Հայաստանի ստվերային տնտեսությունը և դրա կրճատման ուղիները

Մանկավարժություն

Աշխատությունը նվիրված է միջնակարգ դպրոցում հայոց լեզվի և գրականության դասավանդման արդյունավետության բարձրացմանը՝ սովորողների ինքնուրույն գործունեության և ստեղծագործական կարողությունների նպատակային զարգացման միջոցով։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է ուսուցման այնպիսի մեթոդների, ձևերի և մանկավարժական պայմանների ուսումնասիրության վրա, որոնք աշակերտին հնարավորություն են տալիս ոչ միայն յուրացնել պատրաստի գիտելիքներ, այլև ինքնուրույն որոնել տեղեկատվություն, վերլուծել լեզվական ու գրական նյութը, ձևակերպել սեփական տեսակետը և ստեղծագործաբար կիրառել ձեռք բերած գիտելիքները։ Ինքնուրույնությունը դիտարկվում է որպես սովորողի ճանաչողական ակտիվության, պատասխանատվության, նախաձեռնողականության և ինքնակրթության կարողության կարևոր բաղադրիչ։ Քննության են առնվում ինքնուրույն աշխատանքի տարբեր ձևերը՝ տեքստի վերլուծություն, լեզվական առաջադրանքների կատարում, գրական ստեղծագործությունների մեկնաբանում, համեմատական աշխատանք, շարադրություն, ստեղծագործական գրավոր աշխատանք, հետազոտական առաջադրանքներ և լրացուցիչ աղբյուրների օգտագործում։ Կարևորվում է առաջադրանքների աստիճանական բարդացումը և դրանց համապատասխանեցումը սովորողների տարիքային, անհատական ու ճանաչողական առանձնահատկություններին։ Ստեղծագործական կարողությունների զարգացումը կապվում է երևակայության, ինքնուրույն մտածողության, լեզվական ճկունության, արտահայտիչ խոսքի և խնդրի լուծման տարբեր եղանակներ գտնելու կարողության ձևավորման հետ։ Հայոց լեզվի դասերին հատուկ նշանակություն է տրվում բառապաշարի հարստացմանը, խոսքի կառուցման հմտություններին, լեզվական երևույթների ինքնուրույն բացահայտմանը և ձեռք բերված քերականական գիտելիքների գործնական կիրառմանը։ Գրականության ուսուցման ընթացքում կարևորվում են գեղարվեստական տեքստի ինքնուրույն ընթերցումը և մեկնաբանումը, կերպարների ու իրադարձությունների գնահատումը, ստեղծագործության գաղափարական և գեղարվեստական առանձնահատկությունների բացահայտումը, ինչպես նաև սեփական վերաբերմունքի հիմնավորված արտահայտումը։ Ուսուցման արդյունավետության բարձրացման կարևոր պայման է համարվում խնդրահարույց և ստեղծագործական իրավիճակների ստեղծումը, որոնցում աշակերտը պետք է համադրի նախկին գիտելիքները, կատարի եզրահանգումներ և առաջարկի սեփական լուծումները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ուսուցչի դերի փոփոխությանը․ ուսուցիչը ներկայացվում է ոչ միայն որպես գիտելիքի փոխանցող, այլև որպես սովորողի ինքնուրույն ճանաչողական գործունեությունը կազմակերպող, ուղղորդող և խթանող մասնագետ։ Կարևորվում են հարցադրումների, քննարկումների, բանավեճերի, խմբային ու անհատական աշխատանքի և ստեղծագործական նախագծերի կիրառման հնարավորությունները։ Դիտարկվում է նաև սովորողների հետաքրքրության և ներքին ուսումնական մոտիվացիայի նշանակությունը, քանի որ ինքնուրույն գործունեության արդյունավետությունը մեծապես պայմանավորված է ուսումնական նյութի նկատմամբ գիտակցված վերաբերմունքով։ Գնահատումը դիտարկվում է ոչ միայն որպես գիտելիքների ստուգման, այլև որպես սովորողի առաջընթացի, ինքնավերլուծության և հետագա զարգացման խթանման միջոց։ Կարևորվում են ինքնագնահատման և փոխադարձ գնահատման տարրերը, որոնք նպաստում են սեփական աշխատանքի արդյունքները քննադատաբար դիտարկելու և սխալները ինքնուրույն շտկելու կարողության ձևավորմանը։ Հայոց լեզվի և գրականության փոխկապակցված ուսուցումը հնարավորություն է տալիս միաժամանակ զարգացնել լեզվական, հաղորդակցական, ընթերցողական և ստեղծագործական կարողությունները՝ ձևավորելով սովորողի ընդհանուր մշակութային և մտավոր զարգացման համար անհրաժեշտ հմտություններ։ Աշխատության կիրառական նշանակությունը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ ներկայացվող մանկավարժական մոտեցումները կարող են օգտագործվել դասերի կազմակերպման, ուսումնական առաջադրանքների մշակման և սովորողների ակտիվ մասնակցությունը խթանող կրթական միջավայրի ձևավորման ընթացքում։ Նյութը կարող է օգտակար լինել հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչների, մանկավարժների, մեթոդիստների, կրթության ոլորտի հետազոտողների, դասախոսների և մանկավարժական մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Մանկավարժություն

Հրատարակությունը հանձնարարական մատենագիտական բնույթի նյութ է, որը նախատեսված է ծնողներին, մանկավարժներին և ընտանեկան դաստիարակության հարցերով հետաքրքրվող ընթերցողներին համապատասխան գրականության ընտրության և ուսումնասիրման գործում աջակցելու համար։ Այն կենտրոնանում է երեխայի կրթության ու դաստիարակության գործընթացում ընտանիքի և հանրակրթական հաստատության համագործակցության նշանակության վրա՝ ներկայացնելով այդ թեմաներին առնչվող գրականության համակարգված ընտրանի։ Ընդգրկված նյութերը կարող են վերաբերել ծնողների մանկավարժական գիտելիքների զարգացմանը, երեխաների տարիքային և հոգեբանական առանձնահատկությունների ճանաչմանը, ուսման նկատմամբ հետաքրքրության ձևավորմանը, պատասխանատվության և ինքնուրույնության զարգացմանը, ինչպես նաև ընտանեկան միջավայրում բարենպաստ փոխհարաբերությունների ստեղծմանը։ Կարևոր տեղ է հատկացվում ծնողների և ուսուցիչների միջև համագործակցության ձևերին, երեխայի առաջադիմության և վարքի հետ կապված հարցերի համատեղ քննարկմանը, կրթական դժվարությունների ժամանակ երեխային աջակցելու և ընտանիքի ու դպրոցի պահանջների հնարավորինս համաձայնեցված կազմակերպման խնդիրներին։ Հանձնարարական ցանկը կարող է ներառել մանկավարժական, հոգեբանական, մեթոդական և հանրամատչելի աշխատություններ, հոդվածներ, ժողովածուներ ու այլ հրատարակություններ՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով թեմայի վերաբերյալ ընտրել իր պահանջներին համապատասխան աղբյուրներ։ Նման մատենագիտական ձեռնարկներում գրականության ընտրությունը սովորաբար ծառայում է ոչ միայն տեղեկատվական, այլև կրթական նպատակների՝ նպաստելով ծնողների մանկավարժական մշակույթի զարգացմանը և երեխաների դաստիարակության նկատմամբ ավելի գիտակցված մոտեցման ձևավորմանը։ Առանձին թեմատիկ բաժիններ կարող են վերաբերվել երեխայի առօրյայի կազմակերպմանը, ընթերցանությանը, ազատ ժամանակին, ուսումնական աշխատանքի պայմաններին, հաղորդակցությանը, բարոյական դաստիարակությանը և դպրոցական համայնքի հետ ընտանիքի կապերին։ Հրատարակության կառուցվածքային և մատենագիտական բնույթը հնարավորություն է տալիս այն օգտագործել նաև գրադարանային տեղեկատվական աշխատանքի շրջանակում՝ համապատասխան թեմայով գրականություն առաջարկելիս կամ թեմատիկ ցուցադրություններ ու ընթերցանության ծրագրեր կազմելիս։ Ընդհանուր առմամբ այն ծառայում է որպես ուղղորդող տեղեկատվական միջոց՝ համախմբելով երեխայի կրթության, ընտանեկան դաստիարակության և ծնող-դպրոց համագործակցության վերաբերյալ օգտակար գրականությունը։

Բժշկություն

Այս աշխատությունը նվիրված է վիրաբուժական ստոմատոլոգիայում ոսկրային մատրիցային տրանսպլանտատների և հակաբակտերիալ միջոցների համակցված կիրառման կլինիկափորձարարական ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է գնահատել նման համակցված մոտեցման արդյունավետությունը ոսկրային հյուսվածքի վերականգնման, վիրահատական միջամտություններից հետո վերքի ապաքինման և վարակային բարդությունների կանխարգելման կամ նվազեցման գործընթացներում։ Աշխատության շրջանակում դիտարկվում են ոսկրային մատրիցային տրանսպլանտատների կենսաբանական հատկությունները, դրանց կիրառման սկզբունքները և վերականգնողական ներուժը, ինչպես նաև հակաբակտերիալ միջոցների ազդեցությունը վիրահատական դաշտի մանրէաբանական վիճակի և հյուսվածքների ապաքինման ընթացքի վրա։ Կլինիկական և փորձարարական տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս գնահատելու բուժման տարբերակների արդյունավետությունը, անվտանգությունը և կիրառելիությունը տարբեր վիրաբուժական ստոմատոլոգիական իրավիճակներում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ոսկրային դեֆեկտների վերականգնմանը, տրանսպլանտատի ինտեգրմանը, նոր ոսկրային հյուսվածքի ձևավորմանը և հետվիրահատական շրջանի ընթացքին։ Ուսումնասիրության ընթացքում կարող են գնահատվել նաև բորբոքային գործընթացների արտահայտվածությունը, վերքի ապաքինման առանձնահատկությունները, տեղային վարակների հաճախականությունը և կիրառվող բուժական միջոցների նկատմամբ հյուսվածքային արձագանքը։ Աշխատությունը կարևորում է այն մոտեցումը, որի դեպքում ոսկրային հյուսվածքի վերականգնմանն ուղղված նյութերի կիրառումը զուգակցվում է հակաբակտերիալ պաշտպանության հետ՝ նպատակ ունենալով ստեղծել առավել բարենպաստ պայմաններ վերականգնողական գործընթացների համար։ Կլինիկական և փորձարարական արդյունքների վերլուծության միջոցով հնարավոր է որոշել համակցված մեթոդի առավելություններն ու սահմանափակումները, ինչպես նաև գնահատել դրա կիրառման նպատակահարմարությունը վիրաբուժական ստոմատոլոգիայի տարբեր ուղղություններում։ Ուսումնասիրությունը կարող է նշանակություն ունենալ ոսկրային հյուսվածքի դեֆեկտների բուժման, իմպլանտոլոգիական նախապատրաստման, ատամնաբուժական վիրահատություններից հետո վերականգնման և հետվիրահատական բարդությունների կանխարգելման համար։ Նյութը կարող է օգտակար լինել վիրաբույժ-ստոմատոլոգների, իմպլանտոլոգների, դիմածնոտային վիրաբույժների, բժշկական հետազոտողների, կլինիկական մասնագետների, ասպիրանտների և համապատասխան բժշկական մասնագիտություններով սովորող ուսանողների համար։

Լեզվաբանություն

Թուրքերեն լեզուն ուսումնասիրող հայալեզու ընթերցողների համար նախատեսված այս դասագիրքը ներկայացնում է ժամանակակից թուրքերենի քերականական համակարգը, բառապաշարը և հաղորդակցական հիմնական կառուցվածքները՝ աստիճանաբար զարգացնելով լեզվական գիտելիքներն ու գործնական հմտությունները։ Նյութը կառուցված է պարզից դեպի բարդ սկզբունքով՝ ներառելով տեսական բացատրություններ, օրինակներ, երկխոսություններ, ընթերցանության նյութեր և վարժություններ, որոնք օգնում են յուրացնել լեզվի հնչյունաբանությունը, ձևաբանությունը և շարահյուսությունը։ Դասագիրքը հատուկ մշակված է հայ ուսանողների և ինքնուրույն սովորողների համար՝ հաշվի առնելով հայերենի և թուրքերենի միջև եղած կառուցվածքային առանձնահատկությունները։ Այն լայնորեն կիրառվել է բուհական կրթության շրջանակում և տարիների ընթացքում ունեցել է մի շարք լրամշակված հրատարակություններ՝ դառնալով հայերենով թուրքերենի ուսումնասիրման հիմնական ու առավել ճանաչված ձեռնարկներից մեկը։ Հեղինակներն են Ալեքսանդր Սաֆարյան, Աշոտ Սողոմոնյան և Տիրան Լոքմագյոզյան։ Դասագիրքը հրատարակվել է մի քանի անգամ, այդ թվում՝ որպես բուհերի ուսանողների համար երաշխավորված ուսումնական ձեռնարկ։

Տնտեսագիտություն

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում սեփականության հարաբերությունների ձևավորման, զարգացման և կատարելագործման տնտեսական ու ինստիտուցիոնալ հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում սեփականության տարբեր ձևերի փոխհարաբերությունը, սեփականության իրավունքի տնտեսական բովանդակությունը, սեփականատերերի շահերի իրացման մեխանիզմները և դրանց ազդեցությունը տնտեսական համակարգի արդյունավետության վրա են։ Սեփականատիրական հարաբերությունները դիտարկվում են որպես շուկայական տնտեսության առանցքային ինստիտուտներից մեկը, որը կապված է ռեսուրսների բաշխման, ձեռնարկատիրական գործունեության, ներդրումների, արտադրության կազմակերպման և տնտեսական պատասխանատվության հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում պետական, մասնավոր, համայնքային և սեփականության այլ ձևերի տնտեսական նշանակությանը, դրանց գործառույթների սահմանազատմանը և արդյունավետ կառավարման պայմանների ձևավորմանը։ Քննվում են տնտեսության վերափոխումների ընթացքում սեփականության կառուցվածքի փոփոխությունները, մասնավորեցման և ապապետականացման գործընթացների տնտեսական հետևանքների գնահատման մեթոդաբանական հարցերը, ինչպես նաև սեփականատիրոջ և կառավարչի գործառույթների տարանջատման արդյունքում առաջացող կառավարման խնդիրները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է սեփականության իրավունքի պաշտպանության, պայմանագրային հարաբերությունների կայունության և տնտեսական գործունեության կանխատեսելիության նշանակության ուսումնասիրությունը։ Կարևորվում է նաև կորպորատիվ կառավարման համակարգը, քանի որ սեփականության կենտրոնացման կամ մասնատվածության աստիճանը, բաժնետերերի և ղեկավար մարմինների փոխհարաբերությունները կարող են էական ազդեցություն ունենալ կազմակերպությունների գործունեության արդյունավետության վրա։ Ուշադրություն է դարձվում պետական սեփականության կառավարման մեխանիզմներին, պետական մասնակցությամբ կազմակերպությունների գործունեության արդյունավետության գնահատմանը և հանրային շահի ու տնտեսական արդյունավետության միջև հավասարակշռության ապահովման խնդիրներին։ Առանձին ուսումնասիրության առարկա կարող են լինել հողի, անշարժ գույքի, արտադրական ակտիվների և ձեռնարկությունների նկատմամբ սեփականության հարաբերությունները՝ դրանց տնտեսական առանձնահատկությունների հաշվառմամբ։ Քննվում է նաև սեփականության հարաբերությունների ազդեցությունը ներդրումային միջավայրի, մրցակցության, ձեռնարկատիրական նախաձեռնության և տնտեսության կառուցվածքային փոփոխությունների վրա։ Կատարելագործման հնարավոր ուղղությունները դիտարկվում են իրավական և տնտեսական ինստիտուտների փոխկապակցված զարգացման, կառավարման թափանցիկության, սեփականության իրավունքների հստակեցման, արդյունավետ վերահսկողության և պատասխանատվության մեխանիզմների ամրապնդման տեսանկյունից։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս սեփականության հարաբերությունները ներկայացնել ոչ միայն որպես իրավական կատեգորիա, այլև որպես տնտեսական շահերի, կառավարման մեխանիզմների և հասարակական հարաբերությունների համալիր համակարգ, որի արդյունավետ կազմակերպումը կարևոր նշանակություն ունի տնտեսական զարգացման և շուկայական ինստիտուտների գործունեության համար։

Մշակույթ

Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան Հայաստանի ճարտարապետական արվեստի զարգացմանը և այն կերտած ճարտարապետների ու քարագործ վարպետների գործունեության ուսումնասիրությանը։ Գրքում ուշադրություն է դարձվում հայկական միջնադարյան շինարարական ավանդույթներին, ճարտարապետական կառույցների ստեղծման գործընթացին, քարերի մշակման եղանակներին և շինարվեստի տեխնիկական ու գեղարվեստական առանձնահատկություններին։ Ճարտարապետներն ու վարպետները ներկայացվում են որպես մշակութային ժառանգության ձևավորման կարևոր մասնակիցներ, որոնց մասնագիտական գիտելիքները, ստեղծագործական մոտեցումները և վարպետությունը նպաստել են հայկական ճարտարապետական դպրոցի ինքնատիպության պահպանմանն ու զարգացմանը։ Քննության առարկա են շինարարական աշխատանքների կազմակերպման, քարերի ընտրության և մշակման, որմնադրության, ճարտարապետական մանրամասների ու քանդակազարդ տարրերի ստեղծման հետ կապված հարցերը։ Կարևորվում է նաև վարպետների անունների, գործունեության հետքերի և շինարարական արձանագրությունների ուսումնասիրությունը՝ որպես միջնադարյան մասնագիտական կյանքի ու ճարտարապետական պատմության սկզբնաղբյուրներ։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու միջնադարյան Հայաստանի շինարարական մշակույթի, ճարտարապետական գիտելիքի փոխանցման և արհեստագործական ավանդույթների մասին։ Այն արժեքավոր նյութ է ճարտարապետության պատմությամբ, հայկական քարարվեստով, միջնադարյան արվեստով և մշակութային ժառանգության պահպանությամբ հետաքրքրվող մասնագետների, ուսանողների ու ընթերցողների համար։