Համայնքային բյուջեների ձևավորման և կատարելագործման հիմնահարցերը Հայաստանի Հանրապետությունում

Կրոն

Գիրքը նվիրված է սրբազան պատարագի խորհրդին և դրա ծիսական ու հոգևոր նշանակության ըմբռնմանը՝ հայ եկեղեցական ավանդույթի շրջանակում։ Սուրբ Պատարագը Հայ Առաքելական եկեղեցու գլխավոր պաշտամունքային արարողությունն է, որի ընթացքում կատարվում է Սուրբ Հաղորդության խորհուրդը, հնչում են աղոթքներ, ընթերցվում են աստվածաշնչյան հատվածներ և երգվում են եկեղեցական շարականներ։ Պատարագի յուրաքանչյուր բաղադրիչ ունի իր ծիսական նշանակությունը և կապված է քրիստոնեական հավատքի առանցքային գաղափարների՝ Քրիստոսի զոհաբերության, փրկության, հաղորդության և հավատացյալների հոգևոր միասնության հետ։ Խորհրդատետր բնույթի աշխատությունը կարող է ծառայել որպես պատարագի խորհրդանշական իմաստների, արարողության կառուցվածքի և եկեղեցական գործողությունների մեկնաբանման ուղեցույց՝ նպաստելով ծեսի ավելի խորքային ընկալմանը։ Նման գրականությունը կարևոր դեր է ունեցել հոգևորականների պատրաստության, եկեղեցական գիտելիքների փոխանցման և հավատացյալների կրոնական կրթության մեջ։ Հրատարակությունը արժեքավոր է նաև հայ եկեղեցական գրքի և ծիսական գրականության պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից՝ ներկայացնելով պատարագի մեկնության ու հոգևոր ուսուցման ավանդույթները։ Այն կարող է օգտակար լինել աստվածաբաններին, պատարագագետներին, եկեղեցական պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, հոգևորականներին և Հայ Առաքելական եկեղեցու ծեսերով հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Պատմություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Արգենտինայում և Բրազիլիայում ձևավորված ու զարգացած հայկական մամուլի պատմության, բովանդակության, դերակատարության և համայնքային նշանակության ուսումնասիրությանը։ Հետազոտությունը հայկական սփյուռքի տպագիր մշակութային ժառանգությունը դիտարկում է որպես հայ համայնքների հասարակական, ազգային, մշակութային և քաղաքական կյանքի կարևոր բաղադրիչ։ Արգենտինան և Բրազիլիան Հարավային Ամերիկայի այն երկրներից են, որտեղ ձևավորվել են կազմակերպված հայկական համայնքներ և զարգացել հայկական տպագրական գործունեություն։ Մատենագիտական ուսումնասիրությունների համաձայն՝ տարբեր ժամանակաշրջաններում Արգենտինայում հրատարակվել է շուրջ 100, իսկ Բրազիլիայում՝ մոտ 15 հայկական պարբերական, ինչը վկայում է տարածաշրջանում հայկական մամուլի նշանակալի ավանդույթի մասին։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել այդ պարբերականների ստեղծման պատմական նախադրյալները, հրատարակման վայրերը, պարբերականության ձևերը, լեզվական առանձնահատկությունները, խմբագրական ուղղությունները և ընթերցողական շրջանակները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում մամուլի դերին՝ որպես հայ համայնքների ներքին հաղորդակցության, ազգային ինքնության պահպանման և սերունդների միջև մշակութային կապի ապահովման միջոցի։ Պարբերականները ոչ միայն տարածել են նորություններ և հասարակական-քաղաքական տեղեկություններ, այլև անդրադարձել են կրթությանը, եկեղեցական կյանքին, մշակույթին, գրականությանը, համայնքային կազմակերպությունների գործունեությանը, Հայաստանի և սփյուռքի իրադարձություններին ու ազգային խնդիրներին։ Արգենտինայի հայկական մամուլի կարևորության մասին վկայում է նաև այն, որ երկրի հայկական համայնքում մամուլը զարգացել է կրթական, եկեղեցական և հասարակական կառույցների կողքին՝ դառնալով համայնքային կյանքի կազմակերպման կարևոր գործիք։ Ժամանակակից շրջանում Արգենտինայի հիմնական հայկական թերթերից են Diario Armenia-ն և Sardarabad-ը, ինչպես նաև գործում են առցանց լրատվական հարթակներ։ Բրազիլիայի դեպքում կարևոր տեղ է զբաղեցնում հատկապես Սան Պաուլուի հայկական մամուլի պատմությունը, որի վերաբերյալ առանձին ուսումնասիրություններ անդրադառնում են 1940-1970-ական թվականների մամուլի գործունեությանը և դրա հասարակական նշանակությանը։ Աշխատությունը կարող է ուսումնասիրել նաև մամուլի կապը հայկական կուսակցությունների, բարեգործական և մշակութային կազմակերպությունների, եկեղեցական կառույցների ու համայնքային միությունների հետ։ Այդ համատեքստում պարբերականները կարող էին հանդես գալ տարբեր գաղափարական և հասարակական դիրքորոշումների արտահայտման հարթակների դերում՝ արտացոլելով սփյուռքահայ համայնքների ներքին բազմազանությունը։ Կարևոր է նաև մամուլի միջոցով Հայաստանի հետ կապի պահպանման խնդիրը․ պարբերականները տեղեկություններ են փոխանցել Հայաստանի քաղաքական, հասարակական և մշակութային կյանքի մասին և միաժամանակ արտահայտել Սփյուռքի վերաբերմունքը համազգային նշանակության իրադարձությունների նկատմամբ։ Հայկական մամուլի ուսումնասիրությունը արժեքավոր է նաև որպես պատմական սկզբնաղբյուր, քանի որ պարբերականների էջերում պահպանվել են համայնքային կյանքի, կազմակերպությունների գործունեության, անհատների, միջոցառումների, կրթական հաստատությունների և հասարակական գործընթացների վերաբերյալ բազմաթիվ տեղեկություններ։ Արգենտինայի և Բրազիլիայի հայկական մամուլի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու նաև Հարավային Ամերիկայի հայ համայնքների ձևավորման և զարգացման որոշակի փուլեր, նրանց հասարակական կազմակերպվածության մակարդակը և ազգային ինքնության պահպանման մեխանիզմները։ Թեմայի վերաբերյալ առանձին հետազոտություններ ընդգծում են, որ Հարավային Ամերիկայի հայկական մամուլի ուսումնասիրությունը երկար ժամանակ համեմատաբար քիչ է ուսումնասիրվել հայերեն գիտական գրականության մեջ, թեև գոյություն ունեն մատենագիտական ցանկեր և մասնակի ուսումնասիրություններ։ Այս պատճառով աշխատանքը կարևոր է ոչ միայն մամուլի պատմության, այլև սփյուռքագիտության, հայագիտության և հայկական տպագիր ժառանգության պահպանության տեսանկյունից։ Այն կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, հայագետներին, սփյուռքագետներին, լրագրության պատմությամբ զբաղվող մասնագետներին, գրադարանագետներին, մատենագետներին, մշակութաբաններին և Արգենտինայի ու Բրազիլիայի հայկական համայնքների պատմությունն ուսումնասիրող հետազոտողներին։ Ուսումնասիրության արժեքը հատկապես պայմանավորված է նրանով, որ հայկական մամուլը դիտարկվում է ոչ միայն որպես պարբերական հրատարակությունների ամբողջություն, այլև որպես ազգային հիշողության, մշակութային ինքնության, համայնքային կապերի և հասարակական կազմակերպվածության պահպանման կարևոր գործոն։

Գյուղատնտեսություն

Աշխատանքը նվիրված է Վայոց ձորի մարզի պայմաններում հողի էրոզիայի կանխարգելման և դրա հետևանքների նվազեցման նպատակով հակաէրոզիոն միջոցառումների համակարգի մշակմանը և այդ միջոցառումների արդյունավետ կազմակերպման հողաշինարարական ուղիների հիմնավորմանը։ Հետազոտության հիմքում հողային ռեսուրսների պահպանության, արդյունավետ օգտագործման և դրանց արտադրական ներուժի երկարաժամկետ ապահովման խնդիրն է։ Հայաստանի հողաշինարարական օրենսդրության համաձայն՝ հողաշինարարությունը ներառում է հողերի արդյունավետ օգտագործման և պահպանության ծրագրավորումը, գյուղատնտեսական հողերի պահպանության ծրագրերի մշակումը և հողերի մոնիթորինգը, ուստի հակաէրոզիոն միջոցառումների կազմակերպումը դրա կարևոր բաղադրիչներից է։ Վայոց ձորի մարզի համար խնդիրը առանձնահատուկ նշանակություն ունի լեռնային ռելիեֆի, լանջերի զգալի թեքությունների, տեղումների սեզոնային բնույթի, մակերևութային հոսքերի և հողօգտագործման տարբեր ձևերի պայմաններում։ Այս գործոնների համակցությունը կարող է նպաստել հողի վերին՝ օրգանական նյութերով և սննդատարրերով հարուստ շերտի աստիճանական հեռացմանը, ինչի հետևանքով նվազում է հողի բերրիությունը, վատանում են դրա ջրաֆիզիկական հատկությունները և սահմանափակվում գյուղատնտեսական արտադրողականությունը։ Էրոզիան հատկապես վտանգավոր է լանջային գյուղատնտեսական տարածքներում, որտեղ սխալ ընտրված մշակման ուղղությունը կամ հողի պաշտպանական միջոցառումների բացակայությունը կարող են արագացնել մակերևութային ջրահոսքի ձևավորումը և հողանյութի տեղափոխումը։ Հետազոտության կարևոր խնդիրներից է Վայոց ձորի տարածքի բնական և տնտեսական պայմանների համալիր գնահատումը։ Դրա համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ռելիեֆը, լանջերի թեքությունն ու երկարությունը, հողերի տիպերը և մեխանիկական կազմը, բուսածածկույթը, տեղումների և մակերևութային հոսքերի բնույթը, գյուղատնտեսական հողերի օգտագործման ձևերը և էրոզիայի տարածվածության աստիճանը։ Այս տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս տարածքը բաժանել էրոզիոն վտանգի տարբեր մակարդակ ունեցող հատվածների և յուրաքանչյուր հատվածի համար ընտրել համապատասխան հակաէրոզիոն միջոցառումների համալիր։ Աշխատանքի առանցքային ուղղություններից է հողերի էրոզիոն վիճակի քարտեզագրումը և հողաշինարարական գոտիավորումը։ Ժամանակակից հողաշինարարական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն արձանագրել արդեն էրոզացված տարածքները, այլև առանձնացնել այն հողամասերը, որտեղ առկա են էրոզիայի զարգացման բարձր նախադրյալներ։ Այդպիսի տարածքային վերլուծությունը կարևոր է, քանի որ նույն հակաէրոզիոն միջոցը բոլոր հողամասերում չի կարող ունենալ նույն արդյունավետությունը։ Միջոցառումների ընտրությունը պետք է պայմանավորված լինի տեղանքի ռելիեֆով, հողի հատկություններով, մշակաբույսերի կառուցվածքով և ջրային հոսքի առանձնահատկություններով։ Հակաէրոզիոն հողաշինարարության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել գյուղատնտեսական հողերի տարածքային վերակազմակերպումը։ Խնդիրը ներառում է հողամասերի ճիշտ տեղաբաշխում, դրանց չափերի և սահմանների նպատակահարմար կազմակերպում, ճանապարհների և դաշտամիջյան ուղիների տեղադրման համապատասխանություն ռելիեֆին, ինչպես նաև մշակաբույսերի այնպիսի տարածական կազմակերպում, որը կնվազեցնի մակերևութային հոսքի արագությունն ու հողի լվացումը։ Հատկապես կարևոր է խուսափել լանջի թեքությամբ ուղղված վարից և հնարավորության դեպքում կիրառել հողի մշակման հորիզոնական կամ ուրվագծային կազմակերպում։ Հակաէրոզիոն համալիրում կարող են ներառվել ագրոտեխնիկական միջոցառումներ։ Դրանց թվում են հողի մշակման համապատասխան ուղղության ընտրությունը, նվազագույն կամ հողապաշտպան մշակությունը, բազմամյա խոտաբույսերի օգտագործումը, ցանքաշրջանառության կատարելագործումը և այնպիսի մշակաբույսերի տեղաբաշխումը, որոնք ապահովում են հողի մակերեսի ավելի լավ պաշտպանություն։ Նպատակն է նվազեցնել անձրևների և ձնհալի ջրերի անմիջական ազդեցությունը հողի վրա, մեծացնել ջրի ներթափանցումը հողի մեջ և սահմանափակել մակերևութային հոսքի առաջացումը։ Վայոց ձորի պայմաններում կարևոր նշանակություն կարող են ունենալ նաև անտառմելիորատիվ միջոցառումները։ Լանջերի համապատասխան հատվածներում պաշտպանիչ անտառաշերտերի, թփուտային կամ խոտածածկ բուսականության ստեղծումը կարող է նվազեցնել մակերևութային հոսքի էներգիան, ամրացնել հողը արմատային համակարգի միջոցով և նպաստել խոնավության պահպանմանը։ Բուսածածկույթի վերականգնումը հատկապես կարևոր է էրոզիայի արդեն ենթարկված տարածքներում, որտեղ բնական բուսական ծածկի խախտումը կարող է արագացնել հողատարումը։ Հակաէրոզիոն միջոցառումների շարքում կարող են կիրառվել նաև հիդրոտեխնիկական լուծումներ։ Դրանք անհրաժեշտ են այն դեպքերում, երբ կազմակերպատնտեսական, ագրոտեխնիկական և անտառմելիորատիվ միջոցառումները բավարար չեն էրոզիոն գործընթացը կանխելու համար։ Մասնագիտական ուսումնասիրություններում որպես նման միջոցներ դիտարկվում են լայն հիմքով թումբ-սանդղավանդակները, աստիճանավոր դարավանդները, ջրաորսիչ առուները և այլ կառուցվածքներ, որոնք կարգավորում են մակերևութային հոսքը և սահմանափակում հողի լվացումը։ Հետազոտության մեջ կարող է հիմնավորվել նաև հողերի հակաէրոզիոն կազմակերպման և ջրային ռեսուրսների կառավարման փոխկապակցվածությունը։ Ջրի արագ և անկառավարելի հոսքը լանջային տարածքներում հողի էրոզիայի հիմնական շարժիչ գործոններից է, ուստի ջրահեռացման և ջրակարգավորման համակարգերի ճիշտ տեղադրումը կարող է էապես նվազեցնել հողատարումը։ Դրենաժային առուների, ջրաորսիչ կառույցների և այլ ինժեներական միջոցների տեղադրումը պետք է իրականացվի տեղանքի ռելիեֆի և ջրհավաք ավազանների առանձնահատկություններին համապատասխան։ Հողերի պահպանության կարևոր ուղղություն է նաև արդեն դեգրադացված հողերի վերականգնումը։ Վերականգնման ընթացքում անհրաժեշտ է ապահովել մակերևույթի կայունացում, բերրի հողաշերտի պահպանում կամ վերականգնում, օրգանական նյութերով հարստացում և համապատասխան բուսածածկույթի ձևավորում։ ՀՀ գործող պահանջներում գյուղատնտեսական նպատակներով հողերի վերականգնման համար նախատեսվում է նաև ագրոքիմիական, ագրոտեխնիկական, ինժեներական և հակաէրոզիոն միջոցառումների համատեղ կիրառում։ Աշխատանքի կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել հակաէրոզիոն հողաշինարարական նախագծերի տնտեսական արդյունավետության գնահատումը։ Յուրաքանչյուր միջոցառման համար անհրաժեշտ է համադրել դրա իրականացման ծախսերը, պահպանման պահանջները և ակնկալվող արդյունքները՝ հողի բերրիության պահպանման, բերքատվության կայունացման, ջրային հոսքերի կարգավորման և հողի կորստի նվազեցման տեսանկյունից։ Այս մոտեցումը հնարավորություն կտա առանձնացնելու այն միջոցառումները, որոնք առավել նպատակահարմար են մարզի տարբեր գյուղատնտեսական գոտիների համար։ Մոնիթորինգի համակարգի ստեղծումը ևս կարևոր է երկարաժամկետ արդյունքների գնահատման համար։ Հողերի պարբերական դիտարկումը կարող է ներառել էրոզիայի խորության և տարածքի փոփոխության, հողի բերրիության ցուցանիշների, բուսածածկույթի վիճակի, մակերևութային հոսքի և կիրառված հակաէրոզիոն միջոցառումների արդյունավետության վերահսկում։ Հողերի մոնիթորինգը Հայաստանի հողաշինարարական համակարգի պաշտոնական գործառույթներից է, ինչը հիմք է ստեղծում նման ուսումնասիրությունների արդյունքները տարածքային կառավարման և հողերի պահպանության ծրագրերում կիրառելու համար։ Հետազոտության գործնական նշանակությունը կայանում է Վայոց ձորի համար հակաէրոզիոն միջոցառումների տարածքայինորեն հիմնավորված համակարգի մշակման հնարավորության մեջ։ Առաջարկվող մոտեցումները կարող են կիրառվել համայնքային և ներտնտեսային հողաշինարարական ծրագրերի կազմման, գյուղատնտեսական հողերի արդյունավետ օգտագործման, դեգրադացված տարածքների վերականգնման և էրոզիոն վտանգի նվազեցման նպատակով։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը հողի էրոզիայի դեմ պայքարը դիտարկում է ոչ թե առանձին ագրոտեխնիկական գործողությունների, այլ փոխկապակցված հողաշինարարական, ագրոտեխնիկական, անտառմելիորատիվ և անհրաժեշտության դեպքում հիդրոտեխնիկական միջոցառումների համալիրի տեսանկյունից։ Վայոց ձորի մարզի բնական պայմանների և հողօգտագործման առանձնահատկությունների հաշվառմամբ նման համակարգի մշակումը կարող է նպաստել հողային ռեսուրսների պահպանմանը, գյուղատնտեսական հողերի արտադրողականության կայունացմանը և մարզի հողային ֆոնդի երկարաժամկետ արդյունավետ կառավարմանը։

Փիլիսոփայություն

Աշխատությունը նվիրված է փոխաբերության դերի և նշանակության ուսումնասիրությանը փիլիսոփայական գիտելիքի համակարգում՝ որպես մտածողության, ճանաչողության և իմաստաստեղծ գործընթացների կարևոր բաղադրիչ։ Վերլուծվում են փոխաբերության տեսական հիմքերը, դրա փիլիսոփայական մեկնաբանությունները և կիրառության առանձնահատկությունները տարբեր գաղափարական ու գիտաճանաչողական ուղղություններում։ Քննարկվում է, թե ինչպես է փոխաբերությունը նպաստում բարդ հասկացությունների ձևակերպմանը, իրականության մեկնաբանությանը և նոր գիտելիքի կառուցմանը՝ հանդես գալով ոչ միայն որպես լեզվական արտահայտչամիջոց, այլև որպես ճանաչողական գործիք։ Աշխատության մեջ անդրադարձ է կատարվում փոխաբերության կապին լեզվի, մտածողության, մշակույթի և գիտության հետ, ներկայացվում են տարբեր փիլիսոփայական մոտեցումների համեմատական վերլուծություններ, ինչպես նաև բացահայտվում է դրա ազդեցությունը գաղափարների ձևավորման, տեսությունների զարգացման և աշխարհընկալման գործընթացների վրա։ Հետազոտությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում փիլիսոփայության, լեզվաբանության, ճանաչողության տեսության և հումանիտար գիտությունների ոլորտներում աշխատող մասնագետների, հետազոտողների և ուսանողների համար։

Այլ առարկաներ

Փաստաթուղթը պատմամշակութային և աղբյուրագիտական նշանակություն ունեցող արձանագրություն է, որն արտացոլում է Անիի հնությունների վերաբերյալ Թորոս Թորամանյանի կատարած գծանկարների ու չափագրական նյութերի ուսումնասիրման նպատակով ստեղծված հանձնաժողովի նիստի ընթացքը։ Այն կարևոր տեղեկություններ է հաղորդում հայկական միջնադարյան ճարտարապետական ժառանգության փաստագրման, գիտական գնահատման և պահպանման պատմության վերաբերյալ՝ միաժամանակ ներկայացնելով Թորամանյանի աշխատանքների նկատմամբ մասնագիտական շրջանակների վերաբերմունքը։ Նրա պատրաստած ճարտարապետական գծագրերը, հատակագծերը, կտրվածքները, վերակազմությունները և հուշարձանների կառուցվածքային առանձնահատկություններն արձանագրող այլ նյութերը կարևոր նշանակություն են ունեցել Անիի ճարտարապետության գիտական ուսումնասիրության համար։ Հանձնաժողովի արձանագրության միջոցով հնարավոր է պատկերացում կազմել ներկայացված նյութերի քննարկման սկզբունքների, դրանց գիտական ու փաստագրական արժեքի գնահատման և հետագա օգտագործման վերաբերյալ արտահայտված տեսակետների մասին։ Փաստաթուղթը կարող է պարունակել տեղեկություններ նիստի մասնակիցների, քննարկված աշխատանքների, ներկայացված դիտարկումների, ընդունված որոշումների և առաջարկությունների վերաբերյալ՝ հնարավորություն տալով վերականգնելու տվյալ գիտական նախաձեռնության կազմակերպական միջավայրը։ Առանձնահատուկ արժեք ունի այն հանգամանքը, որ նման նյութերը ցույց են տալիս, թե ինչ մեթոդներով էին XX դարի սկզբի մասնագետները մոտենում հայկական ճարտարապետական հուշարձանների չափագրմանը, նկարագրմանը և գիտական վավերագրմանը։ Արձանագրությունը կարևոր է նաև Թորամանյանի գիտական ժառանգության ուսումնասիրության համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս նրա աշխատանքները դիտարկել ոչ միայն որպես անհատական հետազոտության արդյունք, այլև ժամանակի գիտական հաստատությունների և մասնագիտական քննարկումների համատեքստում։ Անիի բազմաթիվ կառույցների հետագա վնասման կամ փոփոխության պայմաններում վաղ շրջանի ճարտարապետական փաստագրությունը ձեռք է բերել լրացուցիչ աղբյուրագիտական արժեք՝ պահպանելով տեղեկություններ հուշարձանների նախկին վիճակի և կառուցվածքային առանձնահատկությունների մասին։ Ընդհանուր առմամբ փաստաթուղթը կարևոր սկզբնաղբյուր է հայկական ճարտարապետության պատմության, Անիի հնագիտական ուսումնասիրությունների, հուշարձանների պահպանության պատմության և Թորոս Թորամանյանի գիտական գործունեության ուսումնասիրման համար։

Մաթեմատիկա

Ն. Տյուզենճյանի աշխատությունը նվիրված է համարակալության՝ թվերի, դրանց նշանակության, գրության և գործնական կիրառության ուսումնասիրությանը։ Գիրքը նպատակ ունի ընթերցողին ծանոթացնելու թվային համակարգին և հաշվարկների իրականացման համար անհրաժեշտ հիմնական գիտելիքներին՝ դրանք ներկայացնելով գործնական ու կիրառական ուղղվածությամբ։ Համարակալության ուսումնասիրությունը կարևոր հիմք է թվաբանական գործողությունների, մեծությունների համեմատության, թվային արտահայտությունների ընթերցման և հաշվարկային խնդիրների լուծման համար։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակը կապված է թվերի ճանաչման և կիրառման, թվային գրառումների, հաշվարկման եղանակների ու առօրյա տնտեսական և կենցաղային գործունեության մեջ թվային գիտելիքների օգտագործման հետ։ Գործնական բնույթը մատնանշում է տեսական բացատրությունները կիրառական հմտությունների հետ համադրելու մոտեցումը՝ սովորողին հնարավորություն տալով ամրապնդելու հաշվարկային կարողությունները և զարգացնելու տրամաբանական մտածողությունը։ Նման ուսումնական ձեռնարկները կարևոր դեր են ունեցել թվաբանական գրագիտության տարածման և մաթեմատիկական տարրական գիտելիքների համակարգված ուսուցման գործում։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում 19-րդ դարի հայկական մաթեմատիկական և ուսումնական գրականության, թվաբանության դասավանդման պատմության ու գործնական կրթության մեթոդների ուսումնասիրության համար։