Դիլոյան, Վ. Ա.

Դիլոյան, Վ. Ա.

menu_book View materials

Books by this author (1)

Online

History

Արևելյան Հայաստանը XIX դարի առաջին երեսնամյակում և հայ-ռուսական հարաբերությունները

Վալտեր Դիլոյանի այս պատմագիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է XIX դարի առաջին երեսնամյակում Արևելյան Հայաստանի քաղաքական, հասարակական և միջազգային հարաբերությունների պատմությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով հայ-ռուսական կապերի ձևավորմանը, զարգացմանը և դրանց ազդեցությանը տարածաշրջանի պատմական ընթացքի վրա։ Աշխատության կենտրոնում այն բարդ ու հակասական ժամանակաշրջանն է, երբ Հարավային Կովկասը դարձել էր Ռուսաստանի, Պարսկաստանի և Օսմանյան կայսրության քաղաքական ու ռազմավարական շահերի բախման կարևոր տարածք, իսկ Արևելյան Հայաստանը հայտնվել էր տարածաշրջանային ուժերի մրցակցության և միջազգային դիվանագիտական գործընթացների անմիջական ազդեցության ներքո։ Հեղինակը պատմական լայն համատեքստում դիտարկում է հայ ժողովրդի քաղաքական կողմնորոշումների ձևավորումը, Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների խորացման նախադրյալները, հայկական հասարակական և հոգևոր շրջանակների ակնկալիքները, ինչպես նաև տարածաշրջանում տեղի ունեցող իրադարձությունների ազդեցությունը հայության ազգային ու քաղաքական կյանքի վրա։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է ռուսական քաղաքականության և հայկական շահերի փոխհարաբերությունների բացահայտումը՝ ներկայացնելով, թե ինչպես էին կայսերական ռազմավարական նպատակները, դիվանագիտական հաշվարկները և ռազմական իրադարձությունները փոխկապակցվում հայ ժողովրդի անվտանգության, ինքնապաշտպանության և պատմական ապագայի խնդիրների հետ։ Առանձին նշանակություն է տրվում ռուս-պարսկական հակամարտությունների ժամանակաշրջանին, քանի որ դրանք վճռորոշ ազդեցություն ունեցան Արևելյան Հայաստանի քաղաքական ճակատագրի և տարածաշրջանում ուժերի հարաբերակցության փոփոխության վրա։ Գրքում հայ-ռուսական հարաբերությունները ներկայացվում են ոչ միայն որպես երկու ժողովուրդների պատմական շփումների ամբողջություն, այլև որպես միջազգային քաղաքականության, դիվանագիտության, աշխարհաքաղաքական շահերի և ազգային ակնկալիքների բարդ փոխազդեցության արդյունք։ Հեղինակը կարևորում է նաև հայ հասարակական ու քաղաքական գործիչների, հոգևորականության և ազդեցիկ շրջանակների գործունեությունը՝ ցույց տալով նրանց դերը ժամանակաշրջանի քաղաքական գործընթացներում, արտաքին կողմնորոշումների քննարկման և ազգային շահերի պաշտպանության հարցերում։ Պատմական իրադարձությունների վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու Արևելյան Հայաստանի քաղաքական իրավիճակի, հարևան պետությունների հետ հարաբերությունների, տարածաշրջանային հակամարտությունների և հայ ժողովրդի պատմական ընտրությունների մասին։ Աշխատության գիտական արժեքը պայմանավորված է պատմական գործընթացները փոխկապակցված դիտարկելու մոտեցմամբ․ քաղաքական իրադարձությունները ներկայացվում են իրենց միջազգային, հասարակական և ազգային նախադրյալների համադրությամբ՝ բացահայտելով դրանց պատճառահետևանքային կապերը։ Հատկապես կարևոր է հայ-ռուսական հարաբերությունների պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ անդրադառնում է այն ժամանակաշրջանին, երբ ձևավորվում էին հետագա տասնամյակների քաղաքական զարգացումների հիմքերը, իսկ Արևելյան Հայաստանի ճակատագիրը սերտորեն առնչվում էր տարածաշրջանի մեծ տերությունների հարաբերություններին։ Գիրքը նշանակալի ներդրում է XIX դարի սկզբի հայոց պատմության, հայ-ռուսական պատմական կապերի և Հարավային Կովկասի քաղաքական պատմության ուսումնասիրության մեջ։ Այն կարևոր ընթերցանության նյութ է պատմաբանների, արևելագետների, պատմագիտության ուսանողների, հայ-ռուսական հարաբերություններով հետաքրքրվողների և բոլոր նրանց համար, ովքեր ցանկանում են խորությամբ հասկանալ Արևելյան Հայաստանի պատմական զարգացումները, հայ ժողովրդի քաղաքական կողմնորոշումների ձևավորման հանգամանքները և տարածաշրջանի պատմության մեջ միջազգային հարաբերությունների ունեցած դերը։

Updated: 2026-11-21
Արևելյան Հայաստանը XIX դարի առաջին երեսնամյակում և հայ-ռուսական հարաբերությունները

Free

Համո Սահյան Համո Սահյան 1914 թ․ – 1993 թ․ Համո Սահյանը բնության և հայրենիքի մեծ երգիչն է։ Նրա պոեզիան առանձնանում է պարզությամբ, խորությամբ և ազգային ոգով։Համո Սահյանը հայ բնապատկերային և քնարական պոեզիայի ամենասիրված հեղինակներից է։ Նրա ստեղծագործություններում կենտրոնական տեղ ունեն բնությունը, գյուղը և մարդը։ Սահյանի լեզուն պարզ է, բայց խորապես զգացմունքային։ Նրա բանաստեղծությունները հաճախ արտահայտում են կյանքի գեղեցկությունն ու ցավը։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել ժողովրդական մտածողության վրա։ Նրա գործերը լայնորեն տարածված են Հայաստանում։ Սահյանի պոեզիան համադրվում է պարզության և փիլիսոփայության հետ։ Նրա ստեղծագործությունները հաճախ ուսումնասիրվում են դպրոցներում։ Նա համարվում է 20-րդ դարի մեծ քնարերգուներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը ազգային արժեք է։ menu_book2 Read more Մխիթար Գոշ Մխիթար Գոշ 1130 թ․ – 1213 թ․ Մխիթար Գոշ միջնադարյան հայ մեծ մտածող, իրավագետ, առակագիր, մանկավարժ և հասարակական գործիչ էր, որը ապրել է XII–XIII դարերում։ Նա հայտնի է որպես հայ իրավագիտության ամենանշանավոր ներկայացուցիչներից մեկը։ Նրա ամենահայտնի աշխատությունը «Դատաստանագիրքն» է, որը համարվում է հայկական իրավունքի կարևորագույն հուշարձաններից և երկար ժամանակ ծառայել է որպես օրենքների ժողովածու։ Մխիթար Գոշը գրել է նաև բազմաթիվ առակներ, որոնց միջոցով քարոզել է բարություն, արդարություն, իմաստություն և ազնվություն։ Նա մեծ դեր է ունեցել կրթության և մշակույթի զարգացման գործում, հիմնել է դպրոցներ և նպաստել գիտելիքների տարածմանը։ Գոշի ստեղծագործությունները կարևոր նշանակություն ունեն հայ գրականության, իրավունքի և մանկավարժության պատմության մեջ։ Նրա անունը մինչ օրս համարվում է իմաստության, արդարադատության և ազգային մշակույթի խորհրդանիշ։ menu_book9 Read more Դանիել Վարուժան Դանիել Վարուժան 1884 թ․ – 1915 թ․ Դանիել Վարուժանը արևմտահայ պոեզիայի ամենատաղանդավոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ ունեն բնությունը, գյուղական կյանքը և մարդու ստեղծագործ ուժը։ Վարուժանը հիանում էր աշխատանքի գեղեցկությամբ և մարդու հոգևոր ուժով։ Նրա բանաստեղծությունները հարուստ են պատկերներով և զգացմունքներով։ Նա ձգտել է վերածնել ազգային մշակութային արժեքները։ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ նա ձերբակալվել և սպանվել է։ Չնայած կարճ կյանքին՝ նա թողել է մեծ գրական ժառանգություն։ Նրա գործերը մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ պոեզիայի զարգացման վրա։ Վարուժանի ստեղծագործությունները մինչ օրս լայնորեն ընթերցվում են։ Նա համարվում է արևմտահայ գրականության դասականներից մեկը։ menu_book3 Read more Ղազարոս Աղայան Ղազարոս Աղայան 1840 թ․ – 1911 թ․ Ղազարոս Աղայանը մանկական գրականության հիմնադիրներից է։ Նա գրել է բազմաթիվ հեքիաթներ, պատմվածքներ և կրթական նյութեր երեխաների համար։ Նրա ստեղծագործություններն ունեն դաստիարակչական և բարոյական նշանակություն։ Աղայանը նաև ակտիվ մանկավարժ էր։ Նա մեծ դեր է ունեցել ազգային կրթության զարգացման գործում։ Նրա հերոսները սովորեցնում են ազնվություն, աշխատասիրություն և բարություն։ Աղայանի լեզուն պարզ և հասկանալի է երեխաների համար։ Նրա հեքիաթները մինչ օրս ընդգրկված են դպրոցական ծրագրերում։ Մի քանի սերունդ մեծացել է նրա գրքերով։ Նա համարվում է հայ մանկական գրականության դասականներից մեկը։ menu_book5 Read more Պարույր Սևակ Պարույր Սևակ 1924 թ․ – 1971 թ․ Պարույր Սևակը հայ գրականության ամենախոր և վերլուծական մտածող բանաստեղծներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ ունեն մարդու ներաշխարհը, հասարակությունը և պատմական հիշողությունը։ Սևակը հայտնի է իր «Անլռելի զանգակատուն» պոեմով, որը նվիրված է Կոմիտասին։ Նրա լեզուն համարձակ է, նորարարական և մտավոր։ Սևակը հաճախ քննադատել է հասարակական խնդիրները և կեղծ արժեքները։ Նրա պոեզիան համադրում է զգացմունքներն ու ինտելեկտը։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ ժամանակակից պոեզիայի վրա։ Նրա ստեղծագործությունները լայնորեն ուսումնասիրվում են։ Սևակը համարվում է 20-րդ դարի ամենաազդեցիկ բանաստեղծներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է ոգեշնչել նոր սերունդներին։ menu_book9 Read more Գաբրիել Սունդուկյան Գաբրիել Սունդուկյան 1825 թ․ – 1912 թ․ Հայ մեծ դրամատուրգ, արձակագիր և հասարակական գործիչ էր, որը համարվում է հայկական ռեալիստական դրամատուրգիայի հիմնադիրը։ Նա ծնվել է 1825 թվականի հուլիսի 11-ին՝ Թիֆլիսում, և մահացել 1912 թվականի մարտի 29-ին։ Սունդուկյանի ստեղծագործություններում արտացոլված են XIX դարի հայ հասարակության կյանքը, կենցաղը, սովորույթներն ու սոցիալական խնդիրները։ Նրա ամենահայտնի պիեսներից են «Պեպո»-ն, «Խաթաբալա»-ն և «Էլի մեկ զոհ»-ը, որոնք մեծ ժողովրդականություն են վայելում մինչ օրս։ Սունդուկյանը կարևոր դեր է ունեցել հայկական թատրոնի զարգացման գործում, իսկ նրա ստեղծագործությունները դարձել են հայ դրամատուրգիայի դասական նմուշներ։ Նրա անունը կրում է Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնը, որը Հայաստանի ամենահեղինակավոր թատրոններից է։ menu_book2 Read more