Исследование функционального состояния головного мозга с оценкой сенсомоторной и вегетативной сфер регуляции

Lեզվաբանություն

Նյութը նվիրված է ժամանակի ընկալման, մտավոր ներկայացման և լեզվական արտահայտության հոգելեզվաբանական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Թեմայի հիմքում այն գաղափարն է, որ ժամանակը մարդու գիտակցության մեջ հանդես է գալիս ոչ միայն որպես օբյեկտիվ իրականության չափելի բնութագիր, այլև որպես բարդ ճանաչողական հասկացություն, որը ձևավորվում, կազմակերպվում և արտահայտվում է լեզվի միջոցով։ Ուսումնասիրությունը դիտարկում է այն գործընթացները, որոնց շնորհիվ մարդը ընկալում է անցյալը, ներկան և ապագան, դասավորում իրադարձությունները ժամանակային հաջորդականությամբ և այդ հարաբերությունները փոխանցում խոսքի մեջ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում լեզվական ժամանակի և մարդու կողմից իրական ժամանակի ընկալման փոխհարաբերությունը, քանի որ տարբեր լեզվական միջոցներ կարող են արտահայտել ոչ միայն գործողության կատարման պահը, այլև խոսողի վերաբերմունքը իրադարձության ժամանակային հեռավորության, տևողության, ավարտվածության կամ սպասվող լինելու նկատմամբ։ Հոգելեզվաբանական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու ժամանակային հասկացությունների ձևավորման մեջ հիշողության, ուշադրության, կանխատեսման և փորձի դերը։ Անցյալի մասին խոսելիս մարդը հիմնվում է հիշողության մեջ պահպանված իրադարձությունների վրա, մինչդեռ ապագայի վերաբերյալ լեզվական արտահայտությունները հաճախ կապված են կանխատեսման, ակնկալիքի և երևակայական մոդելավորման գործընթացների հետ։ Ներկան, իր հերթին, կարող է ընկալվել որպես փոփոխվող սահմանային փուլ, որը մշտապես վերածվում է անցյալի։ Նյութը կարող է անդրադառնալ ժամանակի արտահայտման բառային և քերականական միջոցներին, մասնավորապես ժամանակային մակբայներին, բայաձևերին, ժամանակային կապերին, տևողություն և հաջորդականություն արտահայտող կառույցներին։ Առանձին հետաքրքրություն է ներկայացնում փոխաբերական լեզուն, որի միջոցով վերացական ժամանակային հասկացությունները հաճախ ներկայացվում են տարածական, շարժման կամ առարկայական պատկերների միջոցով։ Այդպիսի լեզվական կառուցվածքները ցույց են տալիս, որ մարդու ժամանակային մտածողությունը սերտորեն կապված է ավելի լայն ճանաչողական մեխանիզմների հետ։ Կարևոր է նաև համատեքստի և խոսողի դիրքի ազդեցությունը ժամանակային իմաստների մեկնաբանության վրա, քանի որ նույն լեզվական ձևը տարբեր իրավիճակներում կարող է առաջացնել տարբեր ժամանակային ընկալումներ։ Հոգելեզվաբանական ուսումնասիրությունը կարող է ներառել նաև ժամանակային տեղեկատվության մշակման արագության, հիշողության մեջ դրա պահպանման և խոսքի ընկալման ընթացքում ժամանակային հարաբերությունների ճանաչման խնդիրները։ Այս ամենը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են լեզվական համակարգը և ճանաչողական գործընթացները փոխազդում ժամանակային փորձի կառուցման և արտահայտման ընթացքում։ Ընդհանուր առմամբ, թեման ժամանակը դիտարկում է որպես լեզվական և հոգեբանական բարդ կատեգորիա՝ ուսումնասիրելով դրա ընկալման, մտավոր կազմակերպման և խոսքային արտահայտության փոխկապակցված մեխանիզմները և բացահայտելով լեզվի դերը մարդու ժամանակային աշխարհի ձևավորման ու մեկնաբանության մեջ։

Բժշկություն

Այս աշխատանքը նվիրված է սակավաշարժության պայմաններում գլխուղեղում տեղի ունեցող կենսաքիմիական փոփոխությունների ուսումնասիրմանը՝ մասնավորապես ճարպերի գերօքսիդացման գործընթացների վրա վիտամին E-ի, տանականի և ցերեբրոլիզինի ազդեցության համեմատական գնահատմանը։ Սակավաշարժությունը կարող է հանգեցնել օրգանիզմում օքսիդատիվ սթրեսի ուժեղացման, որի հետևանքով ակտիվանում են ազատ ռադիկալային ռեակցիաները և վնասվում բջջային թաղանթների լիպիդային բաղադրիչները։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում է, թե ինչպես են տարբեր հակաօքսիդանտ և նեյրոպաշտպանիչ ազդեցություն ունեցող նյութերը ազդում գլխուղեղի հյուսվածքներում ճարպերի գերօքսիդացման ինտենսիվության վրա, նպաստում օքսիդատիվ վնասումների նվազեցմանը և նյարդային բջիջների ֆունկցիոնալ վիճակի պահպանմանը։ Վերլուծվում են նաև այդ նյութերի կենսաբանական արդյունավետության տարբերությունները, դրանց ազդեցության մեխանիզմները և հնարավոր կիրառությունները սակավաշարժության հետևանքով առաջացող նյարդաբանական և նյութափոխանակային խանգարումների կանխարգելման կամ մեղմացման գործում։ Աշխատության արդյունքները կարող են կարևոր նշանակություն ունենալ ֆիզիոլոգիայի, կենսաքիմիայի և նյարդաբանության ոլորտներում՝ նպաստելով օրգանիզմի հարմարվողական հնարավորությունների և պաշտպանական մեխանիզմների առավել խոր ըմբռնմանը։

Հոգեբանություն

Աշխատությունը նվիրված է նախադպրոցական տարիքի երեխաների մոտ վախերի առաջացման, դրսևորման և հաղթահարման հոգեբանական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ դրանք դիտարկելով ինչպես տարիքային նորմայի, այնպես էլ ախտաբանական դրսևորումների համատեքստում։ Ուսումնասիրության շրջանակում վերլուծվում են երեխայի զարգացման տարբեր փուլերում հանդիպող վախերի բնույթը, առաջացման հնարավոր պատճառները, դրանց կապը երեխայի հուզական և անձնային զարգացման, ընտանիքի միջավայրի, դաստիարակության առանձնահատկությունների և սոցիալական փորձի հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում նորմատիվ վախերի և այնպիսի դրսևորումների տարբերակմանը, որոնք կարող են վկայել հուզական դժվարությունների կամ հոգեբանական խնդիրների մասին։ Աշխատանքում քննարկվում են վախերի արտահայտման վարքային, հուզական և ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունները, դրանց ազդեցությունը երեխայի հաղորդակցման, խաղային գործունեության, ինքնուրույնության և սոցիալական հարմարման վրա։ Կարևորվում են նաև վախերի հաղթահարման և կանխարգելման հոգեբանական մեթոդները, այդ թվում՝ երեխայի հետ անվտանգ հաղորդակցության ձևավորումը, խաղաթերապևտիկ և ստեղծագործական մոտեցումները, ծնողների ու մանկավարժների ներգրավումը և մասնագիտական հոգեբանական աջակցության անհրաժեշտության գնահատումը։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է այն տեսանկյունից, որ թույլ է տալիս տարբերակել երեխայի տարիքային զարգացմանը բնորոշ ժամանակավոր վախերը կայուն և խանգարող դրսևորումներից և ընտրել համապատասխան աջակցության ռազմավարություններ։ Աշխատանքը կարող է հետաքրքրել մանկական և կլինիկական հոգեբաններին, մանկավարժներին, նախադպրոցական հաստատությունների մասնագետներին, ծնողներին, հետազոտողներին և մանկական հոգեբանության ոլորտում մասնագիտացող ուսանողներին։

Տեխնոլոգիա

Աշխատությունը նվիրված է թվային և միկրոէլեկտրոնային համակարգերի մուտք/ելք հանգույցների արագագործության բարձրացման միջոցների մշակմանը՝ կենտրոնանալով տվյալների փոխանցման ժամանակային բնութագրերի, սխեմատեխնիկական կառուցվածքների և ինտեգրալ սխեմաների աշխատանքային արդյունավետության կատարելագործման վրա։ Հետազոտության առանցքում մուտքային և ելքային ազդանշանների մշակման ընթացքում առաջացող ուշացումների նվազեցումն է, քանի որ ժամանակակից էլեկտրոնային համակարգերում ընդհանուր արագագործությունը հաճախ կախված է ոչ միայն հիմնական հաշվարկային բլոկներից, այլև արտաքին սարքերի ու ներքին ֆունկցիոնալ հանգույցների միջև տվյալների փոխանակումն ապահովող ինտերֆեյսներից։ Քննվում են ազդանշանների տարածման ուշացումները, բեռնվածության ազդեցությունը, անցումային գործընթացները և մուտք/ելք շղթաների տարբեր տարրերի փոխազդեցությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում այն սխեմատեխնիկական լուծումներին, որոնք հնարավորություն են տալիս կրճատել ազդանշանի փոխանցման ժամանակը՝ միաժամանակ պահպանելով տրամաբանական մակարդակների հուսալի տարբերակումը և համակարգի աշխատանքի կայունությունը։ Ուսումնասիրվում են ելքային բուֆերների, մուտքային ընդունիչների, կառավարման շղթաների և դրանց հետ կապված օժանդակ տարրերի կառուցվածքային առանձնահատկությունները։ Կարևոր տեղ է հատկացվում արագագործության և էներգասպառման միջև փոխզիջման խնդրին, քանի որ աշխատանքի հաճախականության և ազդանշանների փոփոխման արագության մեծացումը կարող է ուղեկցվել էներգետիկ կորուստների աճով և ջերմային ռեժիմի բարդացմամբ։ Հետազոտության շրջանակում կարող են կիրառվել սխեմաների մաթեմատիկական և համակարգչային մոդելավորման մեթոդներ՝ տարբեր կառուցվածքային տարբերակների ժամանակային պարամետրերը գնահատելու և առավել արդյունավետ լուծումներ ընտրելու նպատակով։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում պարազիտային դիմադրությունների և ունակությունների ազդեցությանը, որոնք ինտեգրալ կառուցվածքներում կարող են զգալի դեր ունենալ ազդանշանների տարածման արագության սահմանափակման գործում։ Քննվում են նաև տեխնոլոգիական պարամետրերի փոփոխությունների ազդեցությունը հանգույցների աշխատանքի վրա՝ նպատակ ունենալով ապահովել նախագծված համակարգի կայուն բնութագրերը տարբեր աշխատանքային պայմաններում։ Արագագործության բարձրացումը դիտարկվում է որպես բազմագործոն խնդիր, որը պահանջում է սխեմատեխնիկական, կառուցվածքային և տեխնոլոգիական պարամետրերի համատեղ օպտիմալացում։ Մշակվող մոտեցումները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ ինտեգրալ սխեմաների, թվային կառավարման համակարգերի և բարձր արագությամբ տվյալների փոխանակման էլեկտրոնային սարքերի նախագծման համար։ Աշխատությունն ընդհանուր առմամբ նպաստում է միկրոէլեկտրոնային համակարգերի մուտք/ելք ինտերֆեյսների նախագծման մեթոդների զարգացմանը՝ ուղղված տվյալների փոխանցման ուշացումների նվազեցմանը, համակարգի թողունակության բարձրացմանը և աշխատանքի հուսալիության պահպանմանը։

Մանկավարժություն

Այս հրատարակությունը Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտի գիմնազիական դասարաններ ընդունվելու կարգը և ուսումնական ծրագրերը ներկայացնող պատմական-կրթական աղբյուր է, որը կարևոր տեղեկություններ է տալիս Ռուսական կայսրության ժամանակաշրջանում գործող այս նշանավոր կրթական հաստատության կառուցվածքի, ընդունելության պահանջների և ուսումնառության բովանդակության մասին։ Լազարյան ինստիտուտը Մոսկվայում գործող հայկական ծագմամբ կրթական հաստատություն էր, որը հիմնադրվել էր 1815 թվականին և գործել է մինչև 1919 թվականը։ Սկզբնական շրջանում այն միջնակարգ կրթական հաստատություն էր, իսկ հետագայում վերածվեց ավելի լայն կրթական համակարգի, որտեղ համատեղվում էին գիմնազիական և արևելագիտական մասնագիտական ուսուցումը։ Հրատարակության բովանդակային նշանակությունը հատկապես կապված է գիմնազիական դասարան ընդունվելու համար նախատեսված գիտելիքների և պահանջների համակարգման հետ։ Նման կանոնակարգերը սահմանում էին, թե ինչ պատրաստվածություն պետք է ունենար դիմորդը, ինչ առարկաներից էր անհրաժեշտ քննություն հանձնել և ինչ մակարդակի գիտելիքներ էին ակնկալվում ընդունվելու պահին։ Դրանք հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու ժամանակի միջնակարգ կրթության չափորոշիչների, ուսումնական առարկաների կառուցվածքի և կրթական գործընթացի կազմակերպման մասին։ Հրատարակության կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ այն վերաբերում է ոչ միայն ընդհանուր կրթությանը, այլև այն հաստատությանը, որի հիմնական մասնագիտացումը արևելյան լեզուների և արևելագիտության ոլորտն էր։ Լազարյան ինստիտուտում արևելյան լեզուների նկատմամբ ուշադրությունը ժամանակի ընթացքում դարձավ հաստատության հիմնական տարբերակիչ առանձնահատկություններից մեկը։ Դասավանդվում էին հայերեն, արաբերեն, պարսկերեն և թուրքերեն լեզուներ ու գրականություններ, իսկ հաստատությունը հետագայում դարձավ նաև Ռուսաստանում արևելագիտության կարևոր կենտրոններից մեկը։ Գիմնազիական կրթությունը, սակայն, չէր սահմանափակվում արևելյան լեզուներով։ Հաստատության դասընթացը ընդհանուր առմամբ մոտ էր կայսրության գիմնազիական ծրագրերին, և դրա շրջանավարտները 1835 թվականից ստանում էին գիմնազիայի շրջանավարտների իրավունքներ։ Հետագայում կրթական կառուցվածքը մի քանի անգամ փոփոխվեց․ 1848 թվականից հաստատությունը համատեղում էր ընդհանուր միջնակարգ՝ գիմնազիական դասարանների, և բարձրագույն մասնագիտական՝ հատուկ դասարանների կրթությունը։ Հետևաբար այս փաստաթուղթը կարևոր է ոչ միայն ընդունելության տեխնիկական կանոնները հասկանալու, այլև այն կրթական համակարգի կառուցվածքը վերականգնելու համար, որի շրջանակում պատրաստվում էին ապագա ուսուցիչներ, թարգմանիչներ, պետական ծառայողներ և արևելագիտության մասնագետներ։ Լազարյան ինստիտուտի առանձնահատկություններից էր նաև հայկական կրթական և մշակութային գործառույթների համադրումը ռուսական կայսերական կրթական համակարգի հետ։ Հաստատությունը կապված էր Մոսկվայի հայկական համայնքի հետ և երկար ժամանակ կարևոր դեր էր կատարում հայ երիտասարդների կրթության գործում։ Գիմնազիական դասարաններում հայ աշակերտների համար նախատեսվում էր նաև հայոց լեզվի և Հայ Առաքելական եկեղեցու կրոնական ուսուցում, ինչը ցույց է տալիս, որ ընդհանուր կայսերական կրթական ծրագրի շրջանակում պահպանվում էին ազգային և դավանական կրթության առանձին բաղադրիչներ։ Ուսումնական ծրագրերի տեսանկյունից փաստաթուղթը արժեքավոր է նրանով, որ հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու տվյալ ժամանակաշրջանի կրթության բովանդակային առաջնահերթությունները։ Դպրոցական կրթության մեջ կարևոր դեր ունեին լեզուները, գրականությունը, պատմությունը, աշխարհագրությունը, մաթեմատիկական և բնական գիտությունները, ինչպես նաև դասական կրթությանը բնորոշ այլ առարկաներ։ Այս առարկաների համադրությունը ցույց է տալիս, որ հաստատությունը ձգտում էր ապահովել ոչ միայն մասնագիտական, այլև լայն ընդհանուր կրթություն։ Միաժամանակ արևելյան լեզուների նկատմամբ հատուկ ուշադրությունը ապագա շրջանավարտներին տալիս էր այնպիսի մասնագիտական պատրաստվածություն, որը հատկապես կարևոր էր Ռուսաստանի և Հարավային Կովկասի վարչական, դիվանագիտական ու մշակութային միջավայրում։ Հրատարակության պատմական արժեքը մեծանում է նաև այն պատճառով, որ այն ներկայացնում է կրթական կանոնակարգը ոչ թե հետագա պատմաբանի մեկնաբանությամբ, այլ ժամանակաշրջանին մոտ սկզբնաղբյուրային ձևով։ Այսպիսի փաստաթղթերը հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպիսի պահանջներ էր պաշտոնապես սահմանում հաստատությունը դիմորդների համար և ինչ գիտելիքներ էր ակնկալում կրթության հաջորդ աստիճան անցնող աշակերտներից։ Դրանք նաև կարող են օգտագործվել կրթական պատմության, դպրոցական ծրագրերի զարգացման և Ռուսական կայսրության կրթական քաղաքականության ուսումնասիրության ժամանակ։ Լազարյան ինստիտուտի գործունեությունը սերտորեն կապված էր նաև արևելագիտության զարգացման հետ։ Հաստատությունում դասավանդել են այնպիսի հայտնի գիտնականներ և մանկավարժներ, ինչպիսիք են Վ. Ա. Գորդլևսկին, Ֆ. Ե. Կորշը, Ա. Ե. Կրիմսկին, Վ. Ֆ. Միլլերը, Ստեփան Նազարյանը և Ն. Օ. Էմինը։ Հաստատության գրադարանը ներառում էր պատմության, աշխարհագրության, լեզվաբանության և արևելագիտության հարուստ հավաքածուներ, այդ թվում՝ արժեքավոր ձեռագրեր։ Հրատարակության մատենագիտական հետքերը վկայում են, որ այն առանձին ընդգրկված է Լազարյանների ընտանիքին և ինստիտուտին նվիրված գրքային հավաքածուներում։ Նույն թեմատիկ շարքում պահպանվել են նաև ինստիտուտի ուսանողների ընդունելության, հատուկ դասարանների քննությունների և ուսուցման վերաբերյալ այլ կանոնակարգեր, ինչը հնարավորություն է տալիս այս հրատարակությունը դիտարկել ավելի լայն փաստաթղթային համալիրի շրջանակում։ Ընդհանուր առմամբ, այս աղբյուրը կարևոր է 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի կրթական համակարգի, Լազարյան ինստիտուտի պատմության, հայ կրթական և մշակութային կյանքի, ինչպես նաև արևելագիտական կրթության զարգացման ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է հատկապես օգտակար լինել կրթության պատմությամբ, հայ-ռուսական մշակութային կապերով, Լազարյան ինստիտուտի գործունեությամբ, հայագիտությամբ և արևելագիտության պատմությամբ զբաղվող պատմաբաններին, մանկավարժներին, գրականագետներին, հետազոտողներին և ուսանողներին։

Գրականություն

Կիսաբաց Հուշեր - Սամվել Կոսյան աշխատությունը հուշագրական-վավերագրական բնույթի գրականություն է, որտեղ հեղինակը իր հիշողությունների միջոցով վերակազմում է անցած կյանքի դրվագները՝ դրանք կապելով ժամանակի հասարակական և մարդկային իրականության հետ, և կենտրոնանում է ոչ միայն սեփական կենսագրական փորձառության, այլ նաև իր շրջապատի մարդկանց, հարաբերությունների և միջավայրի վրա, որոնք ձևավորել են իր արժեքային համակարգը և մտածողությունը, իսկ պատմված հուշերը հաճախ ներկայացվում են որպես կիսաբաց, այսինքն՝ ոչ ամբողջությամբ փակ և վերջնականացված հիշողություններ, այլ շարունակական անդրադարձ անցյալին, որտեղ անձնականը խառնվում է ընդհանուր պատմական ու սոցիալական շերտերի հետ, բացահայտելով ժամանակի կենցաղը, հոգեբանական վիճակները և մարդկային հարաբերությունների փոփոխական բնույթը տարբեր փուլերում։