Books by this author (1)
History
Հայերի ունեզրկումը Օսմանյան կայսրությունում և քեմալական Թուրքիայում
Աշխատությունը նվիրված է Օսմանյան կայսրության վերջին տասնամյակներում և քեմալական Թուրքիայի ձևավորման ու կայացման շրջանում հայ բնակչության ունեզրկման գործընթացի պատմական, քաղաքական, իրավական և տնտեսական ուսումնասիրությանը։ Գրքում քննության է առնվում հայ ժողովրդի նյութական սեփականության զանգվածային բռնագրավման, խլման, յուրացման և վերաբաշխման քաղաքականությունը, որը հայության դեմ իրականացված բռնությունների, տեղահանությունների և ցեղասպանական գործողությունների կարևոր բաղադրիչներից էր։ Ուսումնասիրության կենտրոնում հայերին պատկանող անշարժ և շարժական գույքի, բնակելի տների, հողատարածքների, գյուղատնտեսական կալվածքների, առևտրային ձեռնարկությունների, խանութների, արհեստանոցների, դրամական միջոցների և այլ ունեցվածքի բռնագրավման մեխանիզմներն են, ինչպես նաև այդ գործընթացների կազմակերպման և իրականացման գործում պետական կառույցների, վարչական մարմինների ու տեղական իշխանությունների դերակատարությունը։ Հայերի ունեզրկումը ներկայացվում է ոչ թե որպես առանձին և պատահական տնտեսական երևույթ, այլ որպես պետական քաղաքականության, վարչական որոշումների և հասարակական հարաբերությունների համակարգային վերափոխման գործընթաց, որի հետևանքով հայ բնակչությունը զրկվում էր իր տնտեսական հիմքերից, սեփականության իրավունքից և հայրենի բնակավայրերում բնականոն կյանք վարելու հնարավորությունից։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանանում Օսմանյան կայսրության շրջանում ձևավորված իրավական և վարչական մեխանիզմները, որոնց միջոցով իրականացվում էր հայերի ունեցվածքի հաշվառումը, բռնագրավումը, լուծարումը և այլ անձանց կամ հաստատությունների փոխանցումը։ Այդ գործընթացների կարևոր բաղադրիչներից էր լքյալ գույքի վերաբերյալ օրենսդրական և վարչական կարգավորումների կիրառումը, որի անվան տակ հայերից խլված ունեցվածքը պետականացվում, վաճառվում կամ փոխանցվում էր տարբեր շահառուների։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է նաև քեմալական շարժման և Թուրքիայի Հանրապետության ձևավորման ժամանակաշրջանում հայերի սեփականության հարցի շարունակականությունը։ Քննության առարկա են դառնում այն քաղաքական և տնտեսական գործընթացները, որոնց միջոցով նախկինում բռնագրավված հայկական ունեցվածքի նկատմամբ վերահսկողությունը պահպանվեց և ամրապնդվեց, իսկ սեփականատերերի վերադարձի, ունեցվածքի վերականգնման կամ փոխհատուցման հնարավորությունները սահմանափակվեցին։ Այս համատեքստում հայերի ունեզրկումը դիտարկվում է որպես երկարատև պատմական գործընթաց, որի հետևանքները դուրս են եկել Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիների սահմաններից և շարունակվել հետագա քաղաքական ու իրավական վերափոխումների պայմաններում։ Աշխատությունը կարևորում է նաև հայ բնակչության տնտեսական ներկայության վերացումը և դրա ազդեցությունը տարածաշրջանի սոցիալ-տնտեսական կառուցվածքի վրա։ Հայկական բնակավայրերում դարերով ձևավորված սեփականության հարաբերությունների խաթարումը, առևտրական ու արհեստագործական գործունեության ընդհատումը և տնտեսական կապերի ոչնչացումը հանգեցրել են ոչ միայն առանձին ընտանիքների նյութական կործանմանը, այլև հայկական համայնքների տնտեսական ու հասարակական հիմքերի վերացմանը։ Հայկական գույքի յուրացումը միաժամանակ նպաստել է նոր սեփականատիրական հարաբերությունների ձևավորմանը և այնպիսի տնտեսական միջավայրի ստեղծմանը, որտեղ նախկին սեփականատերերի իրավունքները չէին վերականգնվում։ Գրքի կարևոր նշանակությունը պայմանավորված է նաև ունեզրկման իրավական հետևանքների ուսումնասիրությամբ՝ սեփականության իրավունքի խախտման, ժառանգական իրավունքների, բռնագրավված գույքի հետագա տնօրինման և պատմական արդարության վերականգնման խնդիրների տեսանկյունից։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս հայերի դեմ իրականացված հանցագործությունները դիտարկել ոչ միայն մարդկային կորուստների և տեղահանությունների, այլև տնտեսական ունեցվածքի համակարգային յուրացման ու դրա երկարաժամկետ հետևանքների համատեքստում։ Պատմագիտական առումով աշխատությունը կարևորում է Հայոց ցեղասպանության տնտեսական բաղադրիչի ուսումնասիրությունը՝ ընդլայնելով ցեղասպանության վերաբերյալ հետազոտությունների շրջանակը և ուշադրություն հրավիրելով այն հանգամանքի վրա, որ ժողովրդի ոչնչացման քաղաքականությունն ուղեկցվել է նաև նրա նյութական ժառանգության, տնտեսական կարողությունների և սեփականության իրավունքների վերացմամբ։ Այն նպաստում է Օսմանյան կայսրության վերջին շրջանի, քեմալական Թուրքիայի քաղաքականության, հայ-թուրքական հարաբերությունների և հայ ժողովրդի պատմական իրավունքների ուսումնասիրությանը։ Գիրքը կարևոր աղբյուրագիտական և գիտական հետաքրքրություն է ներկայացնում պատմաբանների, ցեղասպանագետների, արևելագետների, իրավաբանների, տնտեսագետների և սեփականության իրավունքի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։ Այն նաև կարևոր նշանակություն ունի հայկական պատմական հիշողության պահպանման տեսանկյունից՝ հնարավորություն տալով ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու հայ ժողովրդի նյութական կորուստների, պատմական հայրենիքում ձևավորված տնտեսական ժառանգության կորստի և ունեզրկման երկարատև հետևանքների մասին։
Updated: 2026-11-17