսանողների, ինչպես նաև ջրային ռեսուրսների պահպանության և արդյունավետ օգտագործման հարցերով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։