Սիսիանի գյուղական գրադարանները : Ժողովածու №1

Lեզվաբանություն

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է խորհրդային ժամանակաշրջանում ստեղծված հայոց լեզվի բացատրական բառարանների ուսումնասիրությանը՝ դրանց կազմավորման պատմության, կառուցվածքային առանձնահատկությունների, բառապաշարի ընտրության սկզբունքների և հայ բառարանագրության զարգացման գործում ունեցած նշանակության տեսանկյունից։ Աշխատության կենտրոնում այն բառարաններն են, որոնց հիմնական նպատակն է եղել ներկայացնել հայերենի բառային կազմը, բացատրել բառերի իմաստները, արձանագրել դրանց գործածության տարբեր ոլորտները և հնարավորինս ամբողջական պատկերացում տալ ժամանակի հայերեն լեզվական համակարգի մասին։ Խորհրդային շրջանը հայ բառարանագրության համար առանձնահատուկ փուլ էր, քանի որ այդ ժամանակ ձևավորվեցին մեծածավալ գիտական բառարանագրական աշխատանքներ, ընդլայնվեց բառարանների կազմման մեթոդաբանական հիմքը և համակարգվեց նախորդ դարերից ժառանգված բառագիտական նյութը։ Բացատրական բառարանի հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ այն սահմանափակված չէ բառի պարզ համարժեքի կամ թարգմանության ներկայացմամբ։ Դրա խնդիրն է բացահայտել բառի իմաստը տվյալ լեզվի ներսում՝ հնարավորության դեպքում ներկայացնելով իմաստային տարբերակները, քերականական բնութագրերը, ոճական առանձնահատկությունները, գործածության ոլորտները և օրինակները։ Այդ պատճառով բացատրական բառարանները կարևոր աղբյուր են ոչ միայն լեզվի բառապաշարը ճանաչելու, այլև տվյալ ժամանակաշրջանի լեզվական վիճակն ուսումնասիրելու համար։ Խորհրդային ժամանակաշրջանի բառարանների առանձնահատկություններից է հայերենի բառապաշարի լայն ընդգրկումը։ Դրանցում տեղ են գտել գրական լեզվի բառեր, մասնագիտական և գիտական եզրույթներ, խոսակցական միավորներ, բարբառային կամ հնացած բառեր, նորաբանություններ և տարբեր ոլորտների հետ կապված բառային միավորներ։ Այսպիսի բազմազանությունը պայմանավորված էր նաև հասարակական կյանքի փոփոխություններով․ գիտության, արդյունաբերության, կրթության, տեխնիկայի և մշակույթի զարգացումը հայերենում առաջ էր բերում նոր հասկացություններ և համապատասխան բառապաշար։ Բառարանները պետք է արձանագրեին այդ փոփոխությունները և ներկայացնեին լեզվի զարգացման տվյալ փուլը։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է բառային նյութի ընտրության սկզբունքը։ Բառարանագիրները կանգնած էին այն խնդրի առաջ, թե լեզվի բառապաշարի որ շերտերն ընդգրկել և ինչ չափանիշներով տարբերակել գրական, խոսակցական, մասնագիտական, բարբառային, հնացած կամ նոր ձևերը։ Այս ընտրությունը բառարանի գիտական արժեքի կարևոր բաղադրիչներից է, քանի որ յուրաքանչյուր բառարան որոշակիորեն արտացոլում է իր ժամանակաշրջանում լեզվի մասին ընդունված գիտական պատկերացումները։ Խորհրդային հայ բառարանագրության զարգացման մեջ կարևոր նշանակություն ունեցավ նաև բառերի իմաստների ճշգրիտ սահմանումը։ Բառի բացատրությունը պետք է լիներ հնարավորինս հակիրճ, բայց միաժամանակ բավարար՝ իմաստային տարբերությունները բացահայտելու համար։ Բազմիմաստ բառերի դեպքում անհրաժեշտ էր տարբերակել դրանց առանձին նշանակությունները և ցույց տալ, թե ինչ պայմաններում է տվյալ իմաստը գործածվում։ Այս աշխատանքը պահանջում էր ոչ միայն լեզվական ինտուիցիա, այլև մեծածավալ բնագրային նյութի ուսումնասիրություն և բառի իրական գործածության վերլուծություն։ Բառարանների արժեքավոր բաղադրիչներից են նաև օրինակները։ Բառի իմաստը հաճախ առավել հստակ է դառնում ոչ թե վերացական սահմանման, այլ կենդանի խոսքի կամ գրական բնագրի միջոցով։ Օրինակների ընտրությունը հնարավորություն է տալիս ցույց տալ բառի գործածական միջավայրը, քերականական կապերը, ոճական երանգավորումը և իմաստային նրբությունները։ Այդ պատճառով բացատրական բառարանների ուսումնասիրությունը ենթադրում է նաև դրանց օրինակային նյութի և աղբյուրագիտական հիմքի գնահատում։ Առանձին ուշադրության է արժանի բառարանների և հայ գրականության փոխհարաբերությունը։ Գրական ստեղծագործությունները բառարանագրական նյութի կարևոր աղբյուր են, քանի որ գրական լեզվի բառապաշարի զարգացման, նոր բառերի առաջացման և բառերի իմաստային փոփոխությունների մասին արժեքավոր տեղեկություններ են պարունակում։ Խորհրդային շրջանի բառարաններում տարբեր ժամանակաշրջանների հայ գրականության նյութի օգտագործումը հնարավորություն է տվել միավորել լեզվի պատմական ժառանգությունը և ժամանակակից գործածությունը։ Այս առումով բառարանները հանդես են գալիս նաև որպես հայ գրական լեզվի զարգացման վկայագրեր։ Ուսումնասիրության կարևոր խնդիրներից է նաև բառարանների կառուցվածքի քննությունը։ Բառարանային հոդվածի կազմակերպումը, գլխաբառի ներկայացումը, քերականական նշումները, ոճական և ոլորտային պիտակները, իմաստների դասավորությունը, դարձվածքների ու կայուն կապակցությունների ընդգրկումը ձևավորում են բառարանի ներքին համակարգը։ Այս տարրերի համադրությունը ցույց է տալիս, թե տվյալ բառարանը ինչպիսի տեսական և գործնական սկզբունքների վրա է հիմնված։ Խորհրդային շրջանի բառարանագիտության մեջ կարևոր էր նաև միասնականացման և նորմավորման ձգտումը։ Գրական լեզվի նորմերի ամրապնդումը պահանջում էր բառերի ուղղագրական, քերականական և իմաստային ներկայացման որոշակի միասնական չափանիշներ։ Բացատրական բառարանները այդ գործընթացում ունեին կարևոր դեր, քանի որ դրանք ոչ միայն արձանագրում էին լեզվական փաստերը, այլև որոշ դեպքերում նպաստում էին գրական լեզվի նորմերի տարածմանը և կայունացմանը։ Միաժամանակ նման մոտեցումը կարող էր առաջացնել որոշակի սահմանափակումներ, երբ կենդանի լեզվական բազմազանությունը անհրաժեշտ էր համապատասխանեցնել ընդունված նորմատիվ պատկերացումներին։ Բառարանների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել նաև հայերենի բառապաշարի պատմական փոփոխությունները։ Տարբեր հրատարակությունների համեմատությունը կարող է ցույց տալ, թե որ բառերն են պահպանվել, որոնք են դուրս եկել ակտիվ գործածությունից, ինչ նոր բառեր են առաջացել և ինչպես են փոխվել առանձին բառերի իմաստները։ Այս տեսանկյունից բացատրական բառարանը դառնում է ոչ միայն տեղեկատու, այլև լեզվի պատմական զարգացման կարևոր փաստաթուղթ։ Հատկապես հետաքրքիր է նորաբանությունների և խորհրդային հասարակական-քաղաքական իրականության հետ կապված բառապաշարի ուսումնասիրությունը։ Այդ ժամանակաշրջանի հասարակական կառուցվածքը, պետական համակարգը, տնտեսական հարաբերությունները, արտադրական գործընթացները և գաղափարական միջավայրը հայերենում ստեղծել կամ տարածել էին բազմաթիվ նոր բառեր և արտահայտություններ։ Դրանց բառարանային արձանագրումը թույլ է տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպես է հասարակական փոփոխությունն արտացոլվում լեզվի բառապաշարում։ Միևնույն ժամանակ բառարանների նկատմամբ ժամանակակից լեզվաբանական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս տարբերակել բառագիտական փաստի արձանագրումը և տվյալ ժամանակաշրջանի գաղափարական կամ նորմատիվ ազդեցությունը։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև ժամանակակից հայ բառարանագրության զարգացման տեսանկյունից։ Խորհրդային շրջանի բառարանները հետագա բառարանագիտական աշխատանքների համար ստեղծեցին մեծածավալ նյութական և մեթոդաբանական հիմք։ Դրանցում կուտակված բառային, իմաստաբանական և օրինակային հարուստ նյութը կարող է օգտագործվել նոր սերնդի բառարանների, էլեկտրոնային բառարանների և լեզվական կորպուսների ստեղծման ժամանակ։ Միաժամանակ ժամանակակից բառարանագիտությունը հնարավորություն է տալիս վերանայել նախկին սկզբունքները՝ կիրառելով կորպուսային լեզվաբանության, թվային տեխնոլոգիաների և համակարգչային բառարանագրության գործիքները։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ խորհրդային շրջանի հայոց լեզվի բացատրական բառարանները հայ բառարանագրության պատմության կարևորագույն փուլերից են։ Դրանք համակարգել և պահպանել են հայերենի բառային հսկայական նյութ, արձանագրել լեզվի զարգացման որոշակի ժամանակաշրջանի առանձնահատկությունները, նպաստել գրական լեզվի նորմավորման գործընթացին և հիմք ստեղծել հետագա բառարանագիտական ուսումնասիրությունների համար։ Դրանց համակողմանի քննությունը հնարավորություն է տալիս միաժամանակ ուսումնասիրել հայերենի բառապաշարը, իմաստաբանությունը, բառակազմությունը, գրական լեզվի զարգացումը և տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական-մշակութային ազդեցությունը լեզվի վրա։

Տեխնոլոգիա

Աշխատությունը նվիրված է դիսպերս համակարգերում տարբեր ֆիզիկական դաշտերի հաշվարկման միասնական տեսական մոտեցումների մշակմանը և այդ համակարգերը բնութագրող ինտեգրալ պարամետրերի որոշման մեթոդների ուսումնասիրությանը։ Դիսպերս համակարգերը կազմված են շարունակական միջավայրից և դրա մեջ բաշխված մասնիկներից, կաթիլներից, պղպջակներից կամ այլ կառուցվածքային տարրերից, որոնց չափերը, ձևը, տարածական բաշխվածությունը և ֆիզիկական հատկությունները կարող են էական ազդեցություն ունենալ ամբողջ համակարգի վարքի վրա։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում են դիսպերս միջավայրերում առաջացող և տարածվող տարբեր բնույթի դաշտերի ձևավորման օրինաչափությունները, ինչպես նաև առանձին մասնիկների ու շրջակա միջավայրի փոխազդեցության ազդեցությունը համակարգի ընդհանուր հատկությունների վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում մաթեմատիկական մոդելների կառուցմանը, որոնց միջոցով հնարավոր է նկարագրել դաշտերի տարածական բաշխումը, հաշվի առնել համակարգի անհամասեռությունը և գնահատել բազմաթիվ դիսպերս տարրերի համատեղ ազդեցությունը։ Քննության են առնվում տեղային բնութագրերից ամբողջ համակարգին վերաբերող ընդհանրացված մեծությունների անցման մեթոդները և միջինացված ցուցանիշների հաշվարկման սկզբունքները։ Ինտեգրալ պարամետրերի որոշումը հնարավորություն է տալիս բարդ տարածական բաշխումները ներկայացնել սահմանափակ թվով քանակական ցուցանիշներով և դրանց միջոցով գնահատել համակարգի ընդհանուր ֆիզիկական վիճակը, փոխազդեցությունների ինտենսիվությունը և արտաքին ազդեցությունների նկատմամբ արձագանքը։ Վերլուծվում են տեսական հաշվարկների ճշգրտության վրա ազդող գործոնները, մասնիկների կոնցենտրացիայի, չափերի բաշխման, երկրաչափական կառուցվածքի և նյութական հատկությունների նշանակությունը։ Կարևորվում է նաև մշակված մոտեցումների կիրառելիությունը տարբեր կառուցվածք և ֆիզիկական բնույթ ունեցող բազմաբաղադրիչ միջավայրերի նկատմամբ։ Ընդհանրացված հաշվարկային մեթոդների կիրառումը հնարավորություն է տալիս միավորել առանձին խնդիրների լուծման սկզբունքները, պարզեցնել բարդ համակարգերի մոդելավորումը և բարձրացնել դրանց մակրոսկոպիկ հատկությունների գնահատման արդյունավետությունը։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ նյութագիտության, ֆիզիկայի, քիմիական տեխնոլոգիաների և բազմաբաղադրիչ միջավայրերի մոդելավորման ոլորտներում, որտեղ անհրաժեշտ է կանխատեսել դիսպերս համակարգերի վարքը և որոշել դրանց հիմնական ընդհանրացված ֆիզիկական պարամետրերը։

Այլ առարկաներ

Այս հրատարակությունը ներկայացնում է պատանիների համար նախատեսված նոր գրքերի տեղեկատվական ընտրանի, որը նպատակ ունի օգնել երիտասարդ ընթերցողներին կողմնորոշվել ժամանակակից գրականության բազմազան դաշտում և գտնել իրենց հետաքրքրություններին համապատասխան ընթերցանություն։ Ցանկում ընդգրկված են տարբեր ժանրերի ստեղծագործություններ՝ արկածային և ֆանտաստիկ պատմություններ, գիտահանրամատչելի գրքեր, սոցիալ-հոգեբանական վեպեր, ինչպես նաև կրթական և ճանաչողական բնույթի հրատարակություններ, որոնք նպաստում են պատանեկան մտածողության, երևակայության և արժեքային համակարգի ձևավորմանը։ Նյութը առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում այն գրքերին, որոնք զարգացնում են քննադատական մտածողությունը, ստեղծագործական մոտեցումը և գիտելիքի նկատմամբ հետաքրքրությունը՝ միաժամանակ աջակցելով ընթերցանության մշակույթի ձևավորմանը։ Տեղեկատվական ցանկը նաև ընդգծում է ժամանակակից մանկապատանեկան գրականության դերը անձի սոցիալականացման, ինքնաճանաչման և աշխարհընկալման ընդլայնման գործընթացներում՝ ներկայացնելով գրքեր, որոնք կարող են դառնալ ոգեշնչման աղբյուր և կրթական ուղեցույց պատանիների համար։

Կենսաբանություն

Կենսաբժշկական և դեղաբանական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է բուժիչ բույսերի քաղվածքների և մետաղական նանոմասնիկների համատեղ ազդեցության ուսումնասիրությանը լյարդի ցիռոզային փոփոխությունների կանխարգելման և բուժական մոտեցումների մշակման համատեքստում։ Քննության են առնվում բուսական ծագման կենսաբանորեն ակտիվ միացությունների և նանոմասնիկների հնարավոր փոխազդեցությունները, ինչպես նաև դրանց ազդեցությունը լյարդային հյուսվածքի կառուցվածքային ու գործառութային վիճակի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում օքսիդատիվ սթրեսի, բորբոքային գործընթացների, բջջային վնասման և ֆիբրոզային փոփոխությունների հետ կապված ցուցանիշների գնահատմանը։ Վերլուծվում են տարբեր բաղադրիչների առանձին և համակցված կիրառման պայմաններում դիտվող կենսաբանական ազդեցությունները՝ դրանց արդյունավետությունն ու հնարավոր փոխլրացնող հատկությունները համեմատելու նպատակով։ Քննարկվում են նաև կիրառվող նյութերի չափաբաժնի, ազդեցության տևողության, կենսահամատեղելիության և անվտանգության գնահատման հետ կապված հարցերը։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատելու բուսական նյութերի և նանոտեխնոլոգիական մոտեցումների համադրման հետազոտական ներուժը լյարդի ախտաբանական փոփոխությունների դեմ նոր ռազմավարությունների մշակման համար։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել դեղաբանության, լյարդաբանության, նանոբժշկության և փորձարարական բժշկության ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Իրավաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է իրավունքի կենսագործման տեսական և գործնական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ իրավական նորմերի իրական ազդեցությունը հասարակական հարաբերությունների վրա բացահայտելու տեսանկյունից։ Հետազոտության կենտրոնում այն գործընթացն է, որի միջոցով իրավական նորմերում ամրագրված պահանջները, թույլտվությունները և պարտավորությունները վերածվում են իրավահարաբերությունների մասնակիցների իրական վարքագծի և իրավական գործունեության։ Քննվում են իրավունքի կենսագործման հիմնական ձևերը՝ իրավական արգելքների պահպանումը, պարտականությունների կատարումը, սուբյեկտիվ իրավունքների օգտագործումը և իրավական նորմերի կիրառումը իրավասու պետական մարմինների կողմից։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում իրավունքի կենսագործման և իրավակիրառ գործունեության հարաբերակցությանը, քանի որ իրավական կարգավորումների մի մասը կարող է իրականացվել անձանց անմիջական վարքագծով, իսկ որոշ դեպքերում անհրաժեշտ է իրավասու մարմնի անհատական որոշում կամ այլ իրավական գործողություն։ Ուսումնասիրվում են իրավական նորմերի արդյունավետ իրականացման նախադրյալները՝ օրենսդրության հստակությունը և ներքին համաձայնեցվածությունը, իրավական կարգավորման համապատասխանությունը հասարակական հարաբերություններին, իրավական գիտակցության մակարդակը, իրավական մշակույթը և պետական ինստիտուտների գործունեության արդյունավետությունը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում իրավունքի նորմի և դրա գործնական իրականացման միջև հնարավոր տարբերությունների վերլուծությունը, ինչը հնարավորություն է տալիս բացահայտել իրավական կարգավորման արդյունավետությունը սահմանափակող գործոնները։ Հետազոտության շրջանակում կարող են քննարկվել նաև իրավական բացերի, նորմերի հակասությունների, մեկնաբանման դժվարությունների և իրավակիրառ պրակտիկայի անհամաչափության ազդեցությունները իրավունքի կենսագործման վրա։ Առանձին նշանակություն ունի իրավաչափ վարքագծի ձևավորման խնդիրը, քանի որ իրավունքի իրական արդյունավետությունը կախված է ոչ միայն պետական հարկադրանքի հնարավորությունից, այլև իրավական նորմերի հասարակական ընկալումից և դրանց կամավոր պահպանման աստիճանից։ Տեսական դրույթների և իրավական պրակտիկայի համադրումը հնարավորություն է տալիս իրավունքի կենսագործումը դիտարկել որպես բազմաստիճան գործընթաց, որտեղ փոխկապակցված են իրավաստեղծ գործունեությունը, իրավական մեկնաբանությունը, իրավահարաբերությունները, իրավակիրառումը և իրավական պատասխանատվությունը։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է պետության և իրավունքի տեսության, իրավակիրառման, իրավական վարքագծի և իրավական կարգավորման արդյունավետության վերաբերյալ մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով բացահայտել իրավական նորմերի գործնական իրականացման հիմնական օրինաչափություններն ու կատարելագործման հնարավորությունները։

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է Ռուսական կայսրության պայմաններում հայկական տպագիր մամուլի և պետական գրաքննության փոխհարաբերությունների պատմական ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում հայալեզու և հայկական հասարակական-մշակութային միջավայրի հետ կապված պարբերականների, գրքերի ու այլ տպագիր նյութերի հրատարակման նկատմամբ կիրառված վերահսկողության համակարգն է, ինչպես նաև այդ սահմանափակումների ազդեցությունը հայկական մտավոր, գրական և հասարակական կյանքի զարգացման վրա։ Քննվում են կայսերական գրաքննության ինստիտուտների գործունեության ընդհանուր սկզբունքները, հրատարակությունների նախնական կամ հետագա վերահսկողության ձևերը, թույլտվությունների տրամադրման գործընթացները և այն թեմատիկ շրջանակները, որոնք կարող էին պետական մարմինների հատուկ ուշադրության առարկա դառնալ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում հայկական մամուլի խմբագիրների, հրատարակիչների, հեղինակների և գրաքննիչ մարմինների միջև հարաբերություններին՝ բացահայտելով, թե վերահսկողական միջավայրն ինչպես էր անդրադառնում հրապարակումների բովանդակության, լեզվի և թեմաների ընտրության վրա։ Ուսումնասիրվում են նաև այն ռազմավարությունները, որոնց միջոցով հրատարակիչներն ու հեղինակները փորձում էին գործել գործող սահմանափակումների պայմաններում՝ պահպանելով հասարակական, կրթական և մշակութային խնդիրների քննարկման հնարավորությունը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայկական պարբերական մամուլի դերը ազգային մշակույթի, լեզվի, գրականության, կրթության և հասարակական մտքի զարգացման մեջ, ինչի պատճառով գրաքննության պատմությունը դիտարկվում է նաև որպես հայկական մտավոր կյանքի պատմության բաղադրիչ։ Հետազոտության համար կարևոր աղբյուրային նշանակություն կարող են ունենալ գրաքննչական մարմինների փաստաթղթերը, պաշտոնական գրագրությունը, հրատարակությունների թույլտվությունների կամ սահմանափակումների վերաբերյալ նյութերը, խմբագիրների նամակագրությունը և ժամանակաշրջանի մամուլը։ Դրանց համադրումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու ինչպես պետական քաղաքականության ընդհանուր սկզբունքները, այնպես էլ առանձին հրատարակությունների շուրջ ձևավորված կոնկրետ իրավիճակները։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է հայ մամուլի պատմության, գրաքննության ինստիտուտների, հասարակական մտքի և Ռուսական կայսրության վարչական քաղաքականության ուսումնասիրությունը՝ նպաստելով հայկական տպագիր մշակույթի զարգացման պատմական պայմանների և դրա առջև կանգնած սահմանափակումների առավել ամբողջական ըմբռնմանը։