Дустов, Дуст Каримович

Дустов, Дуст Каримович

menu_book View materials

Books by this author (1)

Online

History

Ղոմի աստվածաբանական կենտրոնի դերը Իրանի հասարակական-քաղաքական կյանքում (XX դարի 1920–1980-ական թվականներին)

Աշխատությունը նվիրված է Իրանի հասարակական-քաղաքական կյանքում Ղոմի աստվածաբանական կենտրոնի ձևավորման, զարգացման և ազդեցության համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով շիա հոգևորականության քաղաքական դերակատարությանը XX դարի 1920–1980-ական թվականներին։ Հետազոտության առանցքում Ղոմ քաղաքի՝ որպես շիա իսլամի կարևորագույն կրոնական, աստվածաբանական և գաղափարական կենտրոններից մեկի վերելքն է, ինչպես նաև հոգևորականության աստիճանական ներգրավվածությունը երկրի քաղաքական գործընթացներում։ Ներկայացվում են կենտրոնի պատմական ակունքները, դրա ինստիտուցիոնալ կայացումը, կրոնական կրթության համակարգի զարգացումը և Իրանի մյուս շիա հոգևոր կենտրոնների հետ ունեցած կապերը։ Առանձնահատուկ տեղ է հատկացվում 1920-ական թվականներին այաթոլլա Աբդոլքարիմ Հայերիի գործունեությամբ Ղոմի աստվածաբանական կենտրոնի վերակազմավորմանն ու ամրապնդմանը, որի արդյունքում քաղաքը վերածվեց շիա աստվածաբանական մտքի, հոգևոր կրթության և կրոնական հեղինակության կարևորագույն կենտրոնի։ Քննարկվում է Ղոմի հոգևորականության վերաբերմունքը Փահլավիների արքայատոհմի քաղաքականությանը, մասնավորապես՝ Ռեզա շահ Փահլավիի և Մոհամմադ Ռեզա շահի իրականացրած պետական ու հասարակական բարեփոխումներին, որոնք հաճախ հակասում էին հոգևորականության ավանդական դիրքերին և ազդեցության ոլորտներին։ Վերլուծվում են կրոնական հաստատությունների, դատական համակարգի, կրթության և հասարակական կյանքի աշխարհիկացման գործընթացների շուրջ առաջացած հակասությունները, հոգևորականության դիմադրության ձևերը և հասարակական տրամադրությունների վրա դրա ազդեցությունը։ Անդրադարձ է կատարվում նաև Իրանի նավթարդյունաբերության ազգայնացման շարժմանը, 1950-ական թվականների քաղաքական իրադարձություններին և շիա հոգևորականության՝ ազգային ու հակակառավարական պայքարում ունեցած դերակատարությանը։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է 1960–1970-ական թվականներին Ղոմի հոգևորականության քաղաքական ակտիվության ուսումնասիրությունը, մասնավորապես՝ այաթոլլա Ռուհոլլահ Խոմեյնիի գաղափարական և կազմակերպչական գործունեությունը, նրա հակաշահական դիրքորոշումը, կրոնական հեղինակությունների և տարբեր հասարակական խմբերի միջև կապերի հաստատումը, ինչպես նաև հոգևորականության քաղաքական ազդեցության ընդլայնման մեթոդները։ Մանրամասն ուշադրություն է դարձվում 1978–1979 թվականների Իրանի հեղափոխությանը, որի ընթացքում Ղոմի աստվածաբանական կենտրոնը դարձավ հակաշահական շարժման կարևորագույն գաղափարական և կազմակերպչական հենակետերից մեկը։ Քննարկվում են Ղոմի հոգևորականության մասնակցությունը հեղափոխական իրադարձություններին, դրա հարաբերությունները մյուս ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի հետ, իսլամական կառավարման գաղափարի տարածումը և հեղափոխությունից հետո պետական իշխանության ձևավորման ու վերահսկողության գործընթացներում շիա հոգևորականության ներգրավվածությունը։ Առանձին կարևորություն ունի «Վելայաթ-է ֆաղիհ»՝ իսլամական իրավագետի իշխանության հայեցակարգի ուսումնասիրությունը, որը դարձավ հետհեղափոխական Իրանի քաղաքական համակարգի գաղափարական հիմնասյուներից մեկը։ Ներկայացվում են նաև Ղոմի կրոնական կենտրոնի ազդեցության ամրապնդումը Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում, իսլամական գաղափարախոսության տարածման ուղղությամբ իրականացվող գործունեությունը և «իսլամական հեղափոխության արտահանման» քաղաքականության գաղափարական հիմքերը։ Հետազոտության շրջանակում լուսաբանվում են նաև հոգևորականության հարաբերությունները ժամանակավոր հեղափոխական կառավարության, ձախակողմյան քաղաքական կազմակերպությունների և շիա հոգևորականության այլ ազդեցիկ ներկայացուցիչների հետ, ինչպես նաև հետհեղափոխական հասարակական-քաղաքական հակասությունները։ Աշխատանքի կարևոր առանձնահատկություններից է կրոնական հաստատության ուսումնասիրությունը ոչ միայն որպես աստվածաբանական կրթության և հոգևոր գործունեության կենտրոնի, այլև որպես հասարակական կարծիքի ձևավորման, քաղաքական մոբիլիզացման և պետական իշխանության վրա ազդեցություն գործադրելու նշանակալի կառույցի։ Հեղինակը պատմական գործընթացների դիտարկման միջոցով բացահայտում է շիա հոգևորականության գաղափարական դիրքորոշումների, քաղաքական ռազմավարության և հասարակական ազդեցության փոխկապակցվածությունը՝ ցույց տալով, թե ինչպես կրոնական հեղինակությունը կարող է վերածվել քաղաքական իշխանության կարևոր գործոնի։ Աշխատությունն արժեքավոր է Իրանի նորագույն պատմության, շիա իսլամի քաղաքական դերի, կրոնական հաստատությունների և պետության փոխհարաբերությունների, ինչպես նաև 1979 թվականի իսլամական հեղափոխության նախադրյալների ու հետևանքների ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում պատմաբանների, իրանագետների, արևելագետների, կրոնագետների, քաղաքագետների, ինչպես նաև Մերձավոր և Միջին Արևե

Updated: 2026-11-20
Ղոմի աստվածաբանական կենտրոնի դերը Իրանի հասարակական-քաղաքական կյանքում (XX դարի 1920–1980-ական թվականներին)

Free

Սիամանթո (Ատոմ Յարճանյան) Սիամանթո (Ատոմ Յարճանյան) 1878 թ․ – 1915 թ․ Սիամանթոն արևմտահայ գրականության ամենահզոր բանաստեղծներից է։ Նրա ստեղծագործությունները նվիրված են ազգային պայքարին, ազատությանը և մարդկային արժանապատվությանը։ Նա մեծ ցավով նկարագրել է հայ ժողովրդի ողբերգական ճակատագիրը։ Սիամանթոյի լեզուն ուժեղ է, կրակոտ և հուզական։ Նրա պոեզիան հաճախ արտահայտում է բողոք և արդարության պահանջ։ Հայոց ցեղասպանության տարիներին նա զոհվել է օսմանյան իշխանությունների կողմից։ Նրա գործերը դարձել են ազգային հիշողության կարևոր մաս։ Սիամանթոն մեծ ազդեցություն է ունեցել հետագա հայ բանաստեղծների վրա։ Նրա ստեղծագործությունները շարունակում են արդիական մնալ։ Նա համարվում է ազատատենչ պոեզիայի խորհրդանիշներից մեկը։ menu_book2 Read more Գրիգոր Նարեկացի Գրիգոր Նարեկացի 951 թ․ – 1003 թ․ Գրիգոր Նարեկացին միջնադարյան հայ գրականության և քրիստոնեական մտքի ամենամեծ ներկայացուցիչներից է։ Նրա ամենահայտնի ստեղծագործությունը «Մատյան ողբերգությունն» է, որը հաճախ կոչվում է պարզապես «Նարեկ»։ Գիրքը բաղկացած է աղոթքներից և հոգևոր խորհրդածություններից։ Նարեկացին խորությամբ ուսումնասիրել է մարդու հոգին, մեղքը, ապաշխարությունն ու հավատքը։ Նրա լեզուն չափազանց հարուստ և պատկերավոր է։ Նարեկացու ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ հոգևոր մշակույթի վրա։ Նրա գործերը թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով։ 2015 թվականին նա հռչակվել է Կաթոլիկ եկեղեցու Վարդապետ։ Նարեկացին համարվում է համաշխարհային քրիստոնեական գրականության կարևոր հեղինակներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է ուսումնասիրվել ամբողջ աշխարհում։ menu_book29 Read more Հակոբ Պարոնյան Հակոբ Պարոնյան 1843 թ․ – 1891 թ․ Հակոբ Պարոնյանը հայ երգիծական գրականության ամենամեծ ներկայացուցիչներից է։ Նա իր ստեղծագործություններում քննադատել է հասարակական արատները, կեղծավորությունը և անարդարությունը։ Նրա հումորը սուր է և հաճախ շատ արդիական նույնիսկ այսօր։ Պարոնյանը ստեղծել է բազմաթիվ հիշարժան կերպարներ։ Նրա գործերը համատեղում են ծիծաղն ու հասարակական քննադատությունը։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ երգիծանքի զարգացման վրա։ Նրա լեզուն կենդանի է և արտահայտիչ։ Պարոնյանի ստեղծագործությունները լայնորեն ուսումնասիրվում են դպրոցներում և համալսարաններում։ Նա համարվում է հայ սատիրայի դասականը։ Նրա գրական ժառանգությունը շարունակում է հետաքրքրել ընթերցողներին։ menu_book2 Read more Եղիշե Չարենց Եղիշե Չարենց 1897 թ․ – 1937 թ․ Եղիշե Չարենցը հայ նորագույն գրականության ամենաազդեցիկ հեղինակներից է։ Նա բանաստեղծ, արձակագիր և թարգմանիչ էր, որը նորարարական մոտեցումներ բերեց հայ պոեզիա։ Նրա ստեղծագործություններում միահյուսված են հայրենասիրությունը, հեղափոխական գաղափարները և մարդու ներքին պայքարը։ «Ես իմ անուշ Հայաստանի» բանաստեղծությունը դարձել է ազգային խորհրդանիշ։ Չարենցի լեզուն համարձակ է, հարուստ և ժամանակակից։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել 20-րդ դարի հայ գրականության զարգացման վրա։ Չնայած քաղաքական հալածանքներին, նրա ստեղծագործությունները պահպանեցին իրենց արժեքը։ Նրա գործերը թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով։ Չարենցը համարվում է հայ մշակույթի խորհրդանշական դեմքերից մեկը։ Նրա գրական ժառանգությունը շարունակում է ոգեշնչել նոր սերունդներին։ menu_book10 Read more Ակսել Բակունց Ակսել Բակունց 1899 թ․ – 1937 թ․ Ակսել Բակունցը հայ արձակի ամենաբարձր մակարդակի վարպետներից է։ Նրա ստեղծագործություններում կենտրոնական տեղ ունի գյուղական կյանքի, մարդու և բնության ներդաշնակության պատկերումը։ Բակունցը առանձնանում է նուրբ հոգեբանական դիտարկումներով և լեզվական ճշգրտությամբ։ Նրա հայտնի գործերից են «Ալպիական մանուշակ», «Մթնաձոր» և այլ պատմվածքներ։ Նա համարվում է հայ կարճ արձակի անգերազանցելի հեղինակներից մեկը։ Բակունցի ստեղծագործությունները լի են մարդկային խորությամբ և լուռ տխրությամբ։ Նրա հերոսները հաճախ պայքարում են սոցիալական դժվարությունների հետ։ Չնայած կարճ կյանքին՝ նա թողել է մեծ գրական ժառանգություն։ Նրա գործերը մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ արձակի զարգացման վրա։ Նա զոհվել է ստալինյան բռնաճնշումների ժամանակ։ menu_book5 Read more Վահան Տերյան Վահան Տերյան 1885 թ․ – 1920 թ․ Վահան Տերյանը հայ քնարական պոեզիայի ամենասիրելի հեղինակներից է։ Նրա ստեղծագործություններում արտահայտված են սերը, մենությունը, կարոտը և կյանքի անցողիկությունը։ Տերյանի բանաստեղծությունները հայտնի են իրենց երաժշտականությամբ և նուրբ տրամադրությամբ։ Նա մեծ ազդեցություն է կրել եվրոպական խորհրդապաշտությունից։ Նրա պոեզիան նոր շունչ է բերել հայկական գրականությանը։ Տերյանի լեզուն մեղմ է, գեղեցիկ և հուզական։ Նրա բազմաթիվ բանաստեղծություններ դարձել են երգեր։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հետագա սերունդների բանաստեղծների վրա։ Տերյանի ստեղծագործությունները շարունակում են մնալ ամենաընթերցվողներից։ Նա համարվում է հայ քնարերգության մեծագույն վարպետներից մեկը։ menu_book4 Read more