Մրցունակության գնահատումը տնտեսամաթեմատիկական մեթոդներով (ՀՀ նյութերով)

Քիմիա

Աշխատությունը նվիրված է սիլիկագելի և ալյումինի օքսիդի մակերևույթին տեղադրված մետաղական և մետաղօքսիդային կատալիզատորների ստացման եղանակների, կառուցվածքային առանձնահատկությունների և կատալիտիկ ակտիվության ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այն գործոնների վրա, որոնք պայմանավորում են կատալիզատորների արդյունավետությունը օրգանական միացությունների փոխակերպման գործընթացներում, մասնավորապես՝ ն-հեպտանի և դիմեթիլէթիլկարբինոլի ռեակցիաներում։ Ուսումնասիրվում են կրիչների մակերևութային հատկությունները, ակտիվ բաղադրիչների բաշխումը, մետաղական և օքսիդային կենտրոնների ձևավորումը, ինչպես նաև դրանց փոխազդեցությունը սիլիկագելի և ալյումինի օքսիդի հետ։ Կարևորվում է կատալիզատորների պատրաստման պայմանների ազդեցությունը դրանց կառուցվածքի, ակտիվ կենտրոնների քանակի, կայունության և ընտրողականության վրա։ Ն-հեպտանի փոխակերպումների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատել կատալիզատորների ակտիվությունը ածխաջրածնային համակարգերում ընթացող տարբեր ռեակցիաների նկատմամբ, իսկ դիմեթիլէթիլկարբինոլի օգտագործումը թույլ է տալիս վերլուծել կատալիտիկ մակերևույթի թթվահիմնային և այլ ֆունկցիոնալ հատկությունները։ Աշխատությունում դիտարկվում են նաև ռեակցիայի պայմանների՝ ջերմաստիճանի, նյութերի հարաբերակցության, ակտիվ բաղադրիչի բնույթի և կրիչի տեսակի ազդեցությունները վերջնական արտադրանքների կազմի և փոխակերպման աստիճանի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է տրվում տարբեր կատալիզատորների համեմատական գնահատմանը, ինչը հնարավորություն է տալիս բացահայտել կառուցվածք–ակտիվություն կապերը և որոշել առավել արդյունավետ համակարգերի ձևավորման սկզբունքները։ Մետաղական և մետաղօքսիդային բաղադրիչների ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև կատալիտիկ գործընթացներում դրանց տարբեր գործառույթների և հնարավոր սիներգետիկ ազդեցությունների պարզաբանման համար։ Ստացված արդյունքները կարող են նպաստել հետերոգեն կատալիզի տեսական հիմքերի խորացմանը, մակերևութային երևույթների ավելի լավ ըմբռնմանը և բարձր ակտիվությամբ ու ընտրողականությամբ նոր կատալիտիկ նյութերի մշակմանը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել կատալիզի, ֆիզիկական քիմիայի, նավթաքիմիայի, մակերևույթի քիմիայի և քիմիական տեխնոլոգիայի ոլորտների հետազոտողների, մասնագետների և ուսանողների համար։

Գրականություն

Ստեղծագործությունը ներկայացնում է Զավան և Փառնակ անունների շուրջ կառուցված գրական պատմություն՝ ընթերցողին տեղափոխելով գեղարվեստական պատումի աշխարհ։ Վերնագրում հիշատակված կերպարները ստեղծագործության կենտրոնական առանցքն են, որոնց միջոցով կարող են բացահայտվել մարդկային հարաբերությունների, անձնական ընտրությունների, հասարակական միջավայրի և բարոյական պատկերացումների տարբեր կողմեր։ Երկի գրական արժեքը կարելի է դիտարկել նաև ժամանակաշրջանի հայալեզու գեղարվեստական արձակի զարգացման համատեքստում, երբ տպագիր գրականությունը կարևոր դեր ուներ ընթերցանության մշակույթի տարածման, գրական ճաշակի ձևավորման և հասարակական գաղափարների փոխանցման գործում։ Ստեղծագործության ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել 19-րդ դարի հայ գրականության, արևմտահայ գրական միջավայրի և հայերեն տպագիր գրքի պատմությամբ հետաքրքրվողների համար։ Այն հնարավորություն է տալիս ուշադրություն դարձնելու ժամանակի գրական լեզվին, պատումի կառուցման եղանակներին, կերպարների ներկայացման սկզբունքներին և ընթերցողին ուղղված գեղարվեստական խոսքի առանձնահատկություններին։ Գիրքը կարող է դիտարկվել որպես հայ գրական ժառանգության ուսումնասիրության նյութ՝ հատկապես այն հետազոտությունների շրջանակում, որոնք անդրադառնում են 19-րդ դարի հայալեզու հրատարակություններին, գեղարվեստական պատմությունների տարածմանը և ընթերցանության ավանդույթների ձևավորմանը։

Պատմություն

Գրականագիտական, պատմամշակութային և ճանաչողական բնույթի աշխատությունը նվիրված է պատմության և գրականության փոխհարաբերությունների, գրական ստեղծագործություններում պատմական իրադարձությունների արտացոլման, ինչպես նաև գրողների աշխարհայացքի և գեղարվեստական մտածողության միջոցով անցյալի ընկալման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Աշխատության հիմնական ուղղությունը կապված է պատմական թեմատիկայով գրական երկերի քննարկման, դրանց գաղափարական և գեղարվեստական արժեքների բացահայտման, պատմական իրականության ու հեղինակային երևակայության փոխազդեցության և ընթերցողի պատմական գիտակցության ձևավորման հարցերի հետ։ Գրականությունը պատմական անցյալի ճանաչման յուրահատուկ միջոց է, քանի որ հնարավորություն է տալիս ոչ միայն անդրադառնալու տարբեր ժամանակաշրջանների իրադարձություններին, այլև պատկերացնելու տվյալ ժամանակների հասարակական հարաբերությունները, մարդկային ճակատագրերը, բարոյական պատկերացումները և մշակութային միջավայրը։ Պատմական իրադարձությունների գեղարվեստական ներկայացումը տարբերվում է պատմագիտական ուսումնասիրությունից, քանի որ գրողը կարող է օգտագործել կերպարների հոգեբանական նկարագրությունը, երկխոսությունները, գեղարվեստական պատկերները և ստեղծագործական երևակայությունը՝ անցյալի մասին սեփական մեկնաբանությունը ձևավորելու նպատակով։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակն ընդգրկում է պատմական թեմաներով գրված գրքերի բովանդակային առանձնահատկությունները, դրանցում ներկայացված իրադարձությունների և կերպարների մեկնաբանությունը, ինչպես նաև գրական ստեղծագործությունների ճանաչողական ու դաստիարակչական նշանակությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի պատմական վեպերի, վիպակների, պատմվածքների, հուշագրությունների և գրական այլ ժանրերի հնարավորությունները հասարակության պատմական հիշողության պահպանման ու փոխանցման գործում։ Հետազոտական և մեկնաբանական հետաքրքրություն է ներկայացնում այն հանգամանքը, որ տարբեր հեղինակներ կարող են միևնույն պատմական իրադարձությունը ներկայացնել տարբեր տեսանկյուններից՝ պայմանավորված իրենց ապրած ժամանակաշրջանով, գաղափարական դիրքորոշումներով, գեղագիտական նախասիրություններով և ստեղծագործական նպատակներով։ Այս համատեքստում կարևոր նշանակություն ունի պատմական փաստի և գեղարվեստական հորինվածքի հարաբերակցության ուսումնասիրությունը։ Գրական ստեղծագործությունը կարող է հիմնվել իրական իրադարձությունների, պատմական փաստաթղթերի, ժամանակակիցների վկայությունների և ժողովրդական հիշողության վրա, սակայն դրանց գեղարվեստական վերամշակումը հաճախ ենթադրում է կերպարների, իրավիճակների և իրադարձությունների հեղինակային մեկնաբանություն։ Այդ պատճառով պատմական թեմատիկայով գրականության ընթերցումը պահանջում է տարբերակել փաստագրական տեղեկությունը գեղարվեստական պատկերավորումից և հաշվի առնել ստեղծագործության ժանրային առանձնահատկությունները։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է գրողների կողմից պատմական անհատականությունների ներկայացման ուսումնասիրությունը։ Պատմական գործիչների, հասարակական առաջնորդների, մտավորականների և սովորական մարդկանց կերպարների միջոցով գրականությունը կարող է բացահայտել պատմական իրադարձությունների մարդկային կողմը, անձնական ընտրությունների նշանակությունը և անհատի ու հասարակության փոխհարաբերությունները։ Առանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում այն ստեղծագործությունները, որոնցում պատմական գործընթացները ներկայացվում են անհատական ճակատագրերի, ընտանեկան պատմությունների և սերունդների փոխհարաբերությունների միջոցով։ Նման գեղարվեստական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ընթերցողին ընկալելու պատմությունը ոչ միայն որպես թվականների և իրադարձությունների հաջորդականություն, այլև որպես մարդկային ապրումների, հասարակական փոփոխությունների և մշակութային շարունակականության ամբողջություն։ Աշխատության թեմատիկան կարող է ընդգրկել նաև ազգային պատմության և համաշխարհային պատմական իրադարձությունների գրական արտացոլման առանձնահատկությունները։ Հայ գրականության համատեքստում պատմական թեմատիկան կարևոր տեղ է զբաղեցնում ազգային ինքնագիտակցության, մշակութային ժառանգության, պատմական հիշողության և հասարակական արժեքների ներկայացման գործում։ Տարբեր ժամանակաշրջաններում հայ գրողները դիմել են պատմական անցյալին՝ անդրադառնալով պետականության, ազատության, հասարակական պայքարի, ազգային ինքնության և մշակութային գոյատևման հիմնախնդիրներին։ Միաժամանակ համաշխարհային գրականության պատմական թեմաներով ստեղծագործությունները հնարավորություն են տալիս ծանոթանալու այլ ժողովուրդների պատմական փորձառությանը, հասարակական վերափոխումներին և մշակութային առանձնահատկություններին։ Աշխատության կարևոր բաղադրիչներից կարող են լինել առանձին գրքերի շուրջ կառուցված քննարկումները, որոնց միջոցով ներկայացվում են ստեղծագործությունների հիմնական գաղափարները, պատմական միջավայրը, կերպարների փոխհարաբերությունները և հեղինակի գեղարվեստական մոտեցումները։ Գրքերի մասին զրույցի ձևաչափը հնարավորություն է տալիս գրականագիտական նյութը ներկայացնելու մատչելի, կենդանի և ընթերցողի համար հետաքրքիր եղանակով՝ համադրելով պատմական տեղեկությունները, գրական մեկնաբանությունները և ընթերցողական դիտարկումները։ Նման կառուցվածքը կարող է նպաստել ընթերցանության մշակույթի զարգացմանը, գրական ստեղծագործությունների նկատմամբ հետաքրքրության բարձրացմանը և պատմական թեմաների շուրջ ինքնուրույն մտածողության ձևավորմանը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի գրական երկերի համեմատական քննարկումը, քանի որ տարբեր հեղինակների ստեղծագործությունների համադրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու պատմական իրադարձությունների ներկայացման ընդհանուր գծերը, գաղափարական տարբերությունները և գեղարվեստական արտահայտչամիջոցների բազմազանությունը։ Աշխատության շրջանակում կարող են դիտարկվել նաև գրականության և պատմական հիշողության փոխհարաբերությունները, մասնավորապես՝ այն հարցը, թե ինչպես են գեղարվեստական ստեղծագործությունները նպաստում անցյալի մասին հանրային պատկերացումների ձևավորմանը։ Գրական երկերը կարող են պահպանել որոշակի ժամանակաշրջանի հոգևոր մթնոլորտը, հասարակական մտահոգությունները և մշակութային արժեքները՝ միաժամանակ արտահայտելով դրանց նկատմամբ հեղինակի անհատական վերաբերմունքը։ Այս տեսանկյունից կարևոր է ուսումնասիրել նաև պատմական իրադարձությունների գեղարվեստական մեկնաբանությունների ազդեցությունը ընթերցողի աշխարհայացքի և արժեքային պատկերացումների վրա։ Աշխատության թեմատիկան առնչվում է գրականության կրթական և դաստիարակչական նշանակությանը։ Պատմական թեմաներով գրքերի քննարկումը կարող է նպաստել սովորողների և ընթերցողների պատմական գիտելիքների ընդլայնմանը, պատճառահետևանքային կապերի ընկալմանը, տարբեր ժամանակաշրջանների հասարակական կյանքի առանձնահատկությունների ճանաչմանը և քննադատական մտածողության զարգացմանը։ Առանձին ուշադրության են արժանի գրական ստեղծագործությունների միջոցով բարոյական ընտրության, մարդկային պատասխանատվության, արդարության, հայրենասիրության, հասարակական համերաշխության և մշակութային արժեքների պահպանման հարցերի քննարկման հնարավորությունները։ Միաժամանակ պատմական թեմաներով գեղարվեստական գրականության ճանաչողական նշանակությունը առավել ամբողջական է դառնում, երբ այն համադրվում է պատմագիտական գիտելիքների և հավաստի պատմական աղբյուրների հետ։ Աշխատության մեթոդաբանական հիմքում կարող են կիրառվել գրականագիտական, պատմահամեմատական, թեմատիկ, կերպարային և գաղափարագեղարվեստական վերլուծության մոտեցումներ։ Դրանց միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել գրական երկերի պատմական հիմքերը, հեղինակային մեկնաբանությունների առանձնահատկությունները, ստեղծագործությունների գաղափարական ուղղվածությունը և դրանց տեղը գրական ու մշակութային գործընթացներում։ Աշխատության գիտաճանաչողական նշանակությունը պայմանավորված է պատմության և գեղարվեստական գրականության փոխազդեցության ուսումնասիրությամբ, պատմական թեմատիկայով ստեղծագործությունների մեկնաբանությամբ և ընթերցողական մշակույթի զարգացմանը նպաստող մոտեցումների ներկայացմամբ։ Դրա կիրառական արժեքը կապված է գրականության և պատմության դասավանդման, արտադասարանական ընթերցանության կազմակերպման, գրադարանային միջոցառումների, գրական քննարկումների և մշակութային կրթության ծրագրերի հետ։ Այն կարող է օգտակար լինել գրականագետներին, պատմաբաններին, մանկավարժներին, գրադարանավարներին, մշակութային ոլորտի մասնագետներին, ուսանողներին, աշակերտներին և պատմական ու գեղարվեստական գրականությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների լայն շրջանակին։ Աշխատությունն ունի գրականագիտական, պատմաճանաչողական, կրթական և մշակութային նշանակություն՝ նպաստելով պատմական անցյալի գեղարվեստական ընկալման, գրական ստեղծագործությունների գաղափարական բովանդակության, հեղինակային աշխարհայացքի և պատմական հիշողության ձևավորման գործընթացների առավել խորքային ըմբռնմանը։

Այլ առարկաներ

Հրատարակությունը պատմական բնույթի վավերագրական նյութ է, որը ներկայացնում է Մոսկվայի Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտի կյանքում տեղի ունեցած նշանակալի իրադարձություններից մեկը՝ 1848 թվականի մայիսին հաստատությանը շնորհված նոր իրավունքների առիթով կազմակերպված հանդիսավոր արարողությունը։ Նյութը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել ուսումնական հաստատության իրավական և կրթական կարգավիճակի զարգացման, պետական կառույցների հետ ունեցած հարաբերությունների և XIX դարի կեսերին նրա գործունեության նշանակության մասին։ Անդրադարձ է կատարվում ինստիտուտի կրթական առաքելությանը, արևելյան լեզուների և մշակույթների ուսումնասիրման գործում ունեցած դերին, ինչպես նաև հաստատության հետագա զարգացման համար շնորհված արտոնությունների ու իրավունքների կարևորությանը։ Հանդիսավոր միջոցառման հետ կապված նյութերը ներկայացնում են տվյալ ժամանակաշրջանի պաշտոնական և ակադեմիական միջավայրին բնորոշ մոտեցումները, հաստատության ղեկավարության ու կրթական հանրության վերաբերմունքը տեղի ունեցած իրադարձությանը և ինստիտուտի դերի գնահատականը։ Հրատարակությունը միաժամանակ կարևոր սկզբնաղբյուր է Լազարյան կրթական ավանդույթի, Ռուսաստանի հայ համայնքի կրթական գործունեության և արևելագիտության զարգացման պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն օգնում է հասկանալ, թե ինչ տեղ էր զբաղեցնում հաստատությունը XIX դարի կրթական համակարգում և ինչպես էր դրա գործունեությունը նպաստում լեզվաբանական, արևելագիտական ու հայագիտական գիտելիքների տարածմանը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, հայագետների, արևելագետների, կրթության պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Կենսաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի կերային բույսերի ախտածին միկոբիոտայի ուսումնասիրությանը՝ ընդգրկելով բուսական հիվանդությունների առաջացման, տարածման և զարգացման առանձնահատկությունները։ Գրքում ներկայացվում է կերային մշակաբույսերի վրա ազդող սնկային միկրոօրգանիզմների բազմազանությունը, դրանց կենսաբանական հատկությունները և բույսերի առողջության վրա ունեցած ազդեցությունը։ Ուսումնասիրության շրջանակում վերլուծվում են ախտածին սնկերի տեսակային կազմը, տարածվածությունը տարբեր բուսական համակեցություններում, ինչպես նաև դրանց դերը բերքատվության նվազման և կերային ռեսուրսների որակի փոփոխության գործընթացներում։ Հեղինակը անդրադառնում է բույսերի հիվանդությունների ախտորոշման մեթոդներին, միկոբիոտայի էկոլոգիական առանձնահատկություններին և գյուղատնտեսական նշանակության բույսերի պաշտպանության հնարավոր միջոցներին։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի բուսաբանության, մանրէաբանության, գյուղատնտեսության և բնապահպանական գիտությունների ոլորտների մասնագետների համար՝ նպաստելով Հայաստանի բուսական ռեսուրսների, կերային մշակաբույսերի և դրանց հիվանդությունների վերաբերյալ գիտական պատկերացումների խորացմանը։

Պատմություն

Հրատարակությունը ներկայացնում է Մոսկվայում գործող Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտի պատմական զարգացման համառոտ և փաստական ակնարկը՝ միաժամանակ անդրադառնալով դրա հիմնադիրների և գործունեության հետ առնչվող անձանց կենսագրական տվյալներին։ Աշխատության մեջ լուսաբանվում են կրթական հաստատության ստեղծման նախադրյալները, ձևավորման գործընթացը, կազմակերպական զարգացումը և արևելյան լեզուների ու արևելագիտության ուսումնասիրման գործում ունեցած դերը։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում հաստատության հիմնադիրների կյանքին, գործունեությանը և այն հանգամանքներին, որոնք նպաստել են կրթական ու գիտական կենտրոնի ստեղծմանը և զարգացմանը։ Հեղինակը ներկայացնում է ինստիտուտի կրթական առաքելությունը, ուսումնական գործունեության հիմնական ուղղությունները և արևելյան լեզուների դասավանդման ու ուսումնասիրման ավանդույթների ձևավորումը։ Հրատարակության հավելվածները լրացնում են հիմնական պատմական և կենսագրական նյութը՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել ինչպես հաստատության պատմության, այնպես էլ դրա հիմնադիրների և գործունեության հետ կապված կարևոր դրվագների մասին։ Նյութը արժեքավոր է հատկապես ռուսական կայսրության ժամանակաշրջանի կրթական և արևելագիտական հաստատությունների պատմության, հայ համայնքի կրթամշակութային գործունեության և արևելյան լեզուների ուսումնասիրման ավանդույթների հետազոտության համար։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, արևելագետների, լեզվաբանների, կրթության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների, ինչպես նաև հայ-ռուսական կրթամշակութային կապերի պատմությամբ հետաքրքրվող մասնագետների և ուսանողների համար։