Հայերեն լեզվի ընթերցարան

Տնտեսագիտություն

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում գիտելիքի, նորարարության, մարդկային կապիտալի և տեխնոլոգիական զարգացման հիման վրա ազգային տնտեսության մրցունակության բարձրացման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմքում այն մոտեցումն է, որ ժամանակակից տնտեսության պայմաններում երկրի մրցունակությունն increasingly պայմանավորվում է ոչ միայն բնական ռեսուրսների, արտադրական կարողությունների կամ ֆինանսական միջոցների առկայությամբ, այլև գիտելիք ստեղծելու, կուտակելու, տարածելու և այն տնտեսական արժեքի վերածելու կարողությամբ։ Այս համատեքստում գիտելիքահենք տնտեսությունը դիտարկվում է որպես տնտեսական աճի, արտադրողականության բարձրացման, նորարարական արտադրության զարգացման և միջազգային շուկաներում երկրի դիրքերի ամրապնդման կարևորագույն նախապայման։ ՀՀ կառավարության տնտեսական քաղաքականության մեջ ևս գիտելիքը և նորարարությունը դիտարկվում են որպես զարգացման հիմնական շարժիչ ուժեր, իսկ գիտության, տեխնոլոգիայի և արտադրության միջև կապերի զարգացումը՝ մրցունակության ձևավորման առանցքային ուղղություն։ Աշխատության շրջանակում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում գիտության, կրթության, բիզնեսի և պետության փոխգործակցությանը, քանի որ գիտելիքահենք տնտեսության արդյունավետ ձևավորումը պահանջում է ոչ թե առանձին ոլորտների զարգացում, այլ դրանց միջև կայուն և արդյունավետ կապերի ստեղծում։ Գիտական հետազոտությունների արդյունքները պետք է կարողանան հասնել շուկա, վերածվել նորարարական արտադրանքի կամ ծառայության, իսկ կրթական համակարգը պետք է պատրաստի փոփոխվող տնտեսության պահանջներին համապատասխան մասնագետներ։ Այս առումով կարևոր են տեխնոլոգիաների փոխանցումը, գիտական մշակումների առևտրայնացումը, հետազոտությունների և մշակումների խթանումը, նորարարական ձեռնարկատիրության զարգացումը և պետական-մասնավոր համագործակցության ընդլայնումը։ ՀՀ պայմաններում ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է նաև մարդկային կապիտալի արդյունավետ օգտագործումը։ Բարձր որակավորում ունեցող մասնագետները, ժամանակակից մասնագիտական և թվային հմտությունները, ստեղծարար մտածողությունը և շարունակական կրթությունը դիտարկվում են որպես այն գործոնները, որոնք կարող են փոքր շուկա ունեցող երկրի համար ստեղծել միջազգային մրցակցային առավելություններ։ Միաժամանակ, աշխատությունը անդրադառնում է այնպիսի խոչընդոտների, ինչպիսիք են գիտության և բիզնեսի միջև կապերի ոչ բավարար մակարդակը, նորարարական գաղափարների ֆինանսավորման սահմանափակ հնարավորությունները, տեխնոլոգիական ենթակառուցվածքների զարգացման անհրաժեշտությունը, մտավոր սեփականության արդյունավետ պաշտպանության հարցերը և գիտելիքի տնտեսական արդյունքի վերածման մեխանիզմների կատարելագործումը։ Գիտելիքահենք տնտեսության կայացման համար կարևոր է նաև տեղեկատվական և թվային ենթակառուցվածքների զարգացումը, քանի որ ժամանակակից մրցունակությունը մեծապես կախված է տվյալների, թվային տեխնոլոգիաների և նորարարական լուծումների արդյունավետ կիրառությունից։ Աշխատության տրամաբանության մեջ մրցունակության ապահովումը դիտարկվում է ոչ միայն որպես առանձին ընկերությունների կամ ճյուղերի խնդիր, այլև որպես ազգային տնտեսական համակարգի երկարաժամկետ զարգացման խնդիր։ Այդ պատճառով կարևորվում են պետական քաղաքականության կանխատեսելիությունը, ներդրումային միջավայրի բարելավումը, մրցակցության խթանումը, կոռուպցիոն ռիսկերի նվազեցումը, պետական և մասնավոր հատվածների համագործակցության ամրապնդումը, նորարարական կլաստերների ձևավորումը և տեխնոլոգիական ձեռնարկությունների զարգացման համար նպաստավոր պայմանների ստեղծումը։ Ուսումնասիրությունը հատկապես արժեքավոր է ՀՀ-ի համար, քանի որ երկրի սահմանափակ բնական և ներքին շուկայական ռեսուրսների պայմաններում մրցակցային առավելությունների ստեղծման կարևոր աղբյուր կարող է դառնալ մարդկային ներուժը, գիտությունը, բարձր տեխնոլոգիաները և նորարարությունը։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս տնտեսական աճը կապել բարձր ավելացված արժեք ստեղծող ոլորտների զարգացման, արտահանման ներուժի ընդլայնման և միջազգային տնտեսական ինտեգրման հետ։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը ներկայացնում է Հայաստանի տնտեսության արդիականացման այնպիսի տեսլական, որտեղ գիտելիքը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես կրթական կամ գիտական ռեսուրս, այլև որպես տնտեսական արժեք ստեղծող հիմնական գործոն։ Այն կարող է հետաքրքրել տնտեսագետներին, հետազոտողներին, բուհերի դասախոսներին և ուսանողներին, պետական կառավարման ու տնտեսական քաղաքականության մասնագետներին, ինչպես նաև նորարարական և տեխնոլոգիական ոլորտների ներկայացուցիչներին։

Տնտեսագիտություն

Սույն ուսումնասիրությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական համակարգում հարկային քաղաքականության և կարգավորման արդյունավետության գնահատմանը՝ կենտրոնանալով հարկային ռեֆորմների, եկամուտների հավաքագրման, պետական բյուջեի կայունության և տնտեսական աճի միջև կապերի վրա։ Աշխատությունը վերլուծում է հարկաբյուջետային քաղաքականության գործիքների՝ մաքսային, եկամտային և սոցիալական հարկերի ազդեցությունը տնտեսության տարբեր ոլորտների վրա, ներառում է տնտեսության հատվածային ազդեցությունների գնահատում, հարկային շուկայական միջավայրի մոնիթորինգ և ներդրումային գործոնների վերլուծություն։ Ուսումնասիրության ընթացքում կիրառվում են վիճակագրական մոդելներ, համեմատական վերլուծություններ և միջազգային փորձի համադրություն՝ գնահատելու հարկային քաղաքականության օպտիմալությունը, ֆինանսական կառավարման արդյունավետությունը և տնտեսական գործունեության խթանման հնարավորությունները։ Աշխատանքը հանդիսանում է կարևոր գործիք տնտեսագետների և պետական կառավարման մարմինների համար՝ նպատակ ունենալով մշակել ռազմավարական քայլեր հարկային կարգավորման բարելավման, պետական եկամուտների բարձրացման և տնտեսության կայուն զարգացման ապահովման ուղղությամբ։

Տեխնոլոգիա

Աշխատությունը նվիրված է մոլիբդենիտային խտանյութերի վերամշակման և դրանցից բարձր մաքրության ու մանրադիսպերս կառուցվածքի մոլիբդենի դիսուլֆիդի ստացման արդյունավետ տեխնոլոգիական եղանակների մշակման գիտական, տեսական և կիրառական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում են մոլիբդեն պարունակող հանքային հումքի ֆիզիկաքիմիական հատկությունների ուսումնասիրությունը, խտանյութերի բաղադրության առանձնահատկությունների բացահայտումը, անցանկալի խառնուրդների հեռացման մեթոդների կատարելագործումը և ստացվող նյութի որակական ցուցանիշների վերահսկման տեխնոլոգիական հնարավորությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում մոլիբդենիտի բյուրեղային կառուցվածքին, քիմիական բաղադրությանը, շերտավոր կառուցվածքով պայմանավորված ֆիզիկական հատկություններին և արդյունաբերական տարբեր բնագավառներում դրա կիրառման հեռանկարներին։ Ուսումնասիրվում են մոլիբդենիտային խտանյութերում առկա մետաղական ու ոչ մետաղական խառնուրդների բնույթը, դրանց ազդեցությունը վերջնական արտադրանքի մաքրության աստիճանի վրա, ինչպես նաև հումքի նախնական մշակման և հարստացման հնարավորությունները։ Քննարկվում են մոլիբդենի դիսուլֆիդի ստացման ու մաքրման ֆիզիկական, քիմիական և ֆիզիկաքիմիական մոտեցումները, որոնց ընտրությունը պայմանավորված է ելակետային հումքի հատկություններով, պահանջվող մաքրության աստիճանով և արտադրանքի մասնիկների չափային բնութագրերով։ Կարևորվում են նյութի դիսպերսայնության կարգավորման, մասնիկների չափերի բաշխման, տեսակարար մակերեսի մեծացման և կառուցվածքային միատարրության ապահովման խնդիրները։ Անդրադարձ է կատարվում տեխնոլոգիական գործընթացների ընթացքում նյութի բյուրեղային կառուցվածքի պահպանման, հնարավոր կառուցվածքային փոփոխությունների վերահսկման և ստացվող փոշենման արտադրանքի ֆիզիկամեխանիկական հատկությունների գնահատման հարցերին։ Հատուկ ուշադրության են արժանանում խտանյութերի վերամշակման ընթացքում տեղի ունեցող ֆիզիկաքիմիական փոխակերպումները, տարբեր բաղադրիչների փոխազդեցությունները և տեխնոլոգիական պարամետրերի ազդեցությունը նյութի վերջնական հատկությունների վրա։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակներում դիտարկվում են մաքրման արդյունավետության գնահատման չափանիշները, խառնուրդների մնացորդային պարունակության որոշման մեթոդները և բարձր մաքրությամբ արտադրանքի ստացման համար անհրաժեշտ որակի վերահսկման սկզբունքները։ Կարևորվում է նյութի կառուցվածքի և բաղադրության հետազոտման ժամանակակից վերլուծական մեթոդների կիրառությունը, այդ թվում՝ ռենտգենաֆազային վերլուծության, էլեկտրոնային մանրադիտակման, սպեկտրային հետազոտությունների և մասնիկների չափերի որոշման հնարավորությունները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է ստացվող մոլիբդենի դիսուլֆիդի ֆունկցիոնալ հատկությունների ուսումնասիրությունը՝ հաշվի առնելով դրա շերտավոր կառուցվածքը, շփման փոքր գործակիցը, ջերմային և քիմիական կայունության առանձնահատկությունները, ինչպես նաև տարբեր տեխնիկական միջավայրերում կիրառելիությունը։ Առանձնահատուկ նշանակություն է տրվում բարձր մաքրությամբ և վերահսկվող դիսպերսայնությամբ նյութերի օգտագործմանը հակաշփական ծածկույթների, պինդ քսանյութերի, կոմպոզիտային նյութերի և հատուկ նշանակության տեխնիկական արտադրատեսակների ստեղծման գործում։ Քննարկվում են նաև մոլիբդենի դիսուլֆիդի կիրառման հնարավորությունները ժամանակակից նյութագիտության, էլեկտրոնիկայի, կատալիզի և նանոտեխնոլոգիաների ոլորտներում, որտեղ նյութի մաքրությունը, մասնիկների չափերը և մակերևութային հատկությունները կարող են էական ազդեցություն ունենալ դրա ֆունկցիոնալ արդյունավետության վրա։ Ուսումնասիրության շրջանակներում կարևոր տեղ են զբաղեցնում տեխնոլոգիական գործընթացների նյութական հաշվեկշռի, հումքի օգտագործման արդյունավետության, արտադրանքի ելքի և ստացման եղանակների տնտեսական նպատակահարմարության գնահատման հարցերը։ Անդրադարձ է կատարվում նաև արդյունաբերական վերամշակման ընթացքում առաջացող թափոնների նվազեցմանը, նյութական ռեսուրսների խնայողությանը և բնապահպանական պահանջների պահպանմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի մոլիբդեն պարունակող հանքային հումքի համալիր օգտագործման նշանակությունը Հայաստանի հանքարդյունաբերության և մետալուրգիական արտադրության զարգացման տեսանկյունից։ Հետազոտության թեմատիկան հնարավորություն է տալիս գնահատելու տեղական հանքային հումքից բարձր ավելացված արժեք ունեցող նյութերի ստացման հեռանկարները, հումքային արտադրանքից դեպի խորքային վերամշակում անցնելու հնարավորությունները և գիտատար տեխնոլոգիաների ներդրման նշանակությունը։ Աշխատությունը կարող է ընդգրկել նաև մշակված տեխնոլոգիական լուծումների լաբորատոր փորձարկման, ստացված արդյունքների համեմատական գնահատման, արտադրական մասշտաբավորման և տեխնոլոգիական գործընթացների կայունության ապահովման հարցերը։ Կարևորվում է արտադրանքի մաքրության, դիսպերսայնության և կառուցվածքային հատկությունների փոխկապակցվածության բացահայտումը, որը կարող է հիմք ծառայել տարբեր կիրառությունների համար նախատեսված մոլիբդենի դիսուլֆիդի նպատակային արտադրության կազմակերպման գործում։ Հետազոտությունն ունի գիտական և գործնական նշանակություն՝ նպաստելով հանքային հումքի վերամշակման տեխնոլոգիաների կատարելագործմանը, բարձր մաքրությամբ անօրգանական նյութերի ստացման մեթոդաբանության զարգացմանը և ժամանակակից արդյունաբերության համար պահանջված ֆունկցիոնալ նյութերի արտադրության հնարավորությունների ընդլայնմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել քիմիկոսների, նյութագետների, մետալուրգների, հանքային հումքի վերամշակման մասնագետների, քիմիական տեխնոլոգիաների ինժեներների, նանոնյութերի հետազոտողների, գիտաշխատողների, դասախոսների, ասպիրանտների, ուսանողների և մոլիբդենի միացությունների ստացման ու կիրառման տեխնոլոգիաներով հետաքրքրվող մասնագետների համար։

Այլ առարկաներ

Աշխատանքը նվիրված է Ուզբեկստանի ազգային մատենագիտության ժամանակակից վիճակի, կազմակերպման սկզբունքների և զարգացման հիմնական ուղղությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում Ուզբեկստանի ազգային գրադարանի կողմից ազգային մատենագիտական տեղեկատվության հավաքագրման, համակարգման, պահպանման և օգտագործողներին տրամադրման գործընթացներն են։ Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ժամանակակից փուլում ազգային մատենագիտությունը աստիճանաբար ընդլայնվում է ավանդական տպագիր մատենագիտական ցանկերից դեպի էլեկտրոնային տվյալների բազաներ և թվային տեղեկատվական ռեսուրսներ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ազգային մատենագիտական տվյալների էլեկտրոնային բազայի ձևավորմանը, որը ներառում է Ուզբեկստանին վերաբերող նյութեր ոչ միայն երկրի տարբեր գրադարաններից, այլև ԱՊՀ երկրների և արտասահմանյան այլ պետությունների տեղեկատվական աղբյուրներից։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել նաև տեղագիտական պարբերականների նյութերով էլեկտրոնային շտեմարանների պարբերական համալրման, հետադարձ մատենագիտական ցանկերի կազմման և առանձին անձանց ու գիտության ներկայացուցիչների վերաբերյալ անհատական մատենագիտական ցուցիչների ստեղծման գործընթացները։ Հատուկ նշանակություն է տրվում ամբողջական տեքստային նյութերի, մուլտիմեդիա ռեսուրսների և թվային կրիչների օգտագործմանը, որոնք ընդլայնում են մատենագիտական ծառայությունների հնարավորությունները և հեշտացնում գիտական ու կրթական տեղեկատվության հասանելիությունը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է ժամանակակից մատենագետի մասնագիտական դերակատարության փոփոխությունը․ թվային միջավայրում նրանից պահանջվում է ոչ միայն մատենագիտական նկարագրության և դասակարգման հմտություն, այլև մեծածավալ տեղեկատվական հոսքերի վերլուծության, տարբեր աղբյուրների միջև կապերի բացահայտման և հետազոտողների տեղեկատվական պահանջներին համապատասխան ծառայությունների կազմակերպման կարողություն։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև ազգային մատենագիտության միջազգային չափանիշներին համապատասխանեցմանը և միաժամանակ տեղական կազմակերպչական առանձնահատկությունների պահպանմանը։ Ուզբեկստանի մատենագիտության զարգացման պատմության և ժամանակակից վիճակի վերաբերյալ մասնագիտական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ այս ոլորտը ձևավորվել է երկարատև պատմական գործընթացի արդյունքում և այսօր ներառում է ինչպես ազգային փաստաթղթերի հաշվառում, այնպես էլ գրադարանային ու տեղեկատվական հաստատությունների կողմից մատենագիտական ռեսուրսների ստեղծում։ Աշխատանքը կարևոր է նաև ազգային մշակութային ժառանգության պահպանման տեսանկյունից, քանի որ մատենագիտական համակարգը հնարավորություն է տալիս նույնականացնել, համակարգել և հասանելի դարձնել երկրի գրական, գիտական և մշակութային արտադրանքը։ Այն կարող է հետաքրքրել գրադարանագետներին, մատենագետներին, տեղեկատվական գիտության մասնագետներին, թվային գրադարանների մշակմամբ զբաղվող հետազոտողներին, գիտական տեղեկատվության կազմակերպիչներին և ազգային մատենագիտության զարգացման հարցերով զբաղվող մասնագետներին։

Մաթեմատիկա

Материал посвящён модельному исследованию акустоплазменных явлений в атмосфере, возникающих вследствие взаимодействия акустических волн с ионизированной или частично ионизированной средой. В центре внимания находится изучение физических механизмов, посредством которых звуковые и инфразвуковые возмущения могут влиять на параметры атмосферной плазмы, а изменения состояния плазмы, в свою очередь, способны отражаться на распространении волновых процессов. Атмосфера представляет собой сложную неоднородную среду, характеристики которой изменяются с высотой, температурой, давлением, плотностью и степенью ионизации, поэтому исследование акустоплазменных процессов требует учёта пространственных и временных изменений её физических параметров. Модельный подход позволяет описывать такие явления с помощью математических уравнений и вычислительных методов, воспроизводя различные режимы взаимодействия акустических возмущений и плазменных компонентов. В рамках исследования могут рассматриваться распространение акустических волн, их отражение и затухание, изменение амплитуды при прохождении через неоднородные слои, а также влияние температуры, плотности и электрических свойств среды на характеристики волнового процесса. Особый интерес представляет взаимодействие акустических волн с заряженными частицами, при котором могут возникать изменения концентрации электронов и ионов, локальные вариации электромагнитных параметров и связанные с ними эффекты в распространении возмущений. Математическое моделирование позволяет исследовать процессы, которые сложно или невозможно непосредственно наблюдать в реальных атмосферных условиях, а также проводить численные эксперименты при различных значениях физических параметров. Важным аспектом является построение моделей, учитывающих неоднородность атмосферы, диссипативные процессы, температурные градиенты и изменение степени ионизации с высотой. Результаты таких исследований могут способствовать более глубокому пониманию физических процессов, происходящих в верхних слоях атмосферы, и механизмов распространения акустических сигналов на больших расстояниях. Практическая значимость моделирования связана с возможностью применения полученных закономерностей в задачах атмосферного мониторинга, дистанционного зондирования, исследования ионосферных возмущений и анализа распространения естественных и искусственных акустических сигналов. Модели также могут использоваться для оценки влияния различных источников акустических возмущений на состояние атмосферы и для изучения обратного влияния атмосферной плазмы на характеристики распространяющихся волн. Особое значение имеет сопоставление теоретических результатов с экспериментальными и наблюдательными данными, поскольку это позволяет проверять адекватность математических моделей и уточнять параметры описания реальных процессов. В целом материал рассматривает атмосферу как сложную акустоплазменную систему, в которой механические, тепловые и электромагнитные процессы взаимосвязаны, а модельные исследования дают возможность выявить основные закономерности их взаимодействия и определить условия возникновения и развития различных акустоплазменных эффектов.

Քաղաքագիտություն

Նյութը անդրադառնում է Լեռնային Ղարաբաղից Հայաստանի Հանրապետություն տեղափոխված հազարավոր մարդկանց իրավիճակին՝ կենտրոնանալով նրանց հարկադիր տեղահանության, Հայաստան հասնելու գործընթացի և առաջացած հումանիտար խնդիրների վրա։ Հոդվածը ներկայացնում է այն ժամանակաշրջանի զարգացումները, երբ ռազմական և քաղաքական իրադրության կտրուկ փոփոխության հետևանքով Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության մի մասը ստիպված էր լքել իր բնակավայրերը և տեղափոխվել Հայաստան։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայաստան ժամանած փախստականների թվաքանակին, նրանց տեղաշարժի ընթացքին և ճանապարհին ու ընդունման վայրերում առաջացած դժվարություններին։ Նյութի առանցքում մարդկանց անվտանգության, ժամանակավոր կացարանի, սննդի, բժշկական օգնության, հագուստի և այլ առաջնային կարիքների ապահովման խնդիրներն են։ Միաժամանակ ներկայացվում է Հայաստանի կողմից ձևավորվող հումանիտար արձագանքը և պետական ու հասարակական կառույցների ներգրավվածությունը տեղահանված անձանց ընդունման և աջակցության գործում։ Հոդվածը կարևորում է այն հանգամանքը, որ զանգվածային տեղահանումը տեղի է ունենում կարճ ժամանակահատվածում, ինչի պատճառով ընդունող երկրի համար առաջանում են մեծածավալ կազմակերպչական և սոցիալական խնդիրներ։ Ուսումնասիրության մեջ կարող են ներկայացվել նաև փախստականների անձնական պատմությունները, նրանց անհանգստությունները ընտանիքի անդամների, սեփականության, աշխատանքի և հետագա բնակության պայմանների վերաբերյալ, ինչի շնորհիվ քաղաքական իրադարձությունների հետևանքները դիտարկվում են նաև մարդկային տեսանկյունից։ Նյութը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես է ռազմական հակամարտության սրացումը վերածվում լայնածավալ հումանիտար ճգնաժամի և ինչ հետևանքներ կարող է ունենալ քաղաքացիական բնակչության համար։ Միաժամանակ թեման առնչվում է փախստականների և տեղահանված անձանց իրավունքների պաշտպանությանը, նրանց իրավական կարգավիճակի ապահովմանը, սոցիալական ինտեգրմանը և երկարաժամկետ բնակեցման խնդիրներին։ Հայաստանի համար նման իրավիճակը ենթադրում է ոչ միայն անհապաղ մարդասիրական օգնության կազմակերպում, այլև կրթության, առողջապահության, զբաղվածության, բնակարանային ապահովման և սոցիալական պաշտպանության համակարգերի նկատմամբ լրացուցիչ պահանջների առաջացում։ Նյութը նաև տեղավորվում է Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության ավելի լայն համատեքստում՝ ցույց տալով, թե ինչպես են քաղաքական և ռազմական որոշումները անմիջականորեն անդրադառնում բնակչության տեղաշարժի և տարածաշրջանային ժողովրդագրական իրավիճակի վրա։ Ընդհանուր առմամբ, հրապարակումը փաստագրական և տեղեկատվական տեսանկյունից ներկայացնում է Լեռնային Ղարաբաղից Հայաստան զանգվածային տեղափոխության վաղ փուլը՝ ընդգծելով փախստականների անվտանգության և կենսական կարիքների ապահովման հրատապությունը և ցույց տալով տեղի ունեցող քաղաքական գործընթացների հումանիտար հետևանքները։