ՀԱՅ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ԵՎ ԱՐՎԵՍՏԸ ԿԵՌԼԱՅԻՆ ՄԵՋ

Literature

Գրականագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է 1991–2008 թվականների հայ վիպագրության զարգացման հիմնական միտումների, գեղարվեստական առանձնահատկությունների և թեմատիկ ուղղությունների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական ու մշակութային փոփոխությունների արտացոլումը վեպերում, նոր գաղափարական և գեղագիտական մոտեցումների ձևավորումը, ինչպես նաև գրական ավանդույթի վերաիմաստավորման գործընթացները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում վեպի ժանրային փոխակերպումներին, պատումի կառուցվածքին, կերպարաստեղծման եղանակներին, հեղինակային խոսքի առանձնահատկություններին և ժամանակի ու տարածության գեղարվեստական կազմակերպմանը։ Վերլուծվում են անհատի և հասարակության փոխհարաբերությունների, ինքնության, պատմական հիշողության, բարոյահոգեբանական խնդիրների և ժամանակակից իրականության ներկայացման տարբեր ձևերը։ Քննարկվում են նաև նոր գրական ուղղությունների ազդեցությունը, ոճական բազմազանությունը և ավանդական ու նորարարական գեղարվեստական սկզբունքների փոխհարաբերությունները։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս համակարգված պատկերացում կազմելու անկախության շրջանի առաջին տասնամյակների հայ արձակի զարգացման առանձնահատկությունների և գրական գործընթացում վեպի ունեցած տեղի վերաբերյալ։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայ գրականության, գրականության տեսության և ժամանակակից գրական գործընթացների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Chemistry

Աշխատությունը նվիրված է հալոգենակրիլային և դիհալոգենպրոպիոնային թթուների՝ ֆոսֆորային նուկլեոֆիլների հետ փոխազդեցության քիմիական օրինաչափությունների, ռեակցիոն մեխանիզմների և ստացվող միացությունների կառուցվածքային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Քննարկվում են հալոգենպարունակող օրգանական թթուների քիմիական հատկությունները, դրանց ռեակցիոն կենտրոնների ակտիվությունը և ֆոսֆոր պարունակող նուկլեոֆիլային ռեագենտների մասնակցությամբ ընթացող փոխակերպումների հնարավոր ուղղությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում նուկլեոֆիլային տեղակալման և միացման ռեակցիաներին, ելանյութերի կառուցվածքի ազդեցությանը ռեակցիաների ընթացքի վրա, ինչպես նաև տարբեր ռեակցիոն պայմաններում առաջացող միացությունների կազմի և հատկությունների ուսումնասիրմանը։ Դիտարկվում են հալոգենի ատոմների դիրքի, ֆունկցիոնալ խմբերի փոխազդեցության և ֆոսֆորային ռեագենտների բնույթի նշանակությունը քիմիական փոխակերպումների ընտրողականության համար։ Անդրադարձ է կատարվում ֆոսֆորօրգանական միացությունների սինթեզի հնարավորություններին, ռեակցիաների ընթացքի վերահսկման և ստացված նյութերի կառուցվածքի հաստատման ֆիզիկաքիմիական մեթոդներին։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի օրգանական սինթեզի մեթոդների զարգացման, հալոգենպարունակող միացությունների ռեակցիոն ունակության ուսումնասիրության և ֆոսֆորօրգանական քիմիայի տեսական պատկերացումների ընդլայնման համար։ Այն կարող է օգտակար լինել օրգանական քիմիկոսների, ֆոսֆորօրգանական միացությունների հետազոտողների, քիմիական տեխնոլոգիաների մասնագետների, գիտաշխատողների և քիմիական մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Literature

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է հայկական միջնադարյան գրական ժառանգության երկու կարևոր հուշարձանների՝ «Սասնա ծռեր» էպոսի և Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» ստեղծագործության ռուսերեն թարգմանությունների ու դրանց վերաբերյալ ռուսալեզու գրականագիտական և քննադատական ընկալումների ուսումնասիրությանը։ Աշխատությունը դիտարկում է ոչ միայն բնագրային ստեղծագործությունների գեղարվեստական ու գաղափարական առանձնահատկությունները, այլև այն ճանապարհը, որով այդ երկերը թարգմանության միջոցով հասանելի են դարձել ռուս ընթերցողին և ընդգրկվել ռուսական գրական-մշակութային տարածքում։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից մեկը թարգմանության խնդրի քննությունն է․ միջնադարյան հայ գրականության բնագրերի փոխանցումը ռուսերեն պահանջում է ոչ միայն բառային և քերականական համապատասխանության ապահովում, այլև պատմամշակութային, կրոնական, առասպելաբանական և գեղարվեստական առանձնահատկությունների պահպանում։ Էպոսի դեպքում առանձնահատուկ բարդություն են ներկայացնում բանահյուսական լեզուն, հերոսական պատումի կառուցվածքը, կրկնությունները, դարձվածքները, կերպարների խորհրդանշական համակարգը և ժողովրդական խոսքի արտահայտչականությունը։ Նարեկացու ստեղծագործության պարագայում թարգմանչական խնդիրներն առավելապես կապված են հոգևոր-փիլիսոփայական խորության, աստվածաբանական պատկերների, աղոթքային խոսքի, բարդ փոխաբերությունների և բարձր գեղարվեստական լեզվի փոխանցման հետ։ Այս երկու հուշարձանների համատեղ ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս համեմատել հայ միջնադարյան գրականության երկու տարբեր դրսևորումներ՝ ժողովրդական հերոսական էպոսը և անհատական-հոգևոր քնարական ստեղծագործությունը, ինչպես նաև ուսումնասիրել դրանց ռուսերեն ընկալման առանձնահատկությունները։ Աշխատության մատենագիտական տվյալները հաստատում են, որ այն Մագդալինա Գեորգի Ջանփոլադյանի՝ բանասիրական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճանի համար պատրաստված ատենախոսության սեղմագիրն է, որը հրապարակվել է Երևանում 2007 թվականին և ունի 43 էջ։ Այն ներկայացվել է Երևանի պետական համալսարանում՝ 10.01.01 և 10.01.03 մասնագիտություններով։ Ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում ռուսերեն թարգմանությունների համեմատական դիտարկումը։ Թարգմանությունները կարող են տարբեր կերպ փոխանցել բնագրի պատկերային համակարգը, ոճական առանձնահատկությունները, ազգային-մշակութային ենթատեքստը և հեղինակի կամ բանահյուսական ստեղծագործության ձայնը։ Այդ պատճառով աշխատությունը արժեքավոր է ոչ միայն որպես երկու հայկական հուշարձանների ուսումնասիրություն, այլև որպես թարգմանության միջոցով մշակութային փոխանակության գործընթացի վերլուծություն։ Ռուսերեն թարգմանությունների քննությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են հայկական միջնադարյան ստեղծագործությունները ներկայացվել այլալեզու ընթերցողին, ինչ շեշտադրումներ են կատարվել տարբեր ժամանակաշրջաններում և ինչպիսի քննադատական գնահատականների են արժանացել։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում ռուսական գրական քննադատության արձագանքը, քանի որ թարգմանված ստեղծագործությունը նոր մշակութային միջավայրում կարող է ստանալ լրացուցիչ մեկնաբանություններ և ընկալվել տվյալ միջավայրի գրականագիտական չափանիշների ու գաղափարական պատկերացումների շրջանակում։ Այս առումով աշխատանքը ուսումնասիրում է ոչ միայն «ինչպես են թարգմանել», այլև «ինչպես են ընկալել» հայկական միջնադարյան գրական ժառանգությունը։ Աշխատանքի թեմատիկ շրջանակը միաժամանակ առնչվում է հայ-ռուսական գրական և մշակութային կապերի պատմությանը։ Ռուսերեն թարգմանությունների միջոցով հայկական գրականության կարևորագույն ստեղծագործությունները ներառվել են ռուսալեզու ընթերցանության և գիտական ուսումնասիրության դաշտում, իսկ ռուս գրականագիտական արձագանքները նպաստել են դրանց միջազգային ճանաչման գործընթացին։ Մատենագիտական դասակարգման տվյալներն էլ աշխատությունը կապում են ինչպես Գրիգոր Նարեկացու ստեղծագործության, այնպես էլ ռուսական գրականության մեջ օտար գրականությունների թարգմանության ու ընկալման ուսումնասիրության հետ։ «Սասնա ծռեր» էպոսի ուսումնասիրության դեպքում կարևոր է նաև բանավոր ավանդույթի և գրավոր գրականության փոխհարաբերությունը։ Էպոսը հայկական մշակութային հիշողության մեջ ձևավորվել է բանավոր փոխանցման երկարատև գործընթացի միջոցով, և ռուսերեն թարգմանության ժամանակ անհրաժեշտ է պահպանել ոչ միայն սյուժետային զարգացումները, այլև էպիկական մտածողության առանձնահատուկ ռիթմը, հերոսական աշխարհայացքը և ժողովրդական պատկերավորությունը։ «Մատյան ողբերգության» դեպքում ուշադրության կենտրոնում այլ բնույթի խնդիրներ են՝ անհատի ներքին ապրումները, մեղքի և փրկության թեմաները, Աստծո հետ երկխոսությունը, մարդկային տառապանքի և հոգևոր վերածննդի գաղափարները։ Այսպիսով, երկու ստեղծագործությունների համադրությունը ցույց է տալիս հայկական միջնադարյան գրականության ժանրային և գաղափարական լայն ընդգրկումը։ Ուսումնասիրության կարևորությունը նաև այն է, որ այն թույլ է տալիս դիտարկել թարգմանությունը որպես գրականագիտական մեկնաբանության ձև։ Թարգմանիչը պարզապես լեզվական միջնորդ չէ․ նրա ընտրած բառերը, շարահյուսական լուծումները, ոճական մոտեցումները և մշակութային հղումների փոխանցման եղանակը կարող են ազդել ընթերցողի՝ բնագրի վերաբերյալ պատկերացման վրա։ Հետևաբար տարբեր ռուսերեն թարգմանությունների և դրանց քննադատական գնահատականների համադրությունը կարող է բացահայտել, թե ինչպես են փոխվել հայկական միջնադարյան գրականության ընկալման եղանակները տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը արժեքավոր է հայկական միջնադարյան գրականության ռուսերեն թարգմանությունների պատմությունը, թարգմանչական խնդիրները և ռուսական գրականագիտական արձագանքը հասկանալու համար։ Այն հատկապես օգտակար կարող է լինել հայ գրականության պատմությամբ, միջնադարյան գրականությամբ, թարգմանագիտությամբ, համեմատական գրականագիտությամբ և հայ-ռուսական մշակութային կապերով զբաղվող հետազոտողների, դասախոսների, ուսանողների և ընթերցողների համար։

History

Աշխատությունը նվիրված է Հայկական լեռնաշխարհի՝ Մերձավոր Արևելքի հնագույն քաղաքակրթությունների և մշակութային գործընթացների համակարգում ունեցած դերի ու նշանակության ուսումնասիրությանը՝ մ.թ.ա. III հազարամյակների ընթացքում։ Ուսումնասիրության կենտրոնում տարածաշրջանի և հարակից տարածքների միջև ձևավորված քաղաքական, տնտեսական, առևտրական և մշակութային փոխառնչություններն են, որոնց միջոցով տեղի են ունեցել գաղափարների, տեխնոլոգիաների, նյութական մշակույթի տարրերի, արհեստագործական ավանդույթների և հասարակական կազմակերպման տարբեր ձևերի տարածում ու փոխազդեցություն։ Աշխատանքը կարևորում է Հայկական լեռնաշխարհի աշխարհագրական դիրքը՝ որպես Մերձավոր Արևելքի տարբեր մշակութային կենտրոնները միմյանց կապող կարևոր տարածք, որի միջով անցել են առևտրական և հաղորդակցության ուղիներ։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում հնագիտական նյութերին, բնակավայրերի զարգացմանը, վաղ քաղաքային և հասարակական կառույցների ձևավորմանը, մետաղագործության ու այլ արհեստների զարգացմանը, ինչպես նաև խեցեղենի, զարդերի, զենքերի, գործիքների և այլ նյութական մշակույթի առարկաների տարածմանն ու փոխակերպմանը։ Համեմատական ուսումնասիրության միջոցով փորձ է արվում բացահայտել տարբեր տարածաշրջանների մշակութային ընդհանրությունները և տարբերությունները՝ պարզելու համար, թե որ երևույթներն են առաջացել տեղական պայմանների ազդեցությամբ, իսկ որոնք կարող էին ձևավորվել միջտարածաշրջանային կապերի ու փոխանակումների արդյունքում։ Քննարկվում են նաև տնտեսական հարաբերությունները, բնական պաշարների օգտագործումը և հատկապես մետաղական հումքի ու արտադրանքի շրջանառությունը, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել հնագույն հասարակությունների միջև կապերի ամրապնդման գործում։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս Հայկական լեռնաշխարհը դիտարկել ոչ թե որպես մեկուսացված աշխարհագրական տարածք, այլ որպես հին Մերձավոր Արևելքի ակտիվ պատմա-մշակութային միջավայրի կարևոր բաղադրիչ։ Աշխատանքի արժեքը հատկապես ընդգծվում է այն առումով, որ այն համադրում է հնագիտական, պատմական և մշակութաբանական տվյալները՝ փորձելով վերականգնել տարածաշրջանի բնակչության և հարակից քաղաքակրթությունների միջև բազմակողմանի կապերի բնույթը, ուղղությունները և զարգացման փուլերը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել հնագիտությամբ, հին պատմությամբ, Հայկական լեռնաշխարհի մշակույթով և Մերձավոր Արևելքի վաղ քաղաքակրթությունների փոխհարաբերություններով հետաքրքրվող ուսանողների, հետազոտողների, պատմաբանների և մշակութաբանների համար։

Other Subjects

CO2-ի երկարաժամկետ կորզման գործընթացում տարբեր բիոցենոզները (կենսահամակեցություններ) ունեն հիմնարար դեր, քանի որ դրանք ապահովում են ածխածնի բնական շրջանառության հիմնական ուղիները և երկարաժամկետ կուտակումը կենսոլորտում, հողում և օվկիանոսներում։ Բիոցենոզները՝ անտառներ, խոտհարքներ, ջրային էկոհամակարգեր և միկրոօրգանիզմային համայնքներ, գործում են որպես ածխածնի «կլանիչներ», որոնք կլանում են CO₂-ը ֆոտոսինթեզի միջոցով և այն վերածում կենսազանգվածի։ Անտառային բիոցենոզները հատկապես կարևոր են, քանի որ ծառերը երկար ժամանակահատվածում պահպանում են ածխածինը բիոմասայում՝ փայտում, տերևներում և արմատներում, իսկ հողի օրգանական նյութերում այն կարող է պահպանվել տասնյակ կամ նույնիսկ հարյուրավոր տարիներ։ Խոտհարքային և տափաստանային էկոհամակարգերը նույնպես մասնակցում են ածխածնի կուտակմանը՝ հիմնականում հողի մեջ, որտեղ արմատային համակարգերի քայքայման արդյունքում ձևավորվում է հումուս։ Ջրային բիոցենոզներում՝ հատկապես օվկիանոսներում և լճերում, ֆիտոպլանկտոնը կլանում է CO₂-ը և նպաստում ածխածնի տեղափոխմանը դեպի խորքային շերտեր՝ կենսաբանական պոմպի միջոցով։ Միկրոօրգանիզմները կարևոր դեր ունեն ածխածնի ցիկլում՝ ապահովելով օրգանական նյութերի քայքայում և վերամշակում, ինչը թույլ է տալիս ածխածնի մի մասը երկար ժամանակ պահպանվել հողի կամ նստվածքների մեջ։ Այս գործընթացները միասին ձևավորում են երկարաժամկետ ածխածնային պահեստներ, որոնք օգնում են նվազեցնել մթնոլորտում CO₂-ի կոնցենտրացիան և մեղմել կլիմայական փոփոխությունները։ Ժամանակակից էկոլոգիական գիտությունը կարևորում է բիոցենոզների պահպանությունը և վերականգնումը՝ որպես բնական հիմքով կլիմայի կարգավորման արդյունավետ միջոց, քանի որ դրանց վնասումը կարող է խաթարել ածխածնի հավասարակշռությունը և արագացնել գլոբալ տաքացումը։

Biology

Այս թեման վերաբերում է Cyamopsis tetragonoloba (L.) Taubert բուսատեսակին, որը հայտնի է որպես guar կամ cluster bean և համարվում է Fabaceae ընտանիքի արժեքավոր լեգումինոզ բույսերից մեկը՝ լայն կիրառությամբ սննդային, արդյունաբերական և դեղագործական ոլորտներում։ Այն ներկայացվում է որպես նոր դեղաբույսի ներմուծման և ուսումնասիրության օրինակ Հայաստանի պայմաններում, որտեղ դիտարկվում են դրա կենսաբանական հատկությունները, հնարավոր ֆիտոթերապևտիկ կիրառությունները և ադապտացիան տեղական ագրոկլիմայական միջավայրին։ Բույսը բնիկ է համարվում Հնդկաստանի և Պակիստանի չորային շրջաններում, սակայն իր բարձր դիմադրողականության շնորհիվ կարող է աճել նաև կիսաչոր և տաք կլիմայական գոտիներում՝ ներառյալ որոշ նմանատիպ էկոլոգիական պայմաններ ունեցող տարածաշրջաններ։ Նրա սերմերից ստացվող galactomannan հիմքով guar gum-ը ունի բարձր մածուցիկություն և լայն կիրառություն է գտնում որպես բնական խտացուցիչ, կայունացուցիչ և կապող նյութ սննդի, դեղագործության և տեխնիկական արդյունաբերության մեջ։ Դեղաբանական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ բույսի բաղադրիչները կարող են ունենալ հիպոգլիկեմիկ, հակաբորբոքային, հակախոցային և նյութափոխանակությունը կարգավորող ազդեցություններ, ինչը այն դարձնում է հետաքրքրության առարկա փորձարարական ֆիտոթերապիայի համար։ Հայաստանի համատեքստում նման բույսի ներմուծման ուսումնասիրությունը կապված է ոչ միայն դեղաբանական ներուժի գնահատման, այլ նաև ագրոարդյունաբերական դիվերսիֆիկացիայի հնարավորությունների հետ, քանի որ այն կարող է ծառայել որպես նոր մշակաբույս չորային շրջանների համար և որպես հումք կենսատեխնոլոգիական արտադրության մեջ։ Միաժամանակ ընդգծվում է, որ նման ներմուծումները պահանջում են մանրակրկիտ էկոլոգիական, կենսաբանական և տնտեսական գնահատում՝ կանխելու ինվազիվ ազդեցությունները և ապահովելու կայուն ինտեգրացիա տեղական էկոհամակարգերում։