Սմբատ Սպարապետ - ԴԱՏԱՍՏԱՆԱԳԻՐՔ

Պատմություն

Այս աշխատությունը նվիրված է Աբրահամ Նահապետի կերպարի պատմական, մշակութային և քաղաքակրթական համատեքստի ուսումնասիրությանը՝ անդրադառնալով Հայկական լեռնաշխարհի և Քանաանի միջև գոյություն ունեցած կապերին մ.թ.ա. IV–II հազարամյակներում։ Գրքում վերլուծվում են հնագիտական, պատմական, լեզվաբանական և գրավոր աղբյուրները՝ բացահայտելու տարածաշրջանների միջև ձևավորված փոխազդեցությունները, բնակչության տեղաշարժերը, տնտեսական ու մշակութային կապերը և դրանց հնարավոր ազդեցությունը վաղ քաղաքակրթությունների զարգացման վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Աբրահամ Նահապետի մասին ավանդույթների պատմական հիմքերին, դրանց առնչություններին Մերձավոր Արևելքի հնագույն ժողովուրդների պատմության հետ, ինչպես նաև Հայկական լեռնաշխարհի դերին հին աշխարհի քաղաքական և մշակութային գործընթացներում։ Հեղինակը ներկայացնում է տարբեր գիտական տեսակետների համադրություն՝ առաջարկելով նոր մեկնաբանություններ և հիմնավորված վերլուծություններ, որոնք նպաստում են տարածաշրջանի վաղ պատմության առավել ամբողջական ընկալմանը։ Աշխատությունը նախատեսված է պատմաբանների, հնագետների, աստվածաբանների, հայագետների, պատմության և մշակութաբանության ուսանողների, ինչպես նաև հին աշխարհի պատմությամբ և Հայկական լեռնաշխարհի քաղաքակրթական ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Մանկավարժություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է կրտսեր դպրոցականների հաղորդակցական կարողությունների ձևավորման մեթոդական և մանկավարժական խնդիրների ուսումնասիրությանը մայրենիի դասերի ընթացքում։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է բացահայտել այն արդյունավետ մեթոդները, միջոցներն ու մանկավարժական պայմանները, որոնց կիրառմամբ հնարավոր է զարգացնել կրտսեր դպրոցականների բանավոր և գրավոր հաղորդակցման կարողությունները, ձևավորել սեփական մտքերը հստակ և հետևողական արտահայտելու, դիմացինին լսելու, հարցադրումներ կատարելու և երկխոսության մեջ ներգրավվելու հմտություններ։ Աշխատանքում հաղորդակցական կարողությունը դիտարկվում է որպես սովորողի լեզվական, ճանաչողական և սոցիալական զարգացման կարևոր բաղադրիչ։ Մայրենիի դասերը այս կարողությունների ձևավորման համար առանձնահատուկ նշանակություն ունեն, քանի որ լեզվի ուսուցումը միաժամանակ հնարավորություն է տալիս զարգացնելու բառապաշարը, խոսքի կառուցվածքը, մտածողությունը, երևակայությունը և սոցիալական փոխգործակցության հմտությունները։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել կրտսեր դպրոցականների տարիքային և հոգեբանամանկավարժական առանձնահատկությունները, նրանց խոսքային զարգացման մակարդակը և հաղորդակցման ընթացքում հանդիպող հիմնական դժվարությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում դասի ընթացքում սովորողների ակտիվ խոսքային մասնակցության ապահովմանը։ Այդ նպատակով կարող են կիրառվել երկխոսություններ և դերային խաղեր, քննարկումներ, հարցուպատասխաններ, պատմությունների վերարտադրում և ստեղծում, նկարների կամ իրավիճակների նկարագրություն, խմբային և զույգային աշխատանքներ, ստեղծագործական առաջադրանքներ և հաղորդակցական խնդիրների լուծում։ Նման մեթոդների կիրառումը հնարավորություն է տալիս դասը վերածելու ակտիվ հաղորդակցական միջավայրի, որտեղ սովորողները ոչ միայն յուրացնում են լեզվական գիտելիքներ, այլև սովորում են դրանք օգտագործել իրական հաղորդակցական իրավիճակներում։ Աշխատանքում կարևոր նշանակություն ունի նաև ուսուցչի դերի ուսումնասիրությունը։ Ուսուցիչը պետք է ստեղծի հոգեբանորեն բարենպաստ և համագործակցային միջավայր, խրախուսի սովորողների ազատ արտահայտվելը, ապահովի յուրաքանչյուր երեխայի մասնակցության հնարավորությունը և ուղղորդի խոսքային փոխգործակցությունը։ Կարևոր է նաև սխալների նկատմամբ աջակցող վերաբերմունքի ձևավորումը, որպեսզի սովորողները չխուսափեն խոսելուց և աստիճանաբար զարգացնեն սեփական խոսքի նկատմամբ վստահությունը։ Հետազոտության ընթացքում կարող են մշակվել հաղորդակցական կարողությունների ձևավորման չափանիշներ և ցուցանիշներ՝ հաշվի առնելով խոսքի հստակությունը, տրամաբանական հաջորդականությունը, բառապաշարի կիրառումը, լսելու և պատասխանելու կարողությունը, երկխոսության պահպանման հմտությունը և հաղորդակցական իրավիճակին համապատասխան լեզվական միջոցների ընտրությունը։ Փորձարարական աշխատանքների միջոցով կարող է գնահատվել առաջարկվող մեթոդների արդյունավետությունը և ուսումնասիրվել սովորողների հաղորդակցական կարողությունների զարգացման դինամիկան։ Հետազոտության արդյունքները կարող են նպաստել մայրենիի դասավանդման մեթոդիկայի կատարելագործմանը և ուսուցման գործընթացում հաղորդակցական մոտեցման առավել արդյունավետ կիրառմանը։ Մշակված մեթոդներն ու առաջադրանքները կարող են կիրառվել տարրական դպրոցի տարբեր դասարաններում՝ հարմարեցվելով սովորողների տարիքային և անհատական առանձնահատկություններին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը կարևոր է այնպիսի կրթական միջավայրի ձևավորման տեսանկյունից, որտեղ մայրենիի ուսուցումը նպաստում է ոչ միայն լեզվական գիտելիքների յուրացմանը, այլև ինքնուրույն մտածող, ակտիվ, լսել և արտահայտվել կարողացող ու արդյունավետ հաղորդակցվող անհատի ձևավորմանը։

Այլ առարկաներ

Ներկայացնում է գրականագիտության այն տեսական մոտեցումները և հետազոտական մեթոդները, որոնք կիրառվում են արտասահմանյան (աշխարհագրականորեն ոչ հայկական) գրականության ուսումնասիրության մեջ։ Գիրքը նպատակ ունի ընթերցողին տրամադրել ամբողջական գիտելիքներ՝ ինչպես գրական թեքումների, դպրոցների և ուղղությունների տեսական հիմքերի, այնպես էլ տեքստային վերլուծության մեթոդների մասին։ Աշխատությունը օգտակար է գրականագիտության, լեզվաբանության, մշակույթի ուսումնասիրության, համեմատական գրականության և արվեստաբանության ուսանողների, ինչպես նաև մասնագետների համար։ Այն նպաստում է գլոբալ գրական մշակույթի ընկալմանը և գիտական մոտեցումների կիրառմանը՝ տարբեր լեզուների և մշակույթների գրական ստեղծագործությունները ուսումնասիրված դարձնելու համար։

Գրականություն

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է հայկական միջնադարյան գրական ժառանգության երկու կարևոր հուշարձանների՝ «Սասնա ծռեր» էպոսի և Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» ստեղծագործության ռուսերեն թարգմանությունների ու դրանց վերաբերյալ ռուսալեզու գրականագիտական և քննադատական ընկալումների ուսումնասիրությանը։ Աշխատությունը դիտարկում է ոչ միայն բնագրային ստեղծագործությունների գեղարվեստական ու գաղափարական առանձնահատկությունները, այլև այն ճանապարհը, որով այդ երկերը թարգմանության միջոցով հասանելի են դարձել ռուս ընթերցողին և ընդգրկվել ռուսական գրական-մշակութային տարածքում։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից մեկը թարգմանության խնդրի քննությունն է․ միջնադարյան հայ գրականության բնագրերի փոխանցումը ռուսերեն պահանջում է ոչ միայն բառային և քերականական համապատասխանության ապահովում, այլև պատմամշակութային, կրոնական, առասպելաբանական և գեղարվեստական առանձնահատկությունների պահպանում։ Էպոսի դեպքում առանձնահատուկ բարդություն են ներկայացնում բանահյուսական լեզուն, հերոսական պատումի կառուցվածքը, կրկնությունները, դարձվածքները, կերպարների խորհրդանշական համակարգը և ժողովրդական խոսքի արտահայտչականությունը։ Նարեկացու ստեղծագործության պարագայում թարգմանչական խնդիրներն առավելապես կապված են հոգևոր-փիլիսոփայական խորության, աստվածաբանական պատկերների, աղոթքային խոսքի, բարդ փոխաբերությունների և բարձր գեղարվեստական լեզվի փոխանցման հետ։ Այս երկու հուշարձանների համատեղ ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս համեմատել հայ միջնադարյան գրականության երկու տարբեր դրսևորումներ՝ ժողովրդական հերոսական էպոսը և անհատական-հոգևոր քնարական ստեղծագործությունը, ինչպես նաև ուսումնասիրել դրանց ռուսերեն ընկալման առանձնահատկությունները։ Աշխատության մատենագիտական տվյալները հաստատում են, որ այն Մագդալինա Գեորգի Ջանփոլադյանի՝ բանասիրական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճանի համար պատրաստված ատենախոսության սեղմագիրն է, որը հրապարակվել է Երևանում 2007 թվականին և ունի 43 էջ։ Այն ներկայացվել է Երևանի պետական համալսարանում՝ 10.01.01 և 10.01.03 մասնագիտություններով։ Ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում ռուսերեն թարգմանությունների համեմատական դիտարկումը։ Թարգմանությունները կարող են տարբեր կերպ փոխանցել բնագրի պատկերային համակարգը, ոճական առանձնահատկությունները, ազգային-մշակութային ենթատեքստը և հեղինակի կամ բանահյուսական ստեղծագործության ձայնը։ Այդ պատճառով աշխատությունը արժեքավոր է ոչ միայն որպես երկու հայկական հուշարձանների ուսումնասիրություն, այլև որպես թարգմանության միջոցով մշակութային փոխանակության գործընթացի վերլուծություն։ Ռուսերեն թարգմանությունների քննությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են հայկական միջնադարյան ստեղծագործությունները ներկայացվել այլալեզու ընթերցողին, ինչ շեշտադրումներ են կատարվել տարբեր ժամանակաշրջաններում և ինչպիսի քննադատական գնահատականների են արժանացել։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում ռուսական գրական քննադատության արձագանքը, քանի որ թարգմանված ստեղծագործությունը նոր մշակութային միջավայրում կարող է ստանալ լրացուցիչ մեկնաբանություններ և ընկալվել տվյալ միջավայրի գրականագիտական չափանիշների ու գաղափարական պատկերացումների շրջանակում։ Այս առումով աշխատանքը ուսումնասիրում է ոչ միայն «ինչպես են թարգմանել», այլև «ինչպես են ընկալել» հայկական միջնադարյան գրական ժառանգությունը։ Աշխատանքի թեմատիկ շրջանակը միաժամանակ առնչվում է հայ-ռուսական գրական և մշակութային կապերի պատմությանը։ Ռուսերեն թարգմանությունների միջոցով հայկական գրականության կարևորագույն ստեղծագործությունները ներառվել են ռուսալեզու ընթերցանության և գիտական ուսումնասիրության դաշտում, իսկ ռուս գրականագիտական արձագանքները նպաստել են դրանց միջազգային ճանաչման գործընթացին։ Մատենագիտական դասակարգման տվյալներն էլ աշխատությունը կապում են ինչպես Գրիգոր Նարեկացու ստեղծագործության, այնպես էլ ռուսական գրականության մեջ օտար գրականությունների թարգմանության ու ընկալման ուսումնասիրության հետ։ «Սասնա ծռեր» էպոսի ուսումնասիրության դեպքում կարևոր է նաև բանավոր ավանդույթի և գրավոր գրականության փոխհարաբերությունը։ Էպոսը հայկական մշակութային հիշողության մեջ ձևավորվել է բանավոր փոխանցման երկարատև գործընթացի միջոցով, և ռուսերեն թարգմանության ժամանակ անհրաժեշտ է պահպանել ոչ միայն սյուժետային զարգացումները, այլև էպիկական մտածողության առանձնահատուկ ռիթմը, հերոսական աշխարհայացքը և ժողովրդական պատկերավորությունը։ «Մատյան ողբերգության» դեպքում ուշադրության կենտրոնում այլ բնույթի խնդիրներ են՝ անհատի ներքին ապրումները, մեղքի և փրկության թեմաները, Աստծո հետ երկխոսությունը, մարդկային տառապանքի և հոգևոր վերածննդի գաղափարները։ Այսպիսով, երկու ստեղծագործությունների համադրությունը ցույց է տալիս հայկական միջնադարյան գրականության ժանրային և գաղափարական լայն ընդգրկումը։ Ուսումնասիրության կարևորությունը նաև այն է, որ այն թույլ է տալիս դիտարկել թարգմանությունը որպես գրականագիտական մեկնաբանության ձև։ Թարգմանիչը պարզապես լեզվական միջնորդ չէ․ նրա ընտրած բառերը, շարահյուսական լուծումները, ոճական մոտեցումները և մշակութային հղումների փոխանցման եղանակը կարող են ազդել ընթերցողի՝ բնագրի վերաբերյալ պատկերացման վրա։ Հետևաբար տարբեր ռուսերեն թարգմանությունների և դրանց քննադատական գնահատականների համադրությունը կարող է բացահայտել, թե ինչպես են փոխվել հայկական միջնադարյան գրականության ընկալման եղանակները տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը արժեքավոր է հայկական միջնադարյան գրականության ռուսերեն թարգմանությունների պատմությունը, թարգմանչական խնդիրները և ռուսական գրականագիտական արձագանքը հասկանալու համար։ Այն հատկապես օգտակար կարող է լինել հայ գրականության պատմությամբ, միջնադարյան գրականությամբ, թարգմանագիտությամբ, համեմատական գրականագիտությամբ և հայ-ռուսական մշակութային կապերով զբաղվող հետազոտողների, դասախոսների, ուսանողների և ընթերցողների համար։

Այլ առարկաներ

Այս ցանկը ներկայացնում է 2019–2026 թվականներին Հայաստանի Հանրապետությունում հրատարակված նոր գրքերի մի շարք՝ ընդգրկելով գիտական, մշակութային և հասարակական ոլորտները, ինչպես նաև մատչելի տեղեկատվություն ընթերցողների համար։ Նյութում ընդգրկված են վերը նշված ոլորտների հիմնական նորույթները՝ գրքեր կրթության, տնտեսագիտության, բժշկության, արվեստի, պատմության, լեզվաբանության և տեխնոլոգիայի ոլորտներում։ Կցված են հրատարակիչների և հեղինակների անունները, տպագրության տարին և թեմատիկ ուղղությունները՝ թույլ տալով ընթերցողին արագ կողմնորոշվել հետաքրքրության ոլորտի նոր հրատարակությունների մեջ։ Ցանկը մատչելի է ինչպես գիտաշխատողների, ուսանողների, այնպես էլ լայն հասարակության համար, որոնք ցանկանում են հետևել Հայաստանի հրատարակչական շուկայի վերջին զարգացումներին և նոր հրատարակություններին։

Lեզվաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է հայերենի պատմական զարգացման ընթացքում քերականական իմաստների փոփոխությունների և վերակազմավորման ուսումնասիրությանը՝ անվանական և բայական համակարգերի նյութի հիման վրա։ Հետազոտության շրջանակում լեզվի քերականական կառուցվածքը դիտարկվում է որպես պատմականորեն փոփոխվող համակարգ, որտեղ ձևաբանական միջոցները, քերականական կարգերը և դրանց արտահայտած իմաստները տարբեր ժամանակաշրջաններում կարող են ձեռք բերել նոր գործառույթներ, սահմանափակել նախկին կիրառությունները կամ փոխարինվել այլ կառուցվածքներով։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում անվանական համակարգի զարգացմանը՝ գոյականի և այլ անվանական խոսքի մասերի հոլովական ձևերի, թվի, որոշյալության, շարահյուսական գործառույթների և դրանց հետ կապված իմաստային փոփոխությունների ուսումնասիրությանը։ Քննության է առնվում, թե ինչպես են պատմական տարբեր փուլերում վերափոխվել առանձին հոլովների նշանակությունները, ինչպես են փոխվել դրանց կիրառության սահմանները և ինչպիսի փոխհարաբերություններ են ձևավորվել հին ու նոր քերականական միջոցների միջև։ Բայական համակարգի ուսումնասիրության ընթացքում վերլուծվում են ժամանակի, կերպի, եղանակի, դեմքի, թվի և սեռի քերականական կարգերի պատմական զարգացումները, ինչպես նաև բայական ձևերի իմաստային ու գործառական տեղաշարժերը։ Կարևորվում է հին հայերենի, միջին հայերենի և աշխարհաբարի տվյալների համեմատությունը, որը հնարավորություն է տալիս հետևելու քերականական կառուցվածքների շարունակականությանը և փոփոխություններին։ Ուսումնասիրվում են նաև համադրական ձևերից վերլուծական կառույցների անցման երևույթները, օժանդակ բայերի դերի ընդլայնումը, որոշ ձևերի անհետացումը կամ նոր գործառույթների ձեռքբերումը և քերականացման գործընթացները։ Լեզվական փաստերի պատմահամեմատական քննությունը հնարավորություն է տալիս պարզելու, թե քերականական փոփոխություններն ինչ կապ ունեն իմաստային զարգացման, լեզվի ներքին կառուցվածքային միտումների և հաղորդակցական պահանջների հետ։ Անդրադարձ է կատարվում նաև գրավոր աղբյուրների և տարբեր ժամանակաշրջանների լեզվական հուշարձանների նշանակությանը, որոնց միջոցով հնարավոր է վերականգնել առանձին քերականական երևույթների զարգացման ընթացքը։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի հայերենի պատմական քերականության, ձևաբանության և իմաստաբանության ուսումնասիրության համար՝ հնարավորություն տալով առավել ամբողջական պատկերացում կազմել հայերենի անվանական ու բայական համակարգերի ձևավորման և դարերի ընթացքում տեղի ունեցած կառուցվածքային ու իմաստային փոփոխությունների մասին։