Books by this author (7)
Other Subjects
Багаванский храм и его надписи
Այս աշխատությունը նվիրված է Բագավանի տաճարի (հին հայկական պաշտամունքային և պատմամշակութային համալիր) ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով նրա ճարտարապետական առանձնահատկություններին, պատմական նշանակությանը և պահպանված արձանագրություններին։ Հեղինակը վերլուծում է տաճարի տեղադրությունը և դրա կապը հին Հայաստանի կրոնական ու վարչական կենտրոնների հետ՝ ընդգծելով, որ Բագավանը կարևոր դեր է ունեցել ինչպես հեթանոսական, այնպես էլ վաղ քրիստոնեական շրջանի անցումային փուլում։ Աշխատության մեջ մանրամասն ներկայացվում են տաճարի շինարարական առանձնահատկությունները՝ կառուցվածքային ձևերը, շինանյութերի օգտագործումը և ճարտարապետական հարդարանքի տարրերը, որոնք թույլ են տալիս վերականգնել հուշարձանի նախնական տեսքը և գործառույթը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում տաճարի արձանագրություններին, որոնք պարունակում են արժեքավոր տեղեկություններ նվիրատվությունների, իշխանական պատվերների կամ կրոնական ծիսակարգերի վերաբերյալ։ Այս գրությունները վերլուծվում են էպիգրաֆիկ և լեզվաբանական տեսանկյունից՝ փորձելով պարզել դրանց ժամանակագրությունը, լեզվական առանձնահատկությունները և պատմական համատեքստը։ Նշվում է նաև, որ նման արձանագրությունները կարևոր աղբյուր են հին Հայաստանի քաղաքական և կրոնական կյանքի ուսումնասիրության համար, քանի որ դրանք հաճախ միակ ուղղակի վկայություններն են տվյալ դարաշրջանի մասին։ Աշխատության մեջ դիտարկվում է նաև տաճարի հետագա ճակատագիրը՝ նրա ավերումը, վերափոխումները և հուշարձանի պահպանության խնդիրները տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ներկայացնում է Բագավանի տաճարը որպես հնագույն Հայաստանի կրոնական և մշակութային կարևոր կենտրոն, որի ճարտարապետությունն ու արձանագրությունները արժեքավոր նյութ են հնագիտության և պատմական լեզվաբանության համար։
Updated: 2026-09-20
Culture
Два серебряных ковша XVI века с армянской и гречекой надписями
Այս աշխատանքը նվիրված է XVI դարի երկու արծաթե կովշերի (խմելու կամ ծիսական օգտագործման համար նախատեսված անոթների) ուսումնասիրությանը, որոնք առանձնահատուկ արժեք ունեն իրենց վրա պահպանված հայկական և հունական գրություններով՝ որպես միջմշակութային շփումների և արհեստագործական ավանդույթների կարևոր վկայություն։ Հեղինակը վերլուծում է այդ իրերի ձևաբանական, գեղարվեստական և տեխնոլոգիական առանձնահատկությունները՝ ընդգծելով դրանց պատրաստման բարձր վարպետությունը, զարդանախշերի բարդ համակարգը և գրությունների տեղադրումը որպես դեկորատիվ և տեղեկատվական տարրերի համադրություն։ Աշխատության մեջ դիտարկվում է, որ նման արծաթագործական իրերը հաճախ ստեղծվել են արհեստավորական կենտրոններում, որտեղ միաժամանակ գործել են տարբեր էթնիկ և կրոնական համայնքներ, ինչը նպաստել է լեզվական և մշակութային փոխազդեցություններին։ Հայերեն և հունարեն արձանագրությունները վկայում են պատվիրատուների սոցիալական կարգավիճակի, նվիրատվական կամ հիշատակի բնույթի մասին, ինչպես նաև կարող են պարունակել կրոնական կամ բարերարական բովանդակություն, ինչը բնորոշ է միջնադարյան կիրառական արվեստին։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում էպիգրաֆիկ վերլուծությանը՝ գրերի ձևերի, լեզվական առանձնահատկությունների և հնարավոր թարգմանական շերտերի ուսումնասիրությանը, ինչը թույլ է տալիս ավելի հստակ պատկերացում կազմել այդ իրերի ստեղծման ժամանակի և մշակութային միջավայրի մասին։ Բացի այդ, քննարկվում է առարկաների արվեստաբանական արժեքը՝ դրանց տեղադրությունը կիրառական արվեստի և ծիսական մշակույթի համատեքստում, ինչպես նաև դրանց կապը ժամանակի առևտրային և մշակութային ցանցերի հետ։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ներկայացնում է երկու արծաթե կովշերը որպես եզակի պատմամշակութային հուշարձաններ, որոնք արտացոլում են XVI դարի բազմալեզու և բազմամշակութային միջավայրի բնույթը և կարևոր աղբյուր են կիրառական արվեստի ու էպիգրաֆիկայի ուսումնասիրության համար։
Updated: 2026-09-13
History
Предварительный отчет о командировке в Азиатскую Турцию в 1911 - 1912 гг.
Գրքում ներկայացվում է 1911–1912 թվականներին Ասիական Թուրքիա (Օսմանյան կայսրության արևելյան շրջաններ) կատարված գործուղման նախնական հաշվետվությունը, որտեղ նկարագրվում են տարածաշրջանի քաղաքական, սոցիալական և տնտեսական իրավիճակը, տեղական վարչական համակարգի առանձնահատկությունները և կենտրոնական իշխանության ազդեցության աստիճանը, վերլուծվում են բնակչության էթնիկական կազմը, միջհամայնքային հարաբերությունները և տարածաշրջանային լարվածությունները, առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ճանապարհային ենթակառուցվածքներին, առևտրային կապերին և գյուղատնտեսական արտադրության վիճակին, ինչպես նաև անվտանգության և ռազմական ներկայության հարցերին, աշխատանքը ներկայացնում է դիտարկումներ տեղում կատարված ուսումնասիրությունների հիման վրա՝ ներառելով նաև դիվանագիտական բնույթի գնահատականներ Օսմանյան կայսրության ներքին կայունության և արտաքին քաղաքական մարտահրավերների վերաբերյալ, փաստաթուղթը կարևոր աղբյուր է տարածաշրջանի պատմական իրավիճակի, միջազգային հարաբերությունների և վաղ XX դարի Արևելքի քաղաքական գործընթացների ուսումնասիրության համար։
Updated: 2026-09-20
History
Развалины Ани
Աշխատությունը նվիրված է Անիի պատմական քաղաքի ավերակների, հնագիտական մնացորդների և ճարտարապետական ժառանգության ուսումնասիրությանը։ Ներկայացվող նյութը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու միջնադարյան Հայաստանի կարևորագույն քաղաքային կենտրոններից մեկի պատմական զարգացմանը, նրա կառուցապատման առանձնահատկություններին և պահպանված հուշարձաններին։ Աշխատանքում ուշադրություն է դարձվում քաղաքի աշխարհագրական դիրքին, պաշտպանական համակարգին, պարիսպներին, դարպասներին, եկեղեցիներին, մատուռներին, աշխարհիկ շինություններին և այլ կառույցներին, որոնք վկայում են քաղաքի երբեմնի տնտեսական, քաղաքական, հոգևոր և մշակութային նշանակության մասին։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում Անիի միջնադարյան ճարտարապետության առանձնահատկությունները՝ շինությունների հորինվածքային լուծումները, քարային կառուցվածքը, զարդաքանդակները, կամարները, գմբեթային համակարգերը և ճարտարապետական հարդարանքը։ Հնագիտական և պատմական տվյալների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու քաղաքի զարգացման տարբեր փուլերը, բնակչության կենսակերպը և քաղաքային միջավայրի կազմակերպման սկզբունքները։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև քաղաքի անկման և ավերման պատմական հանգամանքներին, բնական և քաղաքական գործոնների ազդեցությանը, ինչպես նաև հետագա դարերում հուշարձանների պահպանվածության վիճակին։ Կարևոր տեղ է հատկացվում ավերակների՝ որպես պատմական սկզբնաղբյուրի նշանակությանը, քանի որ պահպանված կառույցները, արձանագրությունները և նյութական մնացորդները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել միջնադարյան Հայաստանի մշակույթը, ճարտարապետական ավանդույթները և հասարակական կյանքը։ Նյութը կարող է ունենալ նաև մշակութային ժառանգության պահպանության տեսանկյունից կարևոր նշանակություն՝ ընդգծելով պատմական հուշարձանների փաստագրման, ուսումնասիրման և պահպանման անհրաժեշտությունը։ Աշխատանքը կարող է հետաքրքրել հայագետներին, պատմաբաններին, հնագետներին, ճարտարապետներին, արվեստաբաններին, մշակութային ժառանգության մասնագետներին, ուսանողներին և Անիի պատմությամբ ու հայկական միջնադարյան մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողներին։
Updated: 2026-09-11
History
Описание Версаля в армянской записи 1683 года
Այս աշխատությունը նվիրված է 1683 թվականին հայերեն գրառմամբ պահպանված Վերսալի նկարագրության ուսումնասիրությանը և ներկայացնում է բացառիկ արժեք ունեցող պատմամշակութային աղբյուր, որը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել XVII դարի վերջին Ֆրանսիայի արքունական միջավայրի, Վերսալի պալատական համալիրի և այնտեղ այցելած հայերի դիտարկումների մասին։ Աշխատության հիմքում ընկած նյութը հատկապես կարևոր է այն պատճառով, որ այն ստեղծվել է ժամանակակից հայի կողմից և հայերենով՝ այն ժամանակաշրջանում, երբ Վերսալը դեռևս գտնվում էր իր ընդարձակման և արքունական կենտրոնի վերածվելու գործընթացում։ Հետազոտության առարկան հրապարակվել է Հովսեփ Օրբելու կողմից 1921 թվականին և ներառվել է «Известия Российской академии истории материальной культуры» պարբերականի առաջին հատորում, որտեղ այն զբաղեցնում է 391–399-րդ էջերը։ Աղբյուրը հատկապես հետաքրքիր է Ֆրանսիայի և հայերի պատմական կապերի տեսանկյունից։ 1683 թվականի փետրվարի 2-ին հայկական պատվիրակություն է ընդունվել Վերսալի և Սեն-Կլու պալատներում, ինչը ցույց է տալիս, որ այդ ժամանակաշրջանում հայ գործիչներն արդեն կարող էին անմիջականորեն առնչվել Ֆրանսիայի արքունական միջավայրին։ Հայերեն գրառման առանձնահատկությունն այն է, որ այն պարզապես ճարտարապետական օբյեկտի չոր նկարագրություն չէ․ այն դիտողի հայացքով ներկայացված վկայություն է, որտեղ եվրոպական արքունական մշակույթը ընկալվում և նկարագրվում է հայերեն լեզվամշակութային միջավայրի շրջանակում։ Այդ պատճառով նյութը արժեքավոր է միաժամանակ մի քանի գիտակարգերի համար։ Պատմաբանի համար այն տեղեկություն է XVII դարի Ֆրանսիայի, Լյուդովիկոս XIV-ի ժամանակաշրջանի արքունական կյանքի և Վերսալի զարգացման վերաբերյալ, իսկ լեզվաբանի համար՝ վաղ աշխարհաբարին ու ժամանակի հայերեն գրավոր լեզվին առնչվող նյութ, որը կարող է ցույց տալ օտար իրականության, տեղանունների և մշակութային հասկացությունների հայերեն փոխանցման եղանակները։ Հովսեփ Օրբելու հրապարակումը հետագայում հենց այդ պատճառով գնահատվել է որպես կարևոր պատմական և լեզվաբանական նյութ պարունակող ուսումնասիրություն։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել նկարագրության կառուցվածքի և բովանդակության վերլուծությունը։ Վերսալի պալատական միջավայրը XVII դարում եվրոպական միապետական մշակույթի ամենանշանավոր կենտրոններից էր, և դրա մասին հայերեն ժամանակակից վկայության առկայությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու ոչ միայն պալատի ֆիզիկական տեսքը, այլև այն տպավորությունը, որ այն թողնում էր օտարազգի այցելուների վրա։ Նկարագրության մեջ արտացոլված մանրամասները կարող են վերաբերել շինությունների ճոխությանը, ներքին հարդարմանը, արքունական կենցաղին, պարտեզներին, հանդիսավոր միջավայրին և պալատական տարածքի կազմակերպմանը։ Այսպիսի տեղեկությունները հատկապես արժեքավոր են, քանի որ դրանք լրացնում են պաշտոնական ֆրանսիական աղբյուրների շրջանակը՝ ներկայացնելով նույն երևույթը հայկական դիտորդի տեսանկյունից։ Լեզվաբանական առումով աղբյուրը հետաքրքիր է նաև օտար անունների ու հասկացությունների հայերենացման պատճառով։ XVII դարի հայերեն գրավոր լեզուն իր մեջ համադրում էր գրաբարյան ավանդույթը, միջին հայերենից ժառանգված տարրերը և կենդանի խոսակցական լեզվի ազդեցությունը։ Ֆրանսիական տեղանունների, անձնանունների և մշակութային հասկացությունների փոխանցումը կարող է ցույց տալ, թե հայ հեղինակներն ինչպիսի լեզվական միջոցներով էին նկարագրում եվրոպական իրականությունը։ Այդ պատճառով նյութը կարող է օգտագործվել հայերենի պատմական բառապաշարի, օտար բառերի փոխառության, տառադարձության և թարգմանական գործելակերպի ուսումնասիրության համար։ Աղբյուրագիտական տեսանկյունից առանձնահատուկ նշանակություն ունի այն հանգամանքը, որ նյութը պահպանվել և ուսումնասիրվել է մի քանի ձեռագրային կամ գրավոր օրինակների համադրման միջոցով։ Հրատարակության հիմքում ընկած հետազոտական աշխատանքը նախատեսում էր տարբեր օրինակների համեմատություն, լեզվական անկանոնությունների և աղավաղումների ուղղում, ինչպես նաև տարբեր ընթերցումների ներկայացում, ինչը թույլ է տալիս վերականգնել առավել վստահելի քննադատական բնագիր։ Այս մոտեցումը կարևոր է, քանի որ պատմական ձեռագրային աղբյուրներում հնարավոր են արտագրական սխալներ, լեզվական փոփոխություններ և հետագա միջամտություններ, իսկ դրանց համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս առավել ճշգրիտ վերականգնել սկզբնական տեքստը։ Աշխատության արժեքը մեծ է նաև հայկական սփյուռքի և եվրոպական մշակութային միջավայրի փոխհարաբերությունների ուսումնասիրության համար։ XVII դարում հայ վաճառականները, հոգևորականները և մտավորականները ակտիվորեն ներգրավված էին եվրոպական տարբեր քաղաքների առևտրական և մշակութային կյանքում։ Ֆրանսիայի հետ հայկական կապերի մասին տեղեկությունները ցույց են տալիս, որ հայերի ներկայությունը այնտեղ միայն տնտեսական գործունեությամբ չէր սահմանափակվում, այլ կարող էր ներառել դիվանագիտական, մշակութային և հասարակական շփումներ։ Այս համատեքստում 1683 թվականի գրառումը կարող է դիտարկվել որպես հայ-ֆրանսիական վաղ հարաբերությունների անմիջական վկայություն։ Աշխատության գիտական նշանակությունն այն է, որ այն միավորում է պատմական աղբյուրագիտությունը, հայագիտությունը, լեզվաբանությունը և եվրոպական մշակույթի ուսումնասիրությունը։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպես էր XVII դարի հայ ընթերցողին կամ դիտորդին ներկայացվում Ֆրանսիայի արքունական աշխարհը, ինչպես էին հայերենում արտահայտվում նոր մշակութային երևույթները և ինչպիսի պատկերացում էր ձևավորվում եվրոպական քաղաքական ու մշակութային կենտրոնների մասին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է XVII դարի հայ-եվրոպական մշակութային շփումների, հայերեն պատմագրական և ուղեգրական գրության, Վերսալի վաղ շրջանի պատմության և ժամանակի հայերեն լեզվի զարգացման առանձնահատկությունների ուսումնասիրման համար։ Այն արժեքավոր է հատկապես այն պատճառով, որ եվրոպական արքունական իրականությունը ներկայացնում է ոչ թե միայն պաշտոնական ֆրանսիական աղբյուրների, այլ հայկական գրավոր վկայության միջոցով։
Updated: 2026-09-14
History
Краткий путеводитель по городищу Ани : (С планом)
Հրատարակությունը համառոտ պատմամշակութային ուղեցույց է՝ նվիրված միջնադարյան հայկական նշանավոր քաղաքային կենտրոնի պատմությանը, ճարտարապետությանը, հնագիտական հուշարձաններին և տարածական կառուցվածքին։ Նյութը նախատեսված է ընթերցողին բնակավայրի վերաբերյալ ընդհանուր, բայց համակարգված պատկերացում տալու և նրա կարևորագույն հուշարձանների ճանաչումն ու տեղորոշումը հեշտացնելու համար։ Ներկայացվում են քաղաքի պատմական զարգացման հիմնական փուլերը, քաղաքական և տնտեսական նշանակությունը, ինչպես նաև այն ժամանակաշրջանները, երբ այն առանձնահատուկ դեր է ունեցել Հայաստանի հասարակական, առևտրական և մշակութային կյանքում։ Ուշադրություն է հատկացվում քաղաքաշինական կառուցվածքին, պաշտպանական համակարգերին, պարիսպներին, դարպասներին, փողոցներին, հրապարակներին և քաղաքային տարածքի տարբեր հատվածների փոխադարձ դասավորությանը։ Առանձին տեղ են զբաղեցնում եկեղեցական և աշխարհիկ ճարտարապետության հուշարձանները՝ տաճարները, եկեղեցիները, պալատական կառույցները և այլ պահպանված կամ ավերակ վիճակում գտնվող շինություններ, որոնց միջոցով հնարավոր է պատկերացում կազմել միջնադարյան հայկական ճարտարապետության զարգացման մակարդակի մասին։ Նկարագրությունների միջոցով բացահայտվում են շինարարական տեխնիկան, ճարտարապետական ձևերը, հարդարանքի առանձնահատկությունները և տարբեր ժամանակաշրջաններին բնորոշ գեղարվեստական լուծումները։ Կարևորվում են նաև հնագիտական ուսումնասիրությունների արդյունքում բացահայտված նյութերը, որոնք լրացուցիչ տեղեկություններ են հաղորդում բնակչության առօրյայի, արհեստների, առևտրի և քաղաքային տնտեսության մասին։ Հրատարակությանը կից հատակագիծը հնարավորություն է տալիս տեսողականորեն ընկալել հնավայրի ընդհանուր կառուցվածքը, հիմնական հուշարձանների տեղադրությունը և դրանց տարածական հարաբերությունները՝ միաժամանակ ծառայելով որպես գործնական կողմնորոշման միջոց։ Ուղեցույցային բնույթը պայմանավորում է նյութի հակիրճ և տեղեկատվական շարադրանքը՝ պատմական տեղեկությունները համադրելով տեղագրական ու ճարտարապետական նկարագրությունների հետ։ Նման հրատարակությունը արժեքավոր է նաև որպես տվյալ ժամանակաշրջանի հուշարձանագիտական և զբոսաշրջային ներկայացման օրինակ, քանի որ արտացոլում է պատմական քաղաքի ուսումնասիրման, պահպանման և հանրայնացման նկատմամբ եղած մոտեցումները։ Նյութը կարող է օգտակար լինել հայոց պատմությամբ, միջնադարյան ճարտարապետությամբ, հնագիտությամբ, պատմական աշխարհագրությամբ և մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների, ինչպես նաև հետազոտողների, ուսանողների և պատմական հուշարձանների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների համար։
Updated: 2026-09-21
History
Багаванская надпись 639 г. и другие армянские ктиторские надписи VII века
Պատմագիտական և վիմագրագիտական բնույթի այս աշխատությունը նվիրված է 639 թվականի Բագավանի արձանագրության և VII դարի հայկական այլ նվիրատուական ու շինարարական արձանագրությունների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում վաղմիջնադարյան հայկական վիմագրության զարգացման առանձնահատկությունները, արձանագրությունների պատմական բովանդակությունը, լեզվական կառուցվածքը և դրանց նշանակությունը ժամանակաշրջանի հասարակական ու մշակութային կյանքի վերականգնման համար։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում եկեղեցիների և այլ կրոնական կառույցների հիմնադրման, կառուցման, վերանորոգման ու հովանավորության մասին տեղեկություններ պարունակող արձանագրություններին։ Վերլուծվում են արձանագրություններում հիշատակվող նվիրատուների, իշխանական տների, հոգևորականների և շինարարական գործունեության մասնակիցների դերն ու սոցիալական կարգավիճակը։ Քննարկվում են նաև վիմագիր տեքստերի թվագրման, ընթերցման, վերծանման և պատմական մեկնաբանության հիմնախնդիրները, ինչպես նաև դրանց կապը հայկական ճարտարապետության և եկեղեցական պատմության հետ։ Ուսումնասիրության շրջանակներում դիտարկվում են VII դարի հայկական արձանագրությունների գրչագրական, լեզվաոճական և բանաձևային առանձնահատկությունները, նվիրատուական մշակույթի արտահայտությունները և կրոնական շինարարության կազմակերպման պայմանները։ Անդրադարձ է կատարվում վիմագրական աղբյուրների համադրմանը պատմագրական տեղեկությունների, ճարտարապետական հուշարձանների և հնագիտական նյութերի հետ՝ վաղմիջնադարյան Հայաստանի պատմության առավել ամբողջական ուսումնասիրության նպատակով։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հայագիտության, վիմագրագիտության, միջնադարյան պատմության, պատմական աղբյուրագիտության և հայկական ճարտարապետության պատմության ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։
Updated: 2026-10-08