Բնապահպանական կենսատեխնոլոգիաներ

Mathematics

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է անագի երկօքսիդի մակերևույթի վրա գազային մոլեկուլների ադսորբցիայի գործընթացների տեսական ուսումնասիրությանը՝ խտության ֆունկցիոնալ տեսության մեթոդների կիրառմամբ։ Հետազոտության հիմքում ընկած է պինդ մարմնի մակերևույթի և գազային միջավայրի փոխազդեցության մանրամասն վերլուծությունը, որը կարևոր նշանակություն ունի մակերևութային երևույթների, կիսահաղորդչային նյութերի և գազազգայուն համակարգերի հատկությունների հասկացման համար։ Անագի երկօքսիդը լայնորեն ուսումնասիրվող մետաղական օքսիդային կիսահաղորդիչ է, որի մակերևութային հատկությունները մեծապես պայմանավորում են դրա վարքագիծը տարբեր գազային միջավայրերում։ Աշխատանքում տեսական հաշվարկների միջոցով ուսումնասիրվում են անագի երկօքսիդի մակերևույթի կառուցվածքային և էլեկտրոնային առանձնահատկությունները, մակերևութային ատոմների դասավորությունը, հնարավոր ակտիվ կենտրոնները և դրանց փոխազդեցությունը գազային մոլեկուլների հետ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ադսորբցիայի էներգետիկ բնութագրերին, քանի որ դրանք հնարավորություն են տալիս գնահատելու գազի մոլեկուլի և մակերևույթի միջև կապի ուժգնությունը և որոշելու փոխազդեցության բնույթը։ Խտության ֆունկցիոնալ տեսությունը հնարավորություն է տալիս քվանտամեխանիկական մակարդակով ուսումնասիրել էլեկտրոնային կառուցվածքը և հաշվարկել համակարգի էներգետիկ ու երկրաչափական պարամետրերը՝ առանց ամբողջ համակարգի փորձարարական հետազոտության անհրաժեշտության։ Այդ մոտեցմամբ հնարավոր է համեմատել գազային տարբեր մոլեկուլների ադսորբցիայի սցենարները, ուսումնասիրել դրանց նախընտրելի դիրքերը մակերևույթի վրա և պարզել, թե ինչպիսի փոփոխություններ են տեղի ունենում ինչպես գազային մոլեկուլի, այնպես էլ մակերևույթի էլեկտրոնային կառուցվածքում։ Աշխատանքում կարևոր տեղ է զբաղեցնում լիցքի վերաբաշխման ուսումնասիրությունը։ Գազային մոլեկուլի մակերևույթին միանալը կարող է առաջացնել էլեկտրոնային խտության փոփոխություն, լիցքի փոխանցում կամ բևեռացում, ինչն իր հերթին կարող է ազդել նյութի էլեկտրական և մակերևութային հատկությունների վրա։ Այս երևույթների վերլուծությունը հատկապես կարևոր է կիսահաղորդչային գազային սենսորների աշխատանքի մեխանիզմների հասկացման համար, քանի որ գազի մոլեկուլների ադսորբցիան կարող է փոխել նյութի հաղորդականությունը և առաջացնել չափելի էլեկտրական ազդանշան։ Ուսումնասիրության ընթացքում կարող են գնահատվել նաև մակերևույթի էլեկտրոնային վիճակների, էներգետիկ մակարդակների և աշխատանքային ֆունկցիայի փոփոխությունները գազային մոլեկուլների ադսորբցիայից առաջ և հետո։ Այս տվյալները հնարավորություն են տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել ադսորբցիայի մեխանիզմների և դրա ազդեցության մասին նյութի ֆիզիկական հատկությունների վրա։ Հետազոտության կարևոր կողմերից է նաև տեսական մոդելավորման և հաշվողական մեթոդների կիրառումը՝ տարբեր մակերևութային կառուցվածքների ու փոխազդեցության հնարավոր տարբերակների համեմատության համար։ Ստացված արդյունքները կարող են օգտագործվել նյութի մակերևութային ակտիվության, գազային զգայունության և տարբեր մոլեկուլների նկատմամբ ընտրողականության վերաբերյալ եզրակացություններ կատարելու համար։ Աշխատանքը միավորում է պինդ մարմնի ֆիզիկան, մակերևութային քիմիան, քվանտային մեխանիկան և հաշվողական նյութագիտությունը՝ ցույց տալով, թե ինչպես կարող են ատոմային և էլեկտրոնային մակարդակում տեղի ունեցող գործընթացները կապված լինել նյութի մակրոսկոպիկ հատկությունների հետ։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը նպաստում է անագի երկօքսիդի մակերևույթում գազերի ադսորբցիայի հիմնարար օրինաչափությունների բացահայտմանը և կարող է տեսական հիմք հանդիսանալ գազային սենսորների, մակերևութային էլեկտրոնիկայի և ֆունկցիոնալ կիսահաղորդչային նյութերի հետագա զարգացման համար։ Այն կարող է հետաքրքրել ֆիզիկոսներին, քիմիկոսներին, նյութագետներին, քվանտային և հաշվողական քիմիայի մասնագետներին, ինչպես նաև մակերևութային երևույթների և գազազգայուն կիսահաղորդիչների ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողներին։

History

Գիրքը ուսումնասիրում է կառավարման փաստաթղթերի միօրինականացման և ստանդարտացման գործընթացները՝ ներկայացնելով կազմակերպական և պետական կառավարման համակարգերում փաստաթղթաշրջանառության արդյունավետ կազմակերպման հիմնական սկզբունքները։ Աշխատության մեջ վերլուծվում են կառավարչական փաստաթղթերի տեսակները, դրանց ձևավորման, ձևակերպման և պահպանման կանոնները, ինչպես նաև փաստաթղթերի միասնական ձևաչափերի կիրառման անհրաժեշտությունը կառավարման գործընթացների պարզեցման և արագացման նպատակով։ Հեղինակը քննարկում է ստանդարտացման դերը վարչական աշխատանքի արդյունավետության բարձրացման, տեղեկատվության հստակ փոխանցման և կազմակերպական վերահսկողության ապահովման գործում։ Գրքում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում փաստաթղթային համակարգերի թվայնացմանը, էլեկտրոնային փաստաթղթաշրջանառությանը, արխիվացման ժամանակակից մեթոդներին և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կիրառությանը կառավարման ոլորտում։ Ներկայացվում են նաև միջազգային փորձը, պետական կառավարման բարեփոխումների շրջանակում փաստաթղթային համակարգերի արդիականացման մոտեցումները և կազմակերպական մշակույթի վրա դրանց ազդեցությունը։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ձևավորել ամբողջական պատկերացում կառավարման փաստաթղթերի միօրինականացման և ստանդարտացման նշանակության վերաբերյալ՝ օգտակար լինելով պետական ծառայողների, կառավարման մասնագետների, գործարարների և ուսանողների համար։

Linguistics

Աշխատությունը նվիրված է հայերենի բարբառների ուսումնասիրությանը՝ ներկայացնելով հայոց լեզվի տարածքային տարբերակների ձևավորման, զարգացման և առանձնահատկությունների վերաբերյալ լեզվաբանական դիտարկումներ։ Հետազոտության ընթացքում ուշադրություն է դարձվում բարբառների հնչյունական, բառային, քերականական և շարահյուսական առանձնահատկություններին, դրանց փոխհարաբերություններին գրական հայերենի և միմյանց միջև։ Նյութը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու հայերենի բարբառային բազմազանության, տարբեր տարածաշրջաններում լեզվական առանձնահատկությունների ձևավորման և դրանց պահպանման պայմանների մասին։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի բարբառների պատմական զարգացման ուսումնասիրությունը, քանի որ դրանց լեզվական կառուցվածքում հաճախ պահպանվում են հայերենի ավելի վաղ փուլերին վերաբերող արժեքավոր տվյալներ։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև բարբառների տարածման աշխարհագրությանը, դրանց կրողների խոսքային առանձնահատկություններին և լեզվական փոփոխությունների վրա սոցիալական ու մշակութային գործոնների ազդեցությանը։ Բարբառային նյութի ուսումնասիրությունը կարևոր է ոչ միայն հայոց լեզվի ներքին կառուցվածքն ու պատմությունը հասկանալու, այլև հայկական տարբեր համայնքների մշակութային ժառանգությունը, բանավոր ավանդույթներն ու լեզվական ինքնատիպությունը պահպանելու տեսանկյունից։ Հետազոտությունը հատկապես հետաքրքրական է հայերենագիտությամբ, բարբառագիտությամբ, պատմական լեզվաբանությամբ և հայկական լեզվամշակութային ժառանգության ուսումնասիրությամբ զբաղվողների համար։

Other Subjects

Հետազոտությունը նվիրված է հանրային գրադարանների գործունեության մեջ ինտերնետային տեխնոլոգիաների կիրառման փորձի ուսումնասիրությանը և վերլուծությանը՝ դիտարկելով, թե ինչպես է թվային միջավայրի զարգացումը փոխակերպում գրադարանային ծառայությունների կազմակերպման, տեղեկատվական ռեսուրսների հասանելիության և ընթերցողների հետ հաղորդակցության ձևերը։ Աշխատության հիմքում դրված է ժամանակակից գրադարանի՝ որպես տեղեկատվության, գիտելիքի և մշակույթի ազատ հասանելիությունն ապահովող սոցիալական հաստատության վերափոխման գործընթացը։ Ուսումնասիրվում են ինտերնետային տեխնոլոգիաների կիրառման հիմնական ուղղությունները՝ գրադարանի կողմից վեբ ծառայությունների օգտագործումը, գրադարանը որպես համացանցի հասանելիության կետ և գրադարանը որպես սեփական թվային բովանդակություն ստեղծող ու տարածող կառույց։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հեռավար գրադարանային սպասարկմանը, որի միջոցով օգտատերերը կարող են օգտվել էլեկտրոնային կատալոգներից, թվայնացված հավաքածուներից, տվյալների շտեմարաններից և այլ տեղեկատվական ռեսուրսներից՝ առանց գրադարան ֆիզիկապես այցելելու։ Քննարկվում են նաև առցանց պատվերների և ամրագրման, փաստաթղթերի էլեկտրոնային առաքման, գրքերի վերադարձի ժամկետի երկարաձգման, հեռավար գրանցման, անձնական օգտահաշվի, առցանց տեղեկատու-մատենագիտական խորհրդատվության և այլ թվային ծառայությունների զարգացման առանձնահատկությունները։ Հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ ինտերնետային տեխնոլոգիաները ներթափանցել են գրադարանային գործունեության գրեթե բոլոր հիմնական ոլորտներ՝ սկսած ֆոնդերի համալրումից և տեղեկատվության որոնումից մինչև օգտատերերի սպասարկում, մշակութային միջոցառումների կազմակերպում, մասնագիտական հաղորդակցություն և կառավարման գործընթացներ։ Առանձին բաժին է նվիրված գրադարանների կողմից սեփական ինտերնետային ռեսուրսների ստեղծմանը՝ պաշտոնական կայքերի, էլեկտրոնային կատալոգների, թվային հավաքածուների, վիրտուալ ցուցադրությունների, տեսանյութերի, փոդքասթների և սոցիալական ցանցերում ներկայացված բովանդակության միջոցով։ Կարևորվում է նաև վիրտուալ գրադարանային միջավայրի ձևավորումը, որը հնարավորություն է տալիս ընդլայնել գրադարանի լսարանը և ապահովել ծառայությունների հասանելիությունը շուրջօրյա ռեժիմով։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում են թվայնացման գործընթացը խոչընդոտող խնդիրները՝ տեխնիկական և ֆինանսական ռեսուրսների սահմանափակությունը, մասնագիտական կադրերի պակասը, թվային ծառայությունների որակի գնահատման չափանիշների և համապատասխան մեթոդական ու նորմատիվ ապահովման անհրաժեշտությունը, ինչպես նաև ստեղծված էլեկտրոնային ռեսուրսների երկարաժամկետ պահպանման հարցերը։ Հետազոտության կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ գրադարանային թվայնացումը ներկայացվում է ոչ թե որպես ինքնանպատակ տեխնոլոգիական գործընթաց, այլ որպես գրադարանի սոցիալական գործառույթների իրականացման միջոց, որի վերջնական նպատակը գիտելիքի, տեղեկատվության և մշակույթի հասանելիության ընդլայնումն է։ Ուսումնասիրությունը հիմնված է գրադարանային ոլորտի մասնագիտական գրականության, նորմատիվ փաստաթղթերի և տարբեր երկրների հանրային գրադարանների պաշտոնական կայքերի վերլուծության վրա և համադրում է տեսական ու գործնական մոտեցումները։ Այն կարող է օգտակար լինել գրադարանագետներին, տեղեկատվական մասնագետներին, թվային հումանիտարիայի և գրադարանային թվայնացման ոլորտի հետազոտողներին, ինչպես նաև գրադարանային ծառայությունների կազմակերպմամբ զբաղվող մասնագետներին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ներկայացնում է ժամանակակից հանրային գրադարանի թվային վերափոխման հիմնական ուղղությունները՝ ընդգծելով ինտերնետային տեխնոլոգիաների դերը հեռավար սպասարկման, էլեկտրոնային ռեսուրսների զարգացման, օգտատերերի հետ հաղորդակցության և գրադարանի՝ որպես ժամանակակից տեղեկատվական ու մշակութային կենտրոնի կայացման գործում։

Biology

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանում բուծվող կիսակոպտաբուրդ և կիսանրբագեղմ ոչխարների արյան ու մաշկի կենսաքիմիական ցուցանիշների համեմատական ուսումնասիրությանը և դրանց՝ կենդանիների ցեղային, տարիքային ու սեռային առանձնահատկությունների հետ ունեցած կապերի բացահայտմանը։ Հետազոտության կենտրոնում սպիտակուցային, ածխաջրային և լիպիդային նյութափոխանակությունը բնութագրող մի շարք ցուցանիշներ են, որոնք հնարավորություն են տալիս գնահատելու տարբեր ցեղատիպերի օրգանիզմում ընթացող նյութափոխանակային գործընթացների առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրվում են արյան ընդհանուր սպիտակուցի և սպիտակուցային ֆրակցիաների հարաբերակցությունները, գլյուկոզի ու լակտատի պարունակությունը և նյութափոխանակային գործընթացներին մասնակցող որոշ ֆերմենտների ակտիվությունը։ Զուգահեռաբար դիտարկվում են մաշկային հյուսվածքի համապատասխան կենսաքիմիական առանձնահատկությունները՝ հաշվի առնելով մաշկի անմիջական մասնակցությունը բրդածածկույթի ձևավորման գործընթացներին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում տարիքային և սեռային տարբերություններին՝ պարզելու համար, թե կենդանու զարգացման ընթացքում ինչպես են փոփոխվում ուսումնասիրվող կենսաքիմիական բնութագրերը և որքանով են այդ փոփոխությունները տարբերվում առանձին ցեղային խմբերի միջև։ Կարևորվում է նաև մաշկի ֆոսֆոլիպիդային բաղադրության ուսումնասիրությունը, քանի որ լիպիդային բաղադրիչները նշանակություն ունեն մաշկային հյուսվածքի կառուցվածքային և նյութափոխանակային գործընթացներում։ Հետազոտության մյուս կարևոր ուղղությունը կենսաքիմիական ցուցանիշների և բրդի ֆիզիկատեխնիկական հատկությունների միջև հնարավոր փոխկապակցվածությունների բացահայտումն է։ Այդ համադրումը հնարավորություն է տալիս նյութափոխանակային առանձնահատկությունները դիտարկել ոչ միայն կենդանու ֆիզիոլոգիական վիճակի, այլև բրդային արտադրողականության տեսանկյունից։ Կիսակոպտաբուրդ և կիսանրբագեղմ ոչխարների տվյալների համեմատությունը նպաստում է ցեղային տարբերությունների կենսաբանական հիմքերի ավելի ամբողջական ընկալմանը և հնարավորություն է տալիս գնահատելու նյութափոխանակության որոշ ցուցանիշների նշանակությունը կենդանիների արտադրողական հատկանիշների ձևավորման ընթացքում։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է կենդանիների կենսաքիմիայի, ֆիզիոլոգիայի և անասնաբուծության մոտեցումները՝ Հայաստանում բուծվող ոչխարների կենսաբանական առանձնահատկությունների ուսումնասիրման և դրանց արտադրողական հատկանիշների գիտական գնահատման նպատակով։

Environmental Science

Ալավերդին հաճախ բնութագրվում է որպես «բաց երկնքի տակ գտնվող գործարանային քաղաք», քանի որ նրա քաղաքային տարածքը սերտորեն կապված է ծանր արդյունաբերության, հատկապես պղնձաձուլության և մետալուրգիայի հետ։ Քաղաքի էկոլոգիական կերպարը ձևավորվել է երկար տարիներ գործող արդյունաբերական ձեռնարկությունների ազդեցությամբ, որոնք արտանետումներ են ունեցել օդ, հող և ջրային միջավայր։ Այս պատճառով Ալավերդին երբեմն նկարագրվում է որպես բաց երկնքի տակ գտնվող արտադրական համալիր, որտեղ արդյունաբերական գործընթացները տեսանելի և զգալի ազդեցություն ունեն շրջակա միջավայրի վրա։ Քաղաքը գտնվում է Դեբեդ գետի կիրճում, ինչը ստեղծում է յուրահատուկ աշխարհագրական պայմաններ, սակայն նաև նպաստում է աղտոտիչների կուտակմանը լեռնային փակ տարածքում։ Արդյունաբերական գործունեությունը, հատկապես պատմական շրջանում, բերել է օդի աղտոտման, հողի թթվայնության փոփոխության և ջրային ռեսուրսների վրա ճնշման։ Միևնույն ժամանակ Ալավերդին ունի հարուստ պատմամշակութային ժառանգություն և գտնվում է գեղեցիկ լեռնային միջավայրում, ինչը վերջին տարիներին նպաստում է նաև զբոսաշրջության զարգացմանը։ Վերջին շրջանում իրականացվում են բնապահպանական և արդիականացման ծրագրեր, որոնք ուղղված են աղտոտման նվազեցմանը և արտադրական գործընթացների ավելի անվտանգ դարձնելուն։ Այսպիսով, Ալավերդին կարելի է դիտարկել որպես քաղաք, որտեղ ուժեղ արդյունաբերական անցյալը և բնական միջավայրը սերտորեն փոխկապակցված են, իսկ «բաց երկնքի տակ գտնվող գործարան» բնութագրումը ընդգծում է նրա էկոլոգիական առանձնահատկություններն ու խնդիրները։