Զբոսաշրջության զարգացման ֆինանսական հիմնախնդիրները ՀՀ-ում

Религия

Հրատարակությունը նվիրված է Աբգարի անվան հետ կապված պատմական և գրական ավանդությանը։ Հայ պատմագրության մեջ Աբգարը հիշատակվում է որպես Եդեսիայի արքա Աբգար V, որի անվան հետ կապվում է Հիսուս Քրիստոսի և Աբգարի միջև նամակագրության մասին ավանդությունը։ Այդ պատմությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում քրիստոնեական վաղ շրջանի մատենագրության և հայ եկեղեցական ավանդության մեջ՝ առնչվելով քրիստոնեության տարածման, առաջին հավատացյալ համայնքների ձևավորման և Հայաստանի քրիստոնեական պատմական հիշողության թեմաներին։ Աբգարի նամակի մասին ավանդությունը հետագա դարերում տարբեր մեկնաբանություններով և պատմագրական անդրադարձներով տեղ է գտել կրոնական ու պատմական գրականության մեջ։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ քրիստոնեական մատենագրության, եկեղեցական պատմության և վաղ քրիստոնեական ավանդությունների ուսումնասիրության համար։ Այն նաև արժեքավոր նյութ է XIX դարի Մխիթարյան հրատարակչական գործունեության և հայերեն կրոնական ու պատմական գրականության տարածման պատմության տեսանկյունից։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել հայագիտությամբ, աստվածաբանությամբ և քրիստոնեական պատմական սկզբնաղբյուրներով հետաքրքրվող ընթերցողների ու հետազոտողների համար։

История

Աշխատությունը նվիրված է միհրականության ծագման, տարածման և զարգացման ուսումնասիրությանը Առաջավոր Ասիայի ու Միջերկրածովյան ավազանի հին հասարակությունների քաղաքական, կրոնական և հոգևոր համակարգերի համատեքստում։ Դիտարկվում են Միհր աստվածության պաշտամունքի ձևավորման պատմական նախադրյալները, դրա գաղափարական հիմքերը և տարբեր ժողովուրդների կրոնական պատկերացումների հետ փոխազդեցությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում միհրական ավանդույթների տարածման ուղիներին, տարբեր տարածաշրջաններում դրանց դրսևորումներին և տեղական հավատալիքների ազդեցությամբ տեղի ունեցած փոփոխություններին։ Վերլուծվում են պաշտամունքի խորհրդանշական համակարգը, ծիսական առանձնահատկությունները, աստվածաբանական պատկերացումները և դրանց տեղը հին հասարակությունների հոգևոր կյանքում։ Քննարկվում են նաև կրոնի և քաղաքական իշխանության փոխհարաբերությունները, Միհրի կերպարի հնարավոր առնչությունները թագավորական իշխանության, ռազմական միջավայրի, պայմանագրային հարաբերությունների և հասարակական կարգի գաղափարների հետ։ Անդրադարձ է կատարվում իրանական աշխարհում, Փոքր Ասիայում, Հայաստանում և Միջերկրածովյան տարածաշրջանում ձևավորված կրոնամշակութային կապերին՝ ընդգծելով տարբեր ավանդույթների փոխազդեցության նշանակությունը։ Ուսումնասիրվում են գրավոր, հնագիտական, պատկերագրական և վիմագրական աղբյուրների ընձեռած հնարավորությունները միհրականության պատմական զարգացման վերակազմության համար։ Կարևորվում է նաև տարբեր ժամանակաշրջաններում և տարածաշրջաններում Միհրի պաշտամունքի դրսևորումների տարբերակումը՝ դրանց միջև առկա ընդհանրություններն ու առանձնահատկությունները բացահայտելու նպատակով։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, կրոնագետների, հնագետների, արևելագետների, մշակութաբանների, հայագետների և հին աշխարհի քաղաքական ու կրոնական պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Религия

«Կարգաւորութիւն հասարակաց աղօթից Հայաստանեայց եկեղեցւոյ» աշխատությունը նվիրված է Հայոց եկեղեցու հասարակական՝ համայնքային աղոթական կյանքի կազմակերպմանը, աղոթքների կատարման կարգին և եկեղեցական պաշտամունքի ավանդական ձևերին։ Այն ներկայացնում է հայ եկեղեցական ծիսական մշակույթի կարևոր բնագավառներից մեկը՝ հասարակական աղոթքը դիտարկելով որպես հավատացյալների հոգևոր միասնության, եկեղեցական համայնքի համախմբման և քրիստոնեական հավատքի միասնական արտահայտման միջոց։ Հասարակական աղոթքը Հայ առաքելական եկեղեցու ավանդության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունի, քանի որ այն միավորում է հոգևորականներին և հավատացյալներին ընդհանուր աղոթքի, փառաբանության, գոհության ու խնդրանքի շուրջ։ Ի տարբերություն անհատական աղոթքի՝ հասարակական աղոթքը կատարվում է եկեղեցական համայնքի մասնակցությամբ և ենթարկվում է որոշակի ծիսական կանոնների ու կարգավորումների։ Այն արտահայտում է ոչ միայն անհատի հավատքը, այլև ամբողջ եկեղեցական համայնքի հոգևոր կյանքը, հավաքական հիշողությունը և Աստծո հետ հաղորդակցության ձգտումը։ Աշխատության վերնագիրը մատնանշում է դրա հիմնական նպատակը՝ համակարգել և կանոնակարգել հայ եկեղեցու ընդհանուր աղոթական արարողությունները՝ պահպանելով ավանդական ծիսակարգի ամբողջականությունն ու հաջորդականությունը։ Հայոց եկեղեցու հասարակական աղոթքի հիմքում ընկած է այն համոզմունքը, որ հավատացյալների համատեղ աղոթքը հոգևոր հաղորդակցության առանձնահատուկ ձև է։ Եկեղեցական ժողովը դառնում է այն միջավայրը, որտեղ անհատական հոգևոր ապրումները միավորվում են ընդհանուր հավատքի և աղոթական նվիրումի մեջ։ Հավաքական աղոթքի միջոցով արտահայտվում են Աստծո փառաբանությունը, երախտագիտությունը, ապաշխարությունը, ողորմության հայցումը և համայնքի հոգևոր կարիքները։ Հայ եկեղեցու ծիսական ավանդության մեջ հասարակական աղոթքները տարբեր բնույթի են՝ կապված եկեղեցական տարվա տոների, պահքի շրջանների, հիշատակության օրերի և համայնքային հոգևոր կյանքի առանձնահատուկ իրադարձությունների հետ։ Դրանցում կարևոր տեղ ունեն օրվա ժամերգությունները, սաղմոսերգությունը, աղոթական ընթերցումները, օրհնությունները և հոգևոր երգեցողությունը։ Այս բոլոր բաղադրիչները ձևավորում են եկեղեցական պաշտամունքի միասնական կառուցվածքը, որի միջոցով հավատացյալները հաղորդակից են դառնում քրիստոնեական ուսմունքին և եկեղեցու դարավոր հոգևոր ժառանգությանը։ Հայ առաքելական եկեղեցու ժամերգությունների համակարգը կարևոր դեր է կատարում հասարակական աղոթքի կազմակերպման գործում։ Առավոտյան, երեկոյան և օրվա մյուս ժամերին կատարվող աղոթքները խորհրդանշում են մարդու կյանքի ամբողջ ընթացքի նվիրումը Աստծուն։ Դրանց միջոցով ժամանակի բնական ընթացքը ստանում է հոգևոր իմաստ՝ օրը սկսվում և ավարտվում է աղոթքով, իսկ հավատացյալի առօրյա կյանքը կապվում է աստվածային ներկայության հետ։ Սաղմոսների ընթերցումն ու երգեցողությունը հասարակական աղոթքի անբաժանելի մասն են։ Դրանք եկեղեցական համայնքին հաղորդակից են դարձնում աստվածաշնչյան իմաստությանը՝ միաժամանակ պահպանելով աղոթական խոսքի գեղարվեստական և երաժշտական ավանդույթները։ Հասարակական աղոթքների մեկ այլ կարևոր կողմը դրանց դաստիարակչական նշանակությունն է։ Ծիսական արարողություններին մասնակցությունը նպաստում է քրիստոնեական արժեքների յուրացմանը, հավատքի ամրապնդմանը, բարոյական պատասխանատվության գիտակցմանը և համայնքային համերաշխության ձևավորմանը։ Աղոթքի միջոցով հավատացյալը սովորում է խոնարհություն, ներողամտություն, գթասրտություն, համբերություն և մերձավորի հանդեպ սեր։ Հետևաբար հասարակական աղոթքը միայն ծիսական գործողությունների ամբողջություն չէ, այլև հոգևոր ու բարոյական դաստիարակության կարևոր միջոց։ Պատմական տեսանկյունից նման կարգավորող աշխատությունների անհրաժեշտությունը պայմանավորված էր Հայոց եկեղեցու ծիսական ավանդույթների պահպանման և տարբեր համայնքներում դրանց միասնական կիրառման պահանջով։ Հայկական եկեղեցական համայնքները, տարածված լինելով տարբեր երկրներում ու քաղաքներում, մշտապես կարիք ունեին ծիսական կարգերի պահպանման և աղոթական արարողությունների կանոնավոր իրականացման։ Այդ պայմաններում աղոթքների կարգավորման և համակարգման նպատակով հրատարակված գրքերը կարևոր նշանակություն էին ստանում հոգևորականների պատրաստության, եկեղեցական ծառայության կազմակերպման և ծիսական միասնականության ապահովման համար։ Աշխատության պատմամշակութային արժեքը հատկապես ընդգծվում է դրա հրատարակման վայրով և ժամանակաշրջանով։ Գիրքը լույս է տեսել 1827 թվականին Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում՝ Մխիթարյան միաբանության տպարանում։ Սուրբ Ղազարը 19-րդ դարում հայ հոգևոր, գիտական, կրթական և հրատարակչական կյանքի կարևորագույն կենտրոններից էր։ Մխիթարյան միաբանությունը մեծ դեր է ունեցել հայերեն գրավոր ժառանգության պահպանման, հին մատենագրական աղբյուրների հրատարակման, հայագիտական ուսումնասիրությունների և ազգային կրթության զարգացման գործում։ Միաբանության տպագրական գործունեությունը ներառում էր կրոնական, աստվածաբանական, լեզվաբանական, պատմական և գեղարվեստական բազմաթիվ աշխատություններ։ Եկեղեցական ծիսակարգին նվիրված գրքերի հրատարակությունը հատկապես կարևոր էր, քանի որ նպաստում էր հայոց եկեղեցական ավանդույթների պահպանմանը և դրանց տարածմանը տարբեր աշխարհագրական միջավայրերում ապրող հայ համայնքների շրջանում։ 514 էջանոց այս հրատարակությունը ծավալուն աշխատություն է, որի մատենագիտական նկարագրությունն առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ ծիսական գրականության և 19-րդ դարի հայ գրահրատարակչության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է ծառայել որպես սկզբնաղբյուր հայ եկեղեցական պաշտամունքի պատմությամբ, ժամերգությունների կառուցվածքով, աղոթական գրականությամբ, ծիսական կարգավորումներով և Մխիթարյան միաբանության գործունեությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։ Աշխատությունը կարևոր է նաև գրաբարի ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ եկեղեցական աղոթքների լեզուն պահպանել է հայ գրական լեզվի հին ձևերը, աստվածաբանական եզրաբանությունը և ծիսական արտահայտչամիջոցները։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես են ձևավորվել և պահպանվել հայ եկեղեցական պաշտամունքի լեզվական ու գրական առանձնահատկությունները։ Հայ մշակույթի պատմության մեջ նման հրատարակությունները մեծ դեր են ունեցել ազգային հոգևոր ինքնության պահպանման գործում։ Եկեղեցական աղոթքը, լինելով համընդհանուր քրիստոնեական ավանդույթի մաս, հայոց եկեղեցում ստացել է ազգային լեզվական, ծիսական և երաժշտական ինքնատիպ արտահայտություն։ Հասարակական աղոթքների կանոնակարգումը նպաստել է այդ ավանդույթի շարունակականությանը՝ ապահովելով եկեղեցական կյանքի կազմակերպվածությունն ու տարբեր սերունդների միջև հոգևոր ժառանգության փոխանցումը։ «Կարգաւորութիւն հասարակաց աղօթից Հայաստանեայց եկեղեցւոյ» հրատարակությունն իր կրոնական, ծիսական, լեզվական և պատմամշակութային նշանակությամբ հայ հին տպագիր գրքի արժեքավոր նմուշ է։ Այն արտացոլում է 19-րդ դարի հայ եկեղեցական կյանքի կազմակերպման առանձնահատկությունները, հասարակական աղոթքի կարևորությունը և Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության ներդրումը հայ հոգևոր գրականության պահպանման ու տարածման գործում։

География

Աշխատությունը նվիրված է համեմատական աշխարհագրության ուսումնասիրմանը՝ աշխարհագրական օբյեկտների, տարածքների և երևույթների համադրման միջոցով դրանց առանձնահատկություններն ու փոխադարձ տարբերությունները բացահայտելու նպատակով։ Համեմատական աշխարհագրությունը հնարավորություն է տալիս տարբեր երկրներ, տարածաշրջաններ և աշխարհագրական միջավայրեր ուսումնասիրելու ոչ միայն առանձին-առանձին, այլև դրանց ընդհանուր ու տարբերակիչ հատկանիշները դիտարկելու միջոցով։ Այս բնույթի դասագրքերը կարևոր դեր են ունեցել աշխարհագրական գիտելիքների համակարգման և ուսումնական գործընթացում տարածական մտածողության ձևավորման գործում։ Դրանց շրջանակում սովորողները կարող են ծանոթանալ մայրցամաքների, երկրների, ծովերի, լեռների, գետերի և այլ աշխարհագրական օբյեկտների բնութագրերին, ինչպես նաև հասկանալ բնական պայմանների, բնակչության տեղաբաշխման և մարդկային գործունեության միջև առկա կապերը։ Համեմատական մոտեցումը նպաստում է աշխարհագրական տեղեկությունների վերլուծությանը, տարածքների նմանությունների ու տարբերությունների բացահայտմանը և տարբեր տարածաշրջանների առանձնահատկությունները համընդհանուր աշխարհագրական պատկերի մեջ դիտարկելուն։ Աշխարհագրության ուսուցումը կարևոր նշանակություն ունի շրջակա աշխարհի ճանաչման, բնական միջավայրի վերաբերյալ գիտելիքների ընդլայնման և երկրների ու ժողովուրդների մասին պատկերացումների ձևավորման համար։ Դասագրքային ձևաչափը նախատեսված է նյութը ուսումնական նպատակներով ներկայացնելու և սովորողների աշխարհագրական գիտելիքներն աստիճանաբար զարգացնելու համար։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում 19-րդ դարի հայալեզու կրթական գրականության, աշխարհագրության դասավանդման պատմության և հայ դպրոցում աշխարհագրական գիտելիքների տարածման ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն կարող է օգտակար լինել աշխարհագրության պատմությամբ, մանկավարժությամբ և հայերեն ուսումնական գրականության զարգացմամբ հետաքրքրվող հետազոտողների համար։

Литература

Այս գրականագիտական աշխատանքը նվիրված է Ն. Ա. Օստրովսկու ստեղծագործական ժառանգության ուսումնասիրությանը և նրա գրականության օրինակով սոցիալիստական ռեալիզմի տեսական ու գեղագիտական մի շարք հարցերի քննությանը։ Հետազոտության կենտրոնում հեղինակի ստեղծագործությունների գաղափարական և գեղարվեստական առանձնահատկություններն են, հերոսների կերպարավորման սկզբունքները, հասարակական միջավայրի ներկայացումը և անհատի ձևավորման գործընթացի արտացոլումը։ Ուսումնասիրությունը դիտարկում է Օստրովսկու գրականությունը ոչ միայն որպես առանձին ստեղծագործությունների ամբողջություն, այլև որպես որոշակի պատմական և հասարակական իրականության գեղարվեստական արտացոլում, որի միջոցով կարելի է ուսումնասիրել տվյալ ժամանակաշրջանի գրական մտածողության հիմնական միտումները։ Աշխատանքում ուշադրություն է դարձվում սոցիալիստական ռեալիզմի այն սկզբունքներին, որոնք արտահայտվում են հեղինակի ստեղծագործություններում՝ հասարակական կյանքի պատկերումը, հերոսի գաղափարական զարգացումը, անհատի և կոլեկտիվի փոխհարաբերությունը, աշխատանքի ու պայքարի թեմաները և նոր հասարակական արժեքների ձևավորման գործընթացը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև կերպարների վերլուծությունը, հատկապես այն հերոսների, որոնց կյանքի փորձությունը, ներքին փոփոխությունները և նպատակներին հասնելու ձգտումը ներկայացվում են որպես անձի ձևավորման ու հասարակական գիտակցության զարգացման գործընթաց։ Հեղինակի ստեղծագործական մեթոդի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալ նաև գրական կերպարի և իրականության փոխհարաբերությանը, բնավորության ձևավորման սոցիալական պայմաններին և գրական ստեղծագործության գաղափարական ուղղվածությանը։ Աշխատանքը կարող է հետաքրքրել սոցիալիստական ռեալիզմի տեսությամբ զբաղվող հետազոտողներին, քանի որ Օստրովսկու ստեղծագործությունը դիտարկվում է ոչ միայն պատմական գրական գործընթացի համատեքստում, այլև տեսական ընդհանրացումների աղբյուրի տեսանկյունից։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում են հեղինակի գեղարվեստական լեզվի, պատումի կառուցվածքի, հերոսների հոգեբանական պատկերման և կյանքի իրադարձությունների գեղարվեստական վերարտադրության առանձնահատկությունները։ Նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են գրական ստեղծագործության գաղափարական բովանդակությունն ու գեղարվեստական ձևը փոխկապակցվում և ինչպես են դրանք ծառայում հեղինակի կողմից առաջադրվող հասարակական ու բարոյական հարցերի արտահայտմանը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը համադրում է կոնկրետ գրողի ստեղծագործության վերլուծությունը և գրականության տեսական խնդիրների ուսումնասիրությունը՝ ներկայացնելով Օստրովսկու ստեղծագործական ժառանգությունը որպես սոցիալիստական ռեալիզմի ձևավորման ու գործնական դրսևորման կարևոր օրինակ և անդրադառնալով այդ գրական ուղղության գաղափարական, գեղագիտական ու կերպարային առանձնահատկություններին։

Медицина

Այս փորձարարա-կլինիկական հետազոտությունը նվիրված է մատուտակի (Glycyrrhiza glabra) բուսական պատրաստուկների կիրառման արդյունավետության ուսումնասիրությանը պարօդոնտի հիվանդությունների համալիր բուժման մեջ։ Աշխատության շրջանակում վերլուծվում են պարօդոնտի հյուսվածքների բորբոքային և դեգեներատիվ փոփոխությունների հիմնական մեխանիզմները, ինչպես նաև մատուտակի կենսաբանական ակտիվ նյութերի՝ հակաբորբոքային, հակամանրէային և վերականգնողական ազդեցությունները։ Հեղինակը գնահատում է կլինիկական և լաբորատոր ցուցանիշների փոփոխությունները բուժման տարբեր փուլերում՝ ներառյալ լնդերի վիճակը, արյունահոսության աստիճանը, մանրէաբանական ֆլորայի փոփոխությունները և հյուսվածքների վերականգնման դինամիկան։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում բուսական պատրաստուկների համակցված կիրառմանը ստանդարտ պարօդոնտոլոգիական թերապիայի հետ՝ նպատակ ունենալով բարձրացնել բուժման արդյունավետությունը և նվազեցնել բարդությունների ռիսկը։ Հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ մատուտակի օգտագործումը կարող է նպաստել բորբոքային գործընթացների մեղմմանը, հյուսվածքների ռեգեներացիայի արագացմանը և ընդհանուր կլինիկական պատկերի բարելավմանը։ Աշխատությունը կարևոր է ստոմատոլոգիայի, պարօդոնտոլոգիայի, ֆիտոթերապիայի և կլինիկական բժշկության ոլորտների մասնագետների, հետազոտողների և ուսանողների համար։