Ազգային ընդհանուր ժողովի ատենագրություններ, քսանչորրորդ նիստ

Կրոն

Այս դասագիրքը նվիրված է քրիստոնեական վարդապետության հիմնադրույթների ներկայացմանը՝ Հայոց Սուրբ եկեղեցու ուղղափառ հավատքի և դավանաբանական ավանդության շրջանակում։ Աշխատության հիմնական նպատակն է ուսումնական ձևով ներկայացնել քրիստոնեական հավատի բովանդակությունը, բացատրել դրա կարևոր սկզբունքներն ու նպաստել կրոնական գիտելիքների համակարգված յուրացմանը։ Նման բնույթի դասագրքերը կարևոր դեր են ունեցել հայ եկեղեցական և դպրոցական կրթության մեջ՝ սովորողներին ծանոթացնելով քրիստոնեական ուսմունքի հիմնական գաղափարներին, հավատքի դավանաբանական դրույթներին, Սուրբ Գրքի նշանակությանը և եկեղեցական ավանդության կարևորությանը։ Դասագրքային շարադրանքը ենթադրում է նյութի մատչելի և հաջորդական ներկայացում՝ հնարավորություն տալով ուսուցման ընթացքում պարզաբանելու կրոնական հասկացությունները, դրանց փոխկապակցվածությունը և տեղը քրիստոնեական աշխարհայացքի ձևավորման գործում։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի Հայոց եկեղեցու դավանաբանական ինքնության և ուղղափառ հավատքի սկզբունքների ներկայացումը, քանի որ դրանք սերտորեն կապված են հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքի, մշակութային ժառանգության և կրթական ավանդույթների հետ։ Աշխատությունը կարող է դիտարկվել նաև որպես հայ եկեղեցական մանկավարժության պատմության ուսումնասիրության նյութ՝ ցույց տալով, թե ինչպես են քրիստոնեական գիտելիքները կազմակերպվել և փոխանցվել ուսումնական միջավայրում։ Այն արժեքավոր է հայ կրոնական գրականության, աստվածաբանական մտքի, դավանաբանության դասավանդման և 19-րդ դարի հայ կրթամշակութային կյանքի պատմությամբ հետաքրքրվողների համար։

Մաթեմատիկա

Աշխատությունը նվիրված է քվանտային երկմակարդակ համակարգերում էներգետիկ մակարդակների հատման և փոխազդեցության մոդելների տեսական ուսումնասիրությանը՝ Հոյնի ֆունկցիաների և դրանց տարբեր ընդհանրացումների կիրառմամբ։ Հետազոտության հիմքում ընկած են ժամանակից կախված քվանտային համակարգեր, որոնց վիճակը նկարագրվում է երկու փոխազդող մակարդակներով, իսկ դրանց միջև անցումների հավանականությունը պայմանավորված է արտաքին դաշտի պարամետրերով, փոխազդեցության ուժգնությամբ և էներգետիկ մակարդակների ժամանակային փոփոխությամբ։ Քննության են առնվում Շրյոդինգերի համապատասխան հավասարումները և դրանց ճշգրիտ կամ անալիտիկ լուծումների ստացման հնարավորությունները՝ սկզբնական հավասարումների ձևափոխման միջոցով դրանք Հոյնի տիպի դիֆերենցիալ հավասարումների բերելով։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Հոյնի սովորական, կոնֆլուենտ և այլ հատուկ ֆունկցիաներով արտահայտվող լուծումներին, որոնք հնարավորություն են տալիս նկարագրել երկմակարդակ համակարգերի ավելի լայն դասեր և ընդլայնել ավանդական ճշգրիտ լուծելի մոդելների շրջանակը։ Վերլուծվում են մակարդակների իրական և խուսափողական հատումների պայմանները, անցումների հավանականությունները, վիճակների բնակեցվածության ժամանակային փոփոխությունները և համակարգի դինամիկայի կախվածությունը արտաքին ազդեցության ձևից։ Ուսումնասիրվում են փոխազդեցության ամպլիտուդի և մակարդակների էներգետիկ տարբերության տարբեր ժամանակային կախվածություններ՝ նպատակ ունենալով որոշել այն պարամետրային ձևերը, որոնց դեպքում քվանտային խնդիրը թույլ է տալիս ստանալ փակ տեսքով լուծումներ։ Կարևորվում է հատուկ ֆունկցիաների պարամետրերի և ֆիզիկական համակարգի բնութագրիչների միջև համապատասխանության բացահայտումը, քանի որ այդ կապը հնարավորություն է տալիս մաթեմատիկական լուծումները մեկնաբանել կոնկրետ քվանտային գործընթացների տեսանկյունից։ Քննության են առնվում նաև տարբեր սահմանային դեպքեր, որոնցում ընդհանուր մոդելները կարող են վերածվել արդեն հայտնի երկմակարդակ համակարգերի և ապահովել դրանց միասնական մաթեմատիկական նկարագրությունը։ Նման մոտեցումը կարևոր է ոչ միայն հիմնարար քվանտային մեխանիկայի համար, այլև այն համակարգերի ուսումնասիրության տեսանկյունից, որտեղ արտաքին դաշտերի միջոցով կառավարվում են քվանտային վիճակների միջև անցումները։ Աշխատանքը նպաստում է ճշգրիտ լուծելի քվանտային մոդելների դասակարգման և ընդլայնման գործընթացին՝ միավորելով հատուկ ֆունկցիաների տեսության, դիֆերենցիալ հավասարումների և քվանտային դինամիկայի մեթոդները։

Գրականություն

Սոցիալ-երգիծական և բարոյահոգեբանական արձակ գործ է, որտեղ հեղինակը խորհրդանշական կերպով պատկերում է մարդկային ագահությունը, շահամոլությունը և այն հասարակական հարաբերությունները, որտեղ նյութական շահը հաճախ գերակշռում է բարոյական արժեքներին։ «Մեղր»-ը այստեղ հանդես է գալիս որպես գայթակղության, հարստության կամ հեշտ ձեռք բերվող շահի խորհրդանիշ, իսկ «ճանճերը»՝ այն մարդկանց, ովքեր անընդհատ ձգվում են դեպի այդ շահը՝ երբեմն կորցնելով իրենց արժանապատվությունն ու սկզբունքները։ Նար-Դոսը հստակ հակադրում է իրական արժեքները՝ աշխատասիրություն, ազնվություն, բարոյականություն, այն կեղծ կամ մակերեսային վարքագծի հետ, որը ծնվում է շահի հետևից վազելու արդյունքում։ Ստեղծագործության մեջ զգալի է նաև երգիծական երանգը, քանի որ հեղինակը որոշ իրավիճակներ ներկայացնում է հեգնանքով՝ բացահայտելով մարդկային թուլությունները և հասարակական արատները։ Միաժամանակ գործը ունի դաստիարակչական բնույթ՝ ընթերցողին մղելով մտածելու սեփական ընտրությունների և արժեքային կողմնորոշումների մասին։ Լեզուն պարզ է, պատկերավոր և գաղափարապես հագեցած, ինչը ուժեղացնում է բարոյական ազդեցությունը։

Մանկավարժություն

Աշխատությունը նվիրված է ժողովրդական բանահյուսության դերի ուսումնասիրությանը սովորողների բարոյական որակների ձևավորման գործընթացում՝ դիտարկելով բանահյուսական ստեղծագործությունները որպես ազգային մշակույթի, արժեքների և բարոյական փորձի փոխանցման կարևոր միջոց։ Հետազոտության հիմքում այն գաղափարն է, որ հեքիաթները, առակները, առածները, ասացվածքները, ավանդազրույցները, լեգենդները, ժողովրդական երգերը և բանավոր ստեղծագործության այլ ձևերը ոչ միայն ներկայացնում են ժողովրդի պատմական ու մշակութային հիշողությունը, այլև փոխանցում են բարու և չարի, արդարության և անարդարության, ազնվության, աշխատասիրության, պատասխանատվության, համերաշխության, հայրենասիրության և փոխօգնության մասին պատկերացումներ։ Աշխատության շրջանակում ուսումնասիրվում է, թե ինչպես կարող են այդ ստեղծագործությունները նպաստել սովորողների արժեքային կողմնորոշումների ձևավորմանը և բարոյական վարքագծի գիտակցմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում մանկավարժական գործընթացում բանահյուսական նյութի նպատակային ընտրությանը և կիրառմանը՝ հաշվի առնելով սովորողների տարիքային, հոգեբանական և ճանաչողական առանձնահատկությունները։ Հեքիաթների և ավանդազրույցների հերոսների արարքների քննարկումը հնարավորություն է տալիս սովորողներին տարբերակել դրական և բացասական վարքագիծը, գնահատել որոշումների հետևանքները և սեփական փորձի հետ կապել ներկայացվող բարոյական գաղափարները։ Առածներն ու ասացվածքները կարող են ծառայել որպես կարճ և դիպուկ ձևակերպված կենսափորձի օրինակներ՝ նպաստելով իմաստության, աշխատասիրության, համբերության, փոխադարձ հարգանքի և պատասխանատվության արժեքների ընկալմանը։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև բանահյուսության կիրառման մեթոդներին՝ ընթերցանության և պատմելու, քննարկումների, դերային խաղերի, ստեղծագործական առաջադրանքների, բանահյուսական նյութի մեկնաբանության և համեմատական վերլուծության միջոցով։ Նման մեթոդները սովորողին դարձնում են ոչ թե միայն պատրաստի բարոյական գաղափարների ընկալող, այլև դրանց իմաստավորման և գնահատման ակտիվ մասնակից։ Կարևոր է նաև բանահյուսության կապը ազգային ինքնության և մշակութային ժառանգության հետ։ Ժողովրդական ստեղծագործությունների ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել սովորողների՝ սեփական ժողովրդի պատմության, ավանդույթների, լեզվի և մշակույթի նկատմամբ հետաքրքրության ու հարգանքի ձևավորմանը՝ միաժամանակ զարգացնելով այլ մշակույթների նկատմամբ հարգալից վերաբերմունք։ Հետազոտության շրջանակում կարող է ուսումնասիրվել նաև ընտանիքի, դպրոցի և մշակութային միջավայրի համատեղ դերը բանահյուսական արժեքների փոխանցման գործում։ Ուսուցիչը կարող է բանահյուսական նյութը կապել առօրյա իրավիճակների և սովորողների անձնական փորձի հետ՝ օգնելով նրանց տեսնել բարոյական սկզբունքների գործնական նշանակությունը։ Աշխատությունը կարող է կարևորել նաև այն հանգամանքը, որ բանահյուսական ստեղծագործությունների ընտրության և մեկնաբանության ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել դրանց պատմական ու մշակութային համատեքստը և խուսափել բարոյական գաղափարների մեխանիկական մատուցումից։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս զարգացնել սովորողների ինքնուրույն դատողությունը, քննադատական մտածողությունը և սեփական վարքի նկատմամբ պատասխանատվությունը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել մանկավարժների, դասվարների, դաստիարակների, կրթության կազմակերպիչների, բանահյուսությամբ զբաղվող մասնագետների և մանկավարժական մասնագիտությունների ուսանողների համար։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ժողովրդական բանահյուսությունը կարող է արդյունավետ կրթադաստիարակչական միջոց լինել՝ նպաստելով սովորողների բարոյական պատկերացումների, արժեքային համակարգի, ազգային ինքնագիտակցության և սոցիալական պատասխանատվության ձևավորմանը, հատկապես այն դեպքում, երբ բանահյուսական նյութը ներառվում է նպատակային, տարիքին համապատասխան և ակտիվ մանկավարժական մեթոդներով կազմակերպված ուսումնական գործընթացում։

Պատմություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի պատմության ուսումնասիրությանը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին՝ 1939-1945 թվականներին։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է ներկայացնել պատերազմի տարիներին ինքնավար մարզում տեղի ունեցած քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական, ժողովրդագրական և հասարակական գործընթացները, ինչպես նաև բացահայտել պատերազմի ազդեցությունը տարածաշրջանի բնակչության առօրյա կյանքի և տնտեսության վրա։ Աշխատանքում ուսումնասիրվում է Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի դրությունը պատերազմին նախորդող ժամանակահատվածում, դրա վարչական և տնտեսական կառուցվածքը, բնակչության զբաղվածությունը և տարածաշրջանի ընդհանուր սոցիալ-տնտեսական առանձնահատկությունները։ Պատերազմի սկսվելուց հետո առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում զորահավաքային գործընթացներին և մարզի բնակչության մասնակցությանը ռազմաճակատային ու թիկունքային աշխատանքներին։ Կարող են ուսումնասիրվել ռազմաճակատ մեկնած բնակիչների թիվը, նրանց մասնակցությունը տարբեր ռազմաճակատներում ընթացող ռազմական գործողություններին, ինչպես նաև զինծառայողների և նրանց ընտանիքների նկատմամբ իրականացված սոցիալական աջակցության միջոցառումները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է պատերազմի պայմաններում մարզի տնտեսության վերակազմակերպումը։ Աշխատանքում կարող են վերլուծվել գյուղատնտեսության, արդյունաբերության, տրանսպորտի և այլ տնտեսական ոլորտների գործունեությունը, արտադրության կազմակերպման փոփոխությունները և ռազմաճակատի կարիքների ապահովման ուղղությամբ իրականացված միջոցառումները։ Առանձնահատուկ նշանակություն է տրվում գյուղատնտեսությանը, քանի որ պատերազմի տարիներին սննդամթերքի և գյուղատնտեսական հումքի արտադրությունը ռազմավարական նշանակություն ուներ։ Կարող են ուսումնասիրվել աշխատանքի ռեսուրսների փոփոխությունները, տղամարդկանց զորակոչի հետևանքով առաջացած խնդիրները և գյուղատնտեսական աշխատանքներում կանանց, երիտասարդների ու այլ բնակչական խմբերի ներգրավվածությունը։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև մարզի կրթական, մշակութային և հասարակական կյանքին պատերազմի տարիներին։ Ուսումնասիրվում են դպրոցների գործունեությունը, մշակութային հաստատությունների աշխատանքը, բնակչության շրջանում իրականացվող հասարակական նախաձեռնությունները և ռազմաճակատին աջակցելու նպատակով կազմակերպված միջոցառումները։ Կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել պատերազմի սոցիալական հետևանքների ուսումնասիրությունը՝ ներառյալ բնակչության կենսապայմանների փոփոխությունը, մատակարարման խնդիրները, նյութական դժվարությունները և սոցիալական աջակցության ձևերը։ Հետազոտության աղբյուրագիտական հիմքը կարող են կազմել պետական և տեղական վարչական մարմինների փաստաթղթերը, վիճակագրական տվյալները, ժամանակի մամուլը, հուշագրությունները, արխիվային նյութերը և պատմագիտական ուսումնասիրությունները։ Այս աղբյուրների համադրումը հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմել պատերազմի տարիներին մարզում տեղի ունեցած գործընթացների վերաբերյալ։ Առանձին ուշադրություն կարող է դարձվել պատերազմական տարիների ժողովրդագրական փոփոխություններին, զորահավաքի ազդեցությանը բնակչության կազմի վրա և ռազմաճակատից վերադարձած զինծառայողների հետպատերազմյան կյանքի խնդիրներին։ Հետազոտության շրջանակում կարևոր է նաև Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի զարգացումների դիտարկումը Խորհրդային Հայաստանի և ամբողջ Խորհրդային Միության պատերազմի տարիների սոցիալ-տնտեսական գործընթացների համատեքստում։ Այդպիսի համեմատական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու ինչպես տարածաշրջանային առանձնահատկությունները, այնպես էլ ընդհանուր խորհրդային քաղաքականության ազդեցությունը մարզի կյանքի վրա։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են նպաստել Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի պատմության, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիների հասարակական կյանքի և Հայաստանի խորհրդային շրջանի սոցիալ-տնտեսական զարգացման առավել ամբողջական ուսումնասիրությանը։ Ընդհանուր առմամբ, հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս ներկայացնելու 1939-1945 թվականներին մարզի բնակչության առջև ծառացած հիմնական խնդիրները, նրանց մասնակցությունը պատերազմական և թիկունքային գործընթացներին, ինչպես նաև պատերազմի ազդեցությունը տարածաշրջանի տնտեսական և հասարակական կյանքի վրա։

Լեզվաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է ժամանակակից հայերենի բառապաշարում բառային իմաստների փոխաբերական զարգացման օրինաչափությունների ուսումնասիրությանը՝ բացատրական բառարանի տվյալների համակարգված քննության հիման վրա։ Հետազոտության առանցքում բառիմաստի փոխաբերացումն է՝ որպես բառի իմաստային կառուցվածքի ընդլայնման, բազմիմաստության ձևավորման և բառապաշարի հարստացման կարևոր միջոց։ Քննվում է այն գործընթացը, որի ընթացքում բառի սկզբնական կամ ուղղակի նշանակությունը առարկաների, երևույթների, գործողությունների և հատկանիշների միջև ընկալվող նմանության հիման վրա տեղափոխվում է մեկ այլ իմաստային ոլորտ՝ առաջացնելով նոր նշանակություն։ Բառարանային նյութի վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս առանձնացնելու փոխաբերական իմաստների հիմնական տեսակները, դրանց առաջացման իմաստաբանական հիմքերը և ժամանակակից հայերենի բառային համակարգում ունեցած գործառույթները։ Ուշադրություն է դարձվում արտաքին ձևի, գույնի, չափի, շարժման, ձայնի, տարածական դիրքի, ֆունկցիայի, մարդու ֆիզիկական ու հոգեբանական հատկանիշների և այլ ընդհանրությունների հիման վրա կատարվող իմաստային փոխանցումներին։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում բազմիմաստ բառերի ներքին կառուցվածքի ուսումնասիրությունը՝ բացահայտելով, թե ինչպես են հիմնական նշանակությունից ձևավորվում երկրորդային իմաստները և ինչպիսի իմաստային կապեր են պահպանվում դրանց միջև։ Քննվում է նաև փոխաբերական կիրառության աստիճանական բառայնացման գործընթացը, երբ սկզբնապես անհատական կամ պատկերավոր խոսքային կիրառությունը ժամանակի ընթացքում կարող է կայունանալ, լայնորեն տարածվել և բառարանում արձանագրվել որպես ինքնուրույն բառային նշանակություն։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի լեզվական և խոսքային փոխաբերությունների տարբերակումը, քանի որ կայունացած բառային նշանակությունները տարբերվում են գեղարվեստական կամ անհատական ստեղծագործական փոխաբերություններից իրենց գործառույթով և լեզվական ամրագրվածության աստիճանով։ Բառարանագիտական տեսանկյունից ուսումնասիրվում են փոխաբերական նշանակությունների առանձնացման, սահմանման, նշագրման և բառարանային հոդվածներում դասավորության սկզբունքները։ Նման քննությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու նաև հայերենում աշխարհի լեզվական պատկերավորման առանձնահատկությունների մասին, քանի որ փոխաբերական անվանումները հաճախ արտացոլում են լեզվակիրների կողմից երևույթների միջև հաստատված պատկերավոր և հասկացական կապերը։ Ընդհանուր առմամբ հետազոտությունը համադրում է իմաստաբանության, բառագիտության, բառարանագրության և ոճաբանության մոտեցումները՝ ներկայացնելով փոխաբերացումը որպես ժամանակակից հայերենի բառային համակարգի զարգացման կարևոր իմաստաստեղծ մեխանիզմ։