Развитие художественно-творческих умений учащихся на занятиях декоративно-прикладным искусством (кружки, факультативные занятия)

Պատմություն

Այս աշխատությունը նվիրված է Կարաքլիս բնակավայրի՝ որպես կլիմայական առողջարանային կենտրոնի ձևավորման, զարգացման և նշանակության ուսումնասիրությանը։ Հեղինակը ներկայացնում է տարածքի բնական պայմանները, կլիմայական առանձնահատկությունները, աշխարհագրական դիրքը և դրանց ազդեցությունը առողջարանային ներուժի ձևավորման վրա։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում են բնակավայրի առողջարարական գործոնները, օդային միջավայրի, եղանակային պայմանների և բնական ռեսուրսների դերը մարդու առողջության պահպանման ու վերականգնման գործընթացներում։ Ներկայացվում են նաև առողջարանային ենթակառուցվածքների զարգացման պատմությունը, բուժական-կանխարգելիչ հնարավորությունները և տարածաշրջանի նշանակությունը հանգստի ու առողջապահական զբոսաշրջության ոլորտում։ Գիրքը արժեքավոր նյութ է տեղագրության, կլիմայագիտության, բժշկական աշխարհագրության, առողջարանաբանության և տարածաշրջանային պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների, ուսանողների ու հետազոտողների համար։

Տեխնոլոգիա

Գիրքը նվիրված է մարդատար ավտոմոբիլների պասիվ անվտանգության մակարդակի բարձրացման հիմնախնդիրներին՝ կրող համակարգերի կատարելագործման միջոցով։ Այն ներկայացնում է ավտոմեքենաների անվտանգության ապահովման տեսական հիմքերը, թափքի կրող կառուցվածքների դերը վթարների ժամանակ ուղևորների պաշտպանվածության բարձրացման գործում և ժամանակակից նախագծման սկզբունքները։ Աշխատանքում ուսումնասիրվում են ավտոմոբիլային թափքի ուժային տարրերի կառուցվածքային առանձնահատկությունները, դեֆորմացիայի կառավարման մեխանիզմները, հարվածային բեռնվածությունների ազդեցությունը և էներգիայի կլանման արդյունավետ եղանակները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում կրող համակարգերի օպտիմալացմանը, նոր նյութերի կիրառմանը, համակարգչային մոդելավորման մեթոդներին և անվտանգության ցուցանիշների գնահատմանը։ Գիրքը ներկայացնում է ինժեներական լուծումներ, որոնք ուղղված են վթարների հետևանքով առաջացող վնասվածքների նվազեցմանը, մեքենաների հուսալիության բարձրացմանը և ուղևորների պաշտպանության կատարելագործմանը։ Աշխատանքը նախատեսված է ավտոմոբիլային ինժեներների, տրանսպորտի ոլորտի մասնագետների, հետազոտողների, դասախոսների, ուսանողների և ավտոմեքենաների կառուցվածքի ու անվտանգության տեխնոլոգիաներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Պատմություն

Այս գիրքը նվիրված է Աղվանից աշխարհի պատմությանը՝ որպես Կովկասի հնագույն պետական և մշակութային միավորներից մեկի զարգացման, քաղաքական կառուցվածքի և հարևան ժողովուրդների հետ հարաբերությունների ուսումնասիրությանը։ Այն ներկայացնում է Աղվանքի պետականության ձևավորման փուլերը, վարչական համակարգը, արքայական դինաստիաները և արտաքին քաղաքական կապերը՝ հատկապես Հայաստանի, Վրաստանի, Պարսկաստանի և հետագայում արաբական խալիֆայության հետ հարաբերությունների համատեքստում։ Գրքում հատուկ ուշադրություն է դարձվում քրիստոնեության ընդունմանը և դրա ազդեցությանը Աղվանից հասարակության մշակութային ու հոգևոր կյանքի վրա, ինչպես նաև եկեղեցական կազմակերպվածության զարգացմանը։ Հեղինակը վերլուծում է նաև Աղվանից պատմագրական ավանդույթները և դրանց արտացոլումը միջնադարյան աղբյուրներում՝ փորձելով վերականգնել տարածաշրջանի պատմական պատկերը բազմաբնույթ աղբյուրների հիման վրա։ Նյութը կարևոր է Կովկասի պատմության, միջնադարյան քաղաքական գործընթացների և տարածաշրջանային ինքնությունների ձևավորման ուսումնասիրության համար։

Կենսաբանություն

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի տարբեր բնական էկոհամակարգերում տարածված ֆոտոտրոֆ՝ լուսասինթեզող բակտերիաների էկոլոգիական տարածվածության, կենսաբանական առանձնահատկությունների, բազմազանության և հնարավոր կիրառական նշանակության համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Աշխատության հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ ֆոտոտրոֆ բակտերիաները կարևոր դեր ունեն բնական էկոհամակարգերի նյութափոխանակության և կենսաերկրաքիմիական գործընթացների մեջ, իսկ Հայաստանի բազմազան բնական պայմանները կարող են ձևավորել այդ միկրոօրգանիզմների հարուստ և առանձնահատուկ համայնքներ։ Հետազոտության ընթացքում ուշադրություն է դարձվում տարբեր բնակավայրերից և էկոհամակարգերից ֆոտոտրոֆ բակտերիաների առանձնացմանը, դրանց տեսակային ու կարգաբանական բազմազանության բացահայտմանը, ինչպես նաև շրջակա միջավայրի պայմաններին հարմարվելու ունակություններին։ Նախորդ հրապարակումներից հայտնի է, որ Հայաստանում ուսումնասիրված ֆոտոտրոֆ բակտերիաները լայնորեն տարածված են տարբեր էկոհամակարգերում և ունեն բազմազան նյութափոխանակային հնարավորություններ, որոնք նպաստում են տարբեր պայմաններում նրանց գոյատևմանը և կենսաերկրաքիմիական գործընթացներին մասնակցությանը։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է ֆոտոտրոֆ բակտերիաների էկոֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը, այսինքն՝ դրանց աճի, զարգացման և նյութափոխանակության կախվածությունը շրջակա միջավայրի գործոններից։ Այդպիսի գործոնների շարքում կարող են կարևոր լինել լույսի ինտենսիվությունը, ջերմաստիճանը, թթվածնային պայմանները, ջրի կամ հողի քիմիական կազմը, օրգանական և անօրգանական սննդանյութերի առկայությունը, ինչպես նաև ծծմբային միացությունների և այլ էլեկտրոնադոնորների պարունակությունը։ Հետազոտության շրջանակում առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում Հայաստանի ջրային էկոհամակարգերը, հանքային և երկրաջերմային աղբյուրները, աղակալված միջավայրերը և այլ յուրահատուկ կենսավայրեր, որտեղ միկրոօրգանիզմները կարող են զարգանալ տարբեր ֆիզիկաքիմիական պայմաններում։ Հայաստանի երկրաջերմային աղբյուրների մանրէաբանական բազմազանության վերաբերյալ հետագա ուսումնասիրությունները ևս ցույց են տվել, որ նման միջավայրերը Հայաստանի միկրոօրգանիզմների կարևոր բնական ռեզերվուարներ են։ Աշխատանքի առանցքային արժեքներից մեկն այն է, որ բնական բազմազանության ուսումնասիրությունը կապվում է ֆոտոտրոֆ բակտերիաների հնարավոր գործնական օգտագործման հետ։ Այս միկրոօրգանիզմների կենսաբանական հատկությունները կարող են հետաքրքրություն ներկայացնել կենսատեխնոլոգիայի, շրջակա միջավայրի աղտոտվածության նվազեցման, կեղտաջրերի կենսաբանական մաքրման, օրգանական նյութերի վերամշակման և այլ կիրառական ուղղությունների համար։ Հայաստանի ֆոտոտրոֆ բակտերիաների վերաբերյալ հետազոտություններում հենց դրանց կիրառական ներուժն է դիտարկվել որպես ուսումնասիրության կարևոր նպատակ։ Հատկանշական է նաև այն հանգամանքը, որ թեմայի ուսումնասիրությունը հետագայում շարունակվել է առանձին մանրէների էկոֆիզիոլոգիական բնութագրերի բացահայտմամբ։ Օրինակ՝ ուսումնասիրվել են Ջերմուկի հանքային աղբյուրներից մեկուսացված Rhodopseudomonas palustris տեսակի ֆոտոտրոֆ բակտերիայի առանձնահատկությունները, ինչը ցույց է տալիս, որ Հայաստանի յուրահատուկ բնական միջավայրերից մեկուսացված միկրոօրգանիզմները կարող են ունենալ առանձին կենսատեխնոլոգիական հետաքրքրություն։ Գրքի թեման ընդգրկում է ոչ միայն մանրէների նկարագրությունը, այլև դրանց և շրջակա միջավայրի փոխազդեցության ավելի լայն պատկերացումը։ Ֆոտոտրոֆ բակտերիաները, որպես լույսի էներգիան օգտագործող միկրոօրգանիզմներ, մասնակցում են ածխածնի, ծծմբի և այլ տարրերի շրջապտույտներին՝ այդպիսով ազդեցություն ունենալով էկոհամակարգերի բնական հավասարակշռության վրա։ Դրանց կենսաբազմազանության բացահայտումը կարող է կարևոր լինել նաև Հայաստանի բնական միկրոբիոտայի վերաբերյալ գիտելիքների ընդլայնման և դեռևս քիչ ուսումնասիրված միկրոօրգանիզմների հետագա հետազոտության համար։ Աշխատությունը գիտական և կիրառական տեսանկյունից արժեքավոր է հատկապես նրանով, որ համադրում է մանրէաբանական, էկոլոգիական և կենսատեխնոլոգիական մոտեցումները՝ փորձելով Հայաստանի բնական միջավայրերից ստացված միկրոօրգանիզմների առանձնահատկությունները վերածել գործնական կիրառությունների հնարավորությունների։ Գրքի մատենագիտական տվյալները հաստատում են, որ այն 2003 թվականին ներկայացվել է որպես կենսաբանական գիտությունների թեկնածուական ատենախոսություն՝ Հայաստանի ԳԱԱ Միկրոբիոլոգիայի ինստիտուտում, ունի 51 էջ և ներառում է 47 աղբյուրից բաղկացած գրականության ցանկ։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը կարևոր աղբյուր է Հայաստանի ֆոտոտրոֆ միկրոօրգանիզմների տարածվածության, կենսաբանական և էկոլոգիական հարմարվողականությունների, կենսաբազմազանության և հնարավոր կիրառական նշանակության վերաբերյալ։ Այն կարող է հետաքրքրել մանրէաբանությամբ, մանրէների էկոլոգիայով, կենսատեխնոլոգիայով, բնապահպանությամբ և Հայաստանի բնական էկոհամակարգերի միկրոբիոլոգիական ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետներին, հետազոտողներին և ուսանողներին։

Տնտեսագիտություն

Աշխատությունը նվիրված է հայ հասարակական և քաղաքական մտքի պատմական զարգացման շրջանակում հանրային կառավարման վերաբերյալ պատկերացումների ձևավորման, դրանց գաղափարական հիմքերի և հիմնական սկզբունքների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում կառավարման, իշխանության, պետության, հասարակական կարգի, իրավունքի, պատասխանատվության և հանրային բարօրության վերաբերյալ այն գաղափարներն են, որոնք արտահայտվել են հայկական պատմափիլիսոփայական, իրավական, եկեղեցական և հասարակական մտքի տարբեր աղբյուրներում։ Քննվում է, թե պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում ինչպես են ընկալվել իշխանության նպատակները, կառավարչի պարտականությունները, հասարակության և իշխանության փոխհարաբերությունները, արդարության ու օրինականության պահանջները և հանրային շահի ապահովման անհրաժեշտությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում կառավարման բարոյական ու իրավական հիմքերին՝ բացահայտելով պատասխանատվության, արդարադատության, հասարակական համերաշխության և իշխանության սահմանափակման վերաբերյալ ձևավորված մոտեցումները։ Ուսումնասիրվում են պետականության, ինքնակառավարման և հասարակական կազմակերպման մասին գաղափարների զարգացումները՝ դրանք դիտարկելով համապատասխան պատմական ու մշակութային միջավայրում։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայ պատմագրական և իրավական ժառանգության վերլուծությունը, քանի որ այդ աղբյուրներում կառավարման խնդիրները հաճախ ներկայացվում են հասարակական կայունության, իրավակարգի, պաշտպանության, հարկային հարաբերությունների, համայնքային կյանքի և իշխանավորի վարքագծի վերաբերյալ դատողությունների միջոցով։ Անդրադարձ է կատարվում նաև հոգևոր և աշխարհիկ իշխանությունների փոխհարաբերություններին ու դրանց դերին հասարակական կյանքի կազմակերպման մեջ։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու կառավարչական գաղափարների շարունակականությունն ու փոփոխությունները՝ ցույց տալով, թե ինչպես են պատմական փորձը, պետականության տարբեր ձևերը և հասարակական արժեքները նպաստել կառավարման վերաբերյալ ինքնատիպ մտքի ձևավորմանը։ Միաժամանակ հին և միջնադարյան գաղափարները դիտարկվում են իրենց ժամանակի պայմաններում՝ խուսափելով ժամանակակից հանրային կառավարման հասկացությունների մեխանիկական տեղափոխումից պատմական իրականություն։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է հանրային կառավարման տեսության, քաղաքական մտքի պատմության, իրավունքի պատմության և հայագիտության մոտեցումները՝ հայ կառավարչական մտքի սկզբնավորման ու զարգացման գաղափարական ժառանգությունը համակարգված ներկայացնելու նպատակով։

Կենսաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է Ազատ գետի ավազանի բուսական աշխարհի բազմազանության, բուսական համակեցությունների կառուցվածքի, տարածման օրինաչափությունների և բնական բուսական պաշարների պահպանության ու արդյունավետ օգտագործման հնարավորությունների համալիր ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է տարածքի ֆլորիստիկական կազմի բացահայտման, բուսատեսակների կարգաբանական պատկանելության, էկոլոգիական առանձնահատկությունների և տարբեր բնական պայմաններում դրանց տարածվածության գնահատման վրա։ Գետի ավազանը դիտարկվում է որպես միասնական բնական համակարգ, որտեղ բարձրության, ռելիեֆի, կլիմայական պայմանների, հողային ծածկույթի, ջրային ռեժիմի և մարդու տնտեսական գործունեության փոխազդեցությունը պայմանավորում է բուսական աշխարհի ձևավորումն ու տարածական տարբերակումը։ Ուսումնասիրության շրջանակում առանձնացվում են տարածքում հանդիպող բույսերի հիմնական կարգաբանական խմբերը, ընտանիքներն ու ցեղերը, գնահատվում է տեսակային հարստությունը և բացահայտվում են ֆլորայի բնորոշ առանձնահատկությունները։ Կարևորվում է տեղական, հազվագյուտ, սահմանափակ տարածում ունեցող և պահպանության կարիք ունեցող տեսակների հայտնաբերումը, քանի որ դրանց առկայությունը կարևոր ցուցանիշ է տարածքի կենսաբազմազանության և բնապահպանական արժեքի գնահատման համար։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում էնդեմիկ և ռելիկտային տարրերին, ինչպես նաև այն տեսակներին, որոնց պոպուլյացիաները կարող են զգայուն լինել բնական միջավայրի փոփոխությունների նկատմամբ։ Ֆլորիստիկական վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս գնահատել նաև տարբեր աշխարհագրական ծագում ունեցող բուսատեսակների հարաբերակցությունը և բացահայտել ուսումնասիրվող տարածքի կապերը Հայաստանի ու հարակից տարածաշրջանների բուսաշխարհագրական միավորների հետ։ Քննության են առնվում բույսերի կենսաձևերը, էկոլոգիական խմբերը և տարբեր միջավայրային պայմաններին հարմարվելու առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրվում է բուսականության ուղղաձիգ գոտիականությունը՝ հաշվի առնելով գետի ավազանի բարձրությունների տարբերությունները և դրանց հետ կապված ջերմաստիճանային, խոնավության ու հողային պայմանների փոփոխությունները։ Տարբեր բարձրադիր գոտիներում ձևավորված բուսական համակեցությունների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել բուսական ծածկույթի տարածական կազմակերպման հիմնական օրինաչափությունները։ Առանձին ուսումնասիրության առարկա են անտառային, թփուտային, մարգագետնային, տափաստանային, ժայռային, ջրային և մերձջրային բուսականության տիպերը՝ կախված տարածքի բնական պայմաններից։ Դիտարկվում են դրանց տեսակային կազմը, կառուցվածքը, գերակշռող տեսակները և էկոլոգիական նշանակությունը։ Գետի և դրա վտակների հարակից հատվածներում ձևավորված բուսականությունը գնահատվում է նաև ջրային էկոհամակարգերի կայունության տեսանկյունից, քանի որ մերձափնյա բուսական ծածկույթը մասնակցում է հողերի պահպանությանը, էրոզիոն գործընթացների սահմանափակմանը և բազմաթիվ կենդանի օրգանիզմների կենսամիջավայրերի ձևավորմանը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում բնական և մարդածին գործոնների ազդեցությանը։ Գյուղատնտեսությունը, արածեցումը, բնակավայրերի և ենթակառուցվածքների զարգացումը, հանգստի ու զբոսաշրջային գործունեությունը, բուսական ռեսուրսների հավաքը և հողօգտագործման փոփոխությունները կարող են տարբեր աստիճանի ազդեցություն ունենալ բնական բուսականության կառուցվածքի և տեսակային կազմի վրա։ Քննության են առնվում բուսական ծածկույթի խախտման հնարավոր դրսևորումները, բնական համակեցությունների փոխակերպումը և այն պայմանները, որոնց դեպքում կարող է նվազել որոշ տեսակների տարածվածությունն ու վերարտադրության հնարավորությունը։ Միաժամանակ գնահատվում են բնական վերականգնման գործընթացները և տարբեր համակեցությունների դիմադրողականությունը արտաքին ազդեցությունների նկատմամբ։ Կարևոր տեղ է հատկացվում օգտակար բույսերի ուսումնասիրությանը։ Տարածքում հանդիպող դեղաբույսերը, սննդային, կերային, մեղրատու, եթերայուղատու, դեկորատիվ և այլ տնտեսական նշանակություն ունեցող տեսակները դիտարկվում են որպես բնական ռեսուրս, որի օգտագործումը պետք է համատեղվի պաշարների պահպանության և բնական վերարտադրության ապահովման հետ։ Գնահատվում են դրանց տարածվածությունը, հնարավոր պաշարները և օգտագործման հեռանկարները՝ բացառելով այնպիսի շահագործումը, որը կարող է հանգեցնել բնական պոպուլյացիաների նվազմանը կամ կենսամիջավայրերի խախտմանը։ Այս համատեքստում կարևորվում է կայուն բնօգտագործման սկզբունքների կիրառումը, ըստ որոնց տնտեսական արժեք ունեցող բուսական ռեսուրսների օգտագործումը պետք է հիմնված լինի գիտական գնահատման և պարբերական վերահսկողության վրա։ Առանձին ուղղություն է հազվագյուտ և վտանգված տեսակների պահպանության խնդիրների ուսումնասիրությունը։ Բացահայտվում են դրանց հիմնական կենսավայրերը, տարածման սահմանափակող գործոնները և հնարավոր սպառնալիքները։ Տեսակների պահպանության համար դիտարկվում են ինչպես բնական կենսավայրերում իրականացվող միջոցառումները, այնպես էլ անհրաժեշտության դեպքում բուսաբանական այգիներում, սերմերի հավաքածուներում կամ այլ վերահսկվող պայմաններում պահպանման հնարավորությունները։ Կարևորվում է առավել արժեքավոր բուսական տարածքների առանձնացումը և դրանց նկատմամբ համապատասխան պահպանական ռեժիմի սահմանման անհրաժեշտությունը։ Ուսումնասիրվում է նաև հատուկ պահպանվող բնական տարածքների նշանակությունը տարածաշրջանի կենսաբազմազանության պահպանման գործում։ Բուսականության վիճակի գնահատումը հնարավորություն է տալիս որոշել այն տարածքները, որոնք առանձնանում են բարձր տեսակային բազմազանությամբ, հազվագյուտ բույսերի առկայությամբ կամ յուրահատուկ բուսական համակեցություններով և կարող են առաջնահերթ նշանակություն ունենալ բնապահպանական ծրագրերի իրականացման համար։ Քննության է առնվում բուսականության երկարաժամկետ մոնիթորինգի անհրաժեշտությունը, քանի որ պարբերական դիտարկումները հնարավորություն են տալիս ժամանակին բացահայտել տեսակային կազմի, պոպուլյացիաների վիճակի և բուսական ծածկույթի կառուցվածքի փոփոխությունները։ Նման տվյալները կարևոր են նաև կլիմայական փոփոխությունների հնարավոր ազդեցությունները գնահատելու համար։ Ջերմաստիճանի և տեղումների ռեժիմի երկարաժամկետ փոփոխությունները կարող են ազդել բուսատեսակների տարածման սահմանների, ծաղկման և զարգացման ժամանակաշրջանների, ինչպես նաև բուսական համակեցությունների կառուցվածքի վրա։ Առանձին նշանակություն է տրվում ֆլորիստիկական և գեոբուսաբանական տվյալների քարտեզագրմանը։ Տեսակների և բուսականության տիպերի տարածական ներկայացումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել կենսաբազմազանության կենտրոնները, խոցելի տարածքները և պահպանության համար առաջնահերթ հատվածները։ Այդպիսի տվյալները կարող են կիրառվել տարածքային պլանավորման, բնապահպանական գնահատումների և բնական ռեսուրսների կառավարման գործընթացներում։ Հետազոտության արդյունքները կարևոր հիմք են նաև գետի ավազանի էկոհամակարգային ծառայությունների գնահատման համար։ Բուսական ծածկույթը մասնակցում է հողի պահպանությանը, ջրային ռեժիմի կարգավորմանը, ածխածնի կուտակմանը, կենսաբազմազանության պահպանմանը և բնական լանդշաֆտների ձևավորմանը, ուստի դրա վիճակը անմիջականորեն կապված է ամբողջ ավազանի էկոլոգիական կայունության հետ։ Պահպանության և օգտագործման հեռանկարների համատեղ դիտարկումը հնարավորություն է տալիս ձևավորել այնպիսի մոտեցումներ, որոնց դեպքում բնական պաշարների տնտեսական և հասարակական օգտագործումը չի հակասում կենսաբազմազանության երկարաժամկետ պահպանությանը։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է տարածքի ֆլորայի և բուսականության վերաբերյալ տվյալների համակարգմամբ, տեսակային կազմի ու բուսական համակեցությունների օրինաչափությունների բացահայտմամբ և դրանց էկոլոգիական վիճակի գնահատմամբ։ Կիրառական նշանակությունը կապված է բնապահպանական կառավարման, բուսական ռեսուրսների կայուն օգտագործման, հազվագյուտ տեսակների պահպանության, տարածքային պլանավորման և բնության պահպանության միջոցառումների գիտական հիմնավորման հետ։ Նյութը կարող է օգտակար լինել բուսաբանության, ֆլորիստիկայի, գեոբուսաբանության, բույսերի էկոլոգիայի, կենսաբազմազանության պահպանության և բնօգտագործման ոլորտների հետազոտողների, բնապահպանների, դասախոսների և ուսանողների համար։