Ready-made Materials

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության առևտրային բանկերում շահույթի ձևավորման, հաշվառման և վերահսկման գործընթացներում աուդիտի նշանակության ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում բանկի ֆինանսական արդյունքների արժանահավատության գնահատումն է, քանի որ շահույթի ցուցանիշը կարևոր նշանակություն ունի կազմակերպության գործունեության արդյունավետության, ֆինանսական կայունության և կառավարման արդյունքների գնահատման համար։ Բանկային գործունեության առանձնահատկություններից ելնելով՝ շահույթի ձևավորումը կապված է տոկոսային և ոչ տոկոսային եկամուտների, գործառնական ծախսերի, ֆինանսական գործիքների հետ կապված արդյունքների, ակտիվների արժեզրկման և այլ ֆինանսական գործոնների հետ, ինչի պատճառով դրանց ճիշտ հաշվառումն ու ներկայացումը պահանջում են հետևողական վերահսկողություն։ Աուդիտի շրջանակում կարևորվում է եկամուտների և ծախսերի ճանաչման, դասակարգման և համապատասխան հաշվետու ժամանակաշրջաններին վերագրման հիմնավորվածության ուսումնասիրությունը, ինչպես նաև ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված արդյունքների համապատասխանության գնահատումը կիրառելի հաշվապահական սկզբունքներին և պահանջներին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում այն ոլորտներին, որտեղ մասնագիտական գնահատականները և հաշվարկային ենթադրությունները կարող են էական ազդեցություն ունենալ վերջնական ֆինանսական արդյունքի վրա։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է ներքին վերահսկողության համակարգի ուսումնասիրությունը՝ պարզելու համար, թե բանկում գործող ընթացակարգերն ինչ չափով են նպաստում հաշվապահական տվյալների ամբողջականությանը, սխալների ժամանակին հայտնաբերմանը և ֆինանսական տեղեկատվության արժանահավատության ապահովմանը։ Աուդիտը դիտարկվում է նաև որպես բանկի ղեկավարության, բաժնետերերի, վերահսկող մարմինների և ֆինանսական հաշվետվություններից օգտվող այլ կողմերի համար վստահելի տեղեկատվության ապահովմանը նպաստող գործիք։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում են ներքին և արտաքին աուդիտի գործառույթների տարբերություններն ու փոխկապակցվածությունը, աուդիտորական ռիսկերի գնահատումը և ֆինանսական արդյունքների վերաբերյալ բավարար աուդիտորական ապացույցների ձևավորման նշանակությունը։ ՀՀ բանկային համակարգի առանձնահատկությունների համատեքստում խնդիրը կարող է դիտարկվել նաև ֆինանսական վերահսկողության, բանկերի հաշվետվողականության և վերահսկողական միջավայրի զարգացման տեսանկյունից։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է բանկային գործի, հաշվապահական հաշվառման, ֆինանսական վերլուծության և աուդիտի մոտեցումները՝ բացահայտելով շահույթի վերաբերյալ տեղեկատվության արժանահավատության ապահովման և բանկային կառավարման արդյունավետության բարձրացման գործում աուդիտի նշանակությունը։

Աշխատությունը նվիրված է հանքաքարի մանրացման համար կիրառվող աղացների էլեկտրաբանեցման համակարգերի աշխատանքային ռեժիմների ուսումնասիրությանը և դրանց տեխնիկատնտեսական ցուցանիշների բարելավման խնդիրներին։ Հետազոտության կենտրոնում էլեկտրական շարժաբերի, սնուցման համակարգի և մեխանիկական բեռնվածքի փոխազդեցությունն է հանքաքարի մանրացման տեխնոլոգիական գործընթացի տարբեր պայմաններում։ Աղացի աշխատանքը բնութագրվում է զգալի և փոփոխական մեխանիկական բեռնվածքներով, ինչի պատճառով էլեկտրաշարժիչի ու կառավարման համակարգի աշխատանքային ռեժիմների ճիշտ ընտրությունը կարևոր նշանակություն ունի սարքավորման հուսալիության, արտադրողականության և էներգաարդյունավետության համար։ Ուսումնասիրվում են գործարկման, հաստատված աշխատանքի, բեռնվածքի փոփոխության և անցումային գործընթացների ժամանակ էլեկտրական ու մեխանիկական հիմնական մեծությունների փոփոխությունները՝ հնարավորություն տալով գնահատել շարժաբերի համապատասխանությունը տեխնոլոգիական պահանջներին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում էլեկտրաէներգիայի սպառման, շարժիչի բեռնվածության, հզորության գործակցի, պտտման արագության և տեխնոլոգիական ծանրաբեռնվածության միջև գոյություն ունեցող փոխկապակցվածությանը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է ոչ արդյունավետ աշխատանքային ռեժիմների բացահայտումը և կառավարման այնպիսի սկզբունքների հիմնավորումը, որոնք կարող են նպաստել ավելորդ էներգածախսի նվազեցմանը և սարքավորումների շահագործման կայունության բարձրացմանը։ Դիտարկվում են նաև էլեկտրական շարժաբերի պաշտպանության, վերահսկման և ավտոմատ կառավարման համակարգերի դերը, ինչպես նաև տեխնոլոգիական պարամետրերի փոփոխություններին շարժաբերի հարմարվողականության հնարավորությունները։ Աշխատանքային ռեժիմների վերլուծությունը կարող է իրականացվել հաշվարկային մոդելների, արտադրական չափումների և համակարգի բնութագրերի համեմատական գնահատման միջոցով՝ բացահայտելով էլեկտրական և մեխանիկական ենթահամակարգերի փոխադարձ ազդեցությունները։ Բարելավման ուղղությունները կապված են շարժաբերի ռացիոնալ կառավարման, սարքավորումների աշխատանքային ծանրաբեռնվածության համաձայնեցման, էներգետիկ կորուստների սահմանափակման և տեխնոլոգիական գործընթացի կայունացման հետ։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է էլեկտրական շարժաբերի, հանքարդյունաբերական սարքավորումների, ավտոմատ կառավարման և էներգաարդյունավետության վերաբերյալ մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով բարձրացնել հանքաքարի մանրացման համակարգերի տեխնիկական հուսալիությունը, շահագործման արդյունավետությունը և էներգետիկ ցուցանիշները։

Աշխատությունը նվիրված է V–VIII դարերի հայկական կանոնական բնագրերի ուսումնասիրությանը և դրանց նշանակությանը հայ եկեղեցական իրավունքի վաղ պատմության վերակազմության համար։ Հետազոտության կենտրոնում այն իրավական ու եկեղեցական նորմերն են, որոնց միջոցով կարգավորվում էին եկեղեցու ներքին կազմակերպությունը, հոգևորականների կարգավիճակը, եկեղեցական կարգապահությունը, ծիսական կյանքի որոշ կողմերը, ամուսնաընտանեկան հարաբերություններին վերաբերող հարցերը և քրիստոնեական համայնքի անդամների վարքագիծը։ Կանոնական բնագրերը դիտարկվում են միաժամանակ որպես իրավական, պատմական և եկեղեցագիտական սկզբնաղբյուրներ, որոնց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու վաղ միջնադարյան Հայաստանում եկեղեցական իրավակարգավորման ձևավորման առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում կանոնների ծագման, հեղինակության, ժամանակագրության, ձեռագրային փոխանցման և տարբեր խմբագրությունների հարաբերակցության խնդիրներին, քանի որ առանձին կանոնների իրական պատմական միջավայրը և դրանց հետագա վերամշակումները որոշելը կարևոր նշանակություն ունի սկզբնաղբյուրների ճիշտ մեկնաբանման համար։ Ուսումնասիրվում է տեղական եկեղեցական ժողովների, հայրապետական կարգադրությունների և ավելի լայն քրիստոնեական աշխարհից փոխանցված կանոնական ավանդույթների փոխհարաբերությունը՝ ցույց տալով, թե ինչպես էին արտաքին իրավաեկեղեցական սկզբունքները յուրացվում և հարմարեցվում հայկական միջավայրին։ Կարևոր ուղղություն է նաև եկեղեցական և աշխարհիկ իրավակարգավորման հարաբերակցության քննությունը, քանի որ վաղ միջնադարյան հասարակությունում կրոնական, ընտանեկան, բարոյական և հասարակական հարաբերությունների կարգավորումը հաճախ ձևավորվում էր տարբեր նորմատիվ ավանդույթների փոխազդեցությամբ։ Կանոնական նյութի պատմահամեմատական և աղբյուրագիտական վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու եկեղեցական հաստատությունների իրավասությունների զարգացումը, հոգևոր իշխանության կազմակերպումը և իրավական մտածողության աստիճանական համակարգումը։ Առանձին նշանակություն ունի կանոնական ժողովածուների ձևավորման խնդիրը, քանի որ տարբեր ժամանակներում ստեղծված նորմերի մեկտեղումը նպաստել է հայ եկեղեցական իրավունքի գրավոր ավանդույթի պահպանմանն ու հետագա զարգացմանը։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է իրավունքի պատմության, հայագիտության, ձեռագրագիտության, աղբյուրագիտության և եկեղեցու պատմության մեթոդները՝ հնարավորություն տալով ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել վաղ միջնադարյան հայկական եկեղեցական իրավական մշակույթի ձևավորման և զարգացման մասին։

Աշխատությունը նվիրված է կրթական գործընթացում տեխնոլոգիական գործոնների դերի և դրանց՝ ուսուցման որակի վրա ունեցած ազդեցության ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում ժամանակակից տեղեկատվական և հաղորդակցական տեխնոլոգիաների, թվային կրթական ռեսուրսների, էլեկտրոնային ուսուցման միջավայրերի և տեխնիկական միջոցների կիրառման հնարավորություններն են՝ սովորողների գիտելիքների յուրացումը, ներգրավվածությունը և ուսուցման արդյունավետությունը բարձրացնելու տեսանկյունից։ Տեխնոլոգիաները դիտարկվում են ոչ միայն որպես տեղեկատվության փոխանցման գործիքներ, այլև որպես ուսուցման կազմակերպման նոր ձևերի զարգացման միջոց, որը կարող է նպաստել ինտերակտիվ, անհատականացված և համագործակցային ուսուցման ձևավորմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում դասավանդողի թվային և մանկավարժական կարողությունների փոխկապակցվածությանը, քանի որ տեխնիկական միջոցների առկայությունն ինքնին չի ապահովում կրթության բարձր որակ․ դրանց արդյունավետությունը մեծապես կախված է ուսումնական նպատակներին համապատասխան ընտրությունից և մեթոդապես հիմնավորված կիրառումից։ Ուսումնասիրվում են մուլտիմեդիա նյութերի, առցանց կրթական հարթակների, վիրտուալ ուսումնական միջավայրերի, թվային գնահատման գործիքների և հաղորդակցական տեխնոլոգիաների կիրառման հնարավորությունները։ Կարևոր ուղղություն է տեխնոլոգիաների ազդեցությունը սովորողների ինքնուրույն աշխատանքի, տեղեկատվության որոնման և գնահատման, խնդիրների լուծման, ստեղծագործական մտածողության և համագործակցային հմտությունների զարգացման վրա։ Միաժամանակ քննության են առնվում տեխնոլոգիական միջավայրի հետ կապված հնարավոր դժվարությունները՝ թվային անհավասարությունը, տեխնիկական ենթակառուցվածքների սահմանափակումները, ուսուցիչների ոչ բավարար պատրաստվածությունը, տեղեկատվական գերբեռնվածությունը և տեխնոլոգիական գործիքների ոչ նպատակային կիրառումը։ Հետազոտության շրջանակում կարևոր է նաև ավանդական և թվային ուսուցման մեթոդների արդյունավետ համադրումը, որի դեպքում տեխնոլոգիաները լրացնում են մանկավարժական գործընթացը՝ առանց ուսուցիչ-սովորող անմիջական հաղորդակցության նշանակությունը նվազեցնելու։ Ուսուցման որակի գնահատման տեսանկյունից դիտարկվում են ոչ միայն ակադեմիական արդյունքները, այլև սովորողների մասնակցությունը, մոտիվացիան, հետադարձ կապի արդյունավետությունը և կրթական ռեսուրսների հասանելիությունը։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է մանկավարժության, կրթական տեխնոլոգիաների, թվային ուսուցման և կրթության որակի կառավարման մոտեցումները՝ ներկայացնելով տեխնոլոգիական գործոնները որպես ժամանակակից ուսումնական միջավայրի արդյունավետ կազմակերպման կարևոր բաղադրիչ։

Աշխատությունը նվիրված է ազոտի մոնօքսիդի փոխազդեցության ուսումնասիրությանը օքսի-կոբոգլոբինի ակտիվ կենտրոնը մոդելավորող համակարգերի հետ՝ նպատակ ունենալով բացահայտել մետաղ պարունակող կենսամոլեկուլային կենտրոններում տեղի ունեցող կապման և փոխակերպման գործընթացների ֆիզիկաքիմիական առանձնահատկությունները։ Հետազոտության հիմքում ընկած է հեմային սպիտակուցների ակտիվ կենտրոնների մոդելավորման մոտեցումը, որը հնարավորություն է տալիս համեմատաբար պարզ համակարգերի միջոցով ուսումնասիրել մետաղական իոնի, թթվածնի և փոքր ազդանշանային մոլեկուլների միջև փոխազդեցությունների բնույթը։ Ազոտի մոնօքսիդը կենսաբանական համակարգերում մասնակցում է մի շարք կարգավորիչ գործընթացների, իսկ մետաղապորֆիրինային կենտրոնների հետ դրա փոխազդեցությունը կարևոր նշանակություն ունի այդ մոլեկուլի կապման և քիմիական փոխակերպումների մեխանիզմները հասկանալու համար։ Ուսումնասիրության կենտրոնում կոբալտ պարունակող մոդելային համալիրների էլեկտրոնային և կառուցվածքային հատկություններն են, ինչպես նաև դրանց փոփոխությունները թթվածնի և ազոտի մոնօքսիդի հետ փոխազդեցության պայմաններում։ Նման մոդելային համակարգերը հնարավորություն են տալիս գնահատելու կենտրոնական մետաղի դերը լիգանդների կապման գործընթացներում և պարզելու, թե ակտիվ կենտրոնի անմիջական քիմիական միջավայրն ինչպես կարող է ազդել առաջացող համալիրների կայունության ու ռեակցիոն հատկությունների վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում փոխազդեցության ընթացքում տեղի ունեցող էլեկտրոնային վերադասավորումներին, մետաղ–լիգանդ կապերի բնույթին և հնարավոր միջանկյալ վիճակների ընդհանուր բնութագրմանը։ Ստացված երևույթների ուսումնասիրության համար կարևոր նշանակություն ունեն սպեկտրադիտական և ֆիզիկաքիմիական վերլուծության մեթոդները, որոնք թույլ են տալիս հետևել մոդելային համակարգի վիճակի փոփոխություններին և համեմատել տարբեր պայմաններում ձևավորվող միացությունների հատկությունները։ Հետազոտության արդյունքների մեկնաբանությունը կարող է նպաստել հեմոգլոբինի և հարակից մետաղապրոտեինների ակտիվ կենտրոններում փոքր գազային մոլեկուլների փոխազդեցությունների վերաբերյալ ընդհանուր պատկերացումների զարգացմանը։ Միաժամանակ մոդելային մոտեցումը հնարավորություն է տալիս տարբերակելու կենտրոնական մետաղի և շրջապատող մոլեկուլային կառուցվածքի ազդեցությունները՝ առանց ամբողջական կենսաբանական մակրոմոլեկուլի բարդության։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է կենսաանօրգանական քիմիայի, կոորդինացիոն քիմիայի, սպեկտրադիտության և մոլեկուլային կենսաֆիզիկայի մոտեցումները՝ մետաղ պարունակող ակտիվ կենտրոններում ազոտի մոնօքսիդի փոխազդեցության հիմնարար օրինաչափությունները պարզաբանելու նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է պարսկական թառափի (Acipenser persicus) աճի հորմոնի գենի մոլեկուլային բնութագրմանը, դրա ռեկոմբինանտ արտահայտման ուսումնասիրությանը, ստացված սպիտակուցի մաքրմանն ու կենսաբանական հատկությունների գնահատմանը։ Հետազոտությունն իրականացվել է մոլեկուլային և բջջային կենսաբանության շրջանակում և ուղղված է թառափազգիների աճի կարգավորման մոլեկուլային մեխանիզմների վերաբերյալ գիտելիքների ընդլայնմանը։ Աճի հորմոնը կարևոր դեր ունի ձկների աճի, զարգացման և նյութափոխանակության կարգավորման գործընթացներում, ուստի դրա գենային կառուցվածքի և արտահայտման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի ինչպես հիմնարար կենսաբանության, այնպես էլ ձկնաբուծության կենսատեխնոլոգիական հետազոտությունների համար։ Աշխատանքի շրջանակում ուսումնասիրվել է համապատասխան գենետիկական հաջորդականությունը և դրա արտահայտման հնարավորությունը Escherichia coli բակտերիալ համակարգում՝ ռեկոմբինանտ սպիտակուց ստանալու նպատակով։ Հետազոտական աշխատանքը ներառել է ստացված սպիտակուցի նույնականացման և բնութագրման փուլեր, որոնք հնարավորություն են տվել գնահատելու գենային արտահայտման արդյունքը և դրա համապատասխանությունը ուսումնասիրվող հորմոնին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվել ռեկոմբինանտ սպիտակուցի առանձնացման և մաքրման խնդրին, քանի որ արտահայտման համակարգում ձևավորված սպիտակուցի հետագա ուսումնասիրության համար անհրաժեշտ է տարբերակել այն բջջային այլ բաղադրիչներից և գնահատել դրա կառուցվածքային ու կենսաբանական հատկությունները։ Հետազոտության մեկ այլ ուղղություն է ստացված նյութի կենսաբանական ակտիվության փորձարարական գնահատումը՝ պարզելու համար, թե ռեկոմբինանտ եղանակով արտադրված աճի հորմոնը որքանով է պահպանում բնական հորմոնին բնորոշ գործառական հատկությունները։ Աշխատանքում նաև կարևորվում է տարբեր թառափազգի ձկների աճի հորմոնի գենային և սպիտակուցային առանձնահատկությունների համեմատական ուսումնասիրությունը, որը կարող է նպաստել դրանց էվոլյուցիոն պահպանվածության և տեսակային տարբերությունների ընկալմանը։ Ընդհանուր առմամբ հետազոտությունը համադրում է մոլեկուլային գենետիկայի, գենային արտահայտման, սպիտակուցների կենսաքիմիայի և ձկների ֆիզիոլոգիայի մոտեցումները՝ պարսկական թառափի աճի հորմոնի մոլեկուլային առանձնահատկությունների և կենսաբանական նշանակության համալիր գնահատման նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է ժամանակակից հայերենում երկխոսության լեզվական կառուցվածքի, հաղորդակցական առանձնահատկությունների և գործառական դրսևորումների համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Երկխոսությունը դիտարկվում է որպես խոսքային հաղորդակցության հիմնական ձևերից մեկը, որի ընթացքում երկու կամ ավելի հաղորդակիցների խոսքային գործողությունները փոխկապակցվում են և կազմում իմաստային ու կառուցվածքային ամբողջություն։ Հետազոտության կենտրոնում երկխոսական միավորների ձևավորման սկզբունքներն են, խոսակիցների հերթագայումը, հարցի և պատասխանի փոխհարաբերությունը, նախորդ և հաջորդ խոսքային միավորների իմաստային կապը, ինչպես նաև հաղորդակցական իրավիճակի ազդեցությունը արտահայտությունների կառուցվածքի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում հարցական նախադասություններին և հարցուպատասխանական կառույցներին, որոնք կարևոր դեր ունեն երկխոսական խոսքի կազմակերպման մեջ։ Ուսումնասիրվում են նաև թերի և զեղչված նախադասությունները, բառ-նախադասությունները, կրկնությունները, դիմելաձևերը, ձայնարկությունները, եղանակավորող բառերը և խոսակցական լեզվին բնորոշ այլ միջոցներ, որոնց շնորհիվ երկխոսությունը ձեռք է բերում բնականություն, շարժունություն և արտահայտչականություն։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում հնչերանգի ուսումնասիրությունը, քանի որ նույն բառային կազմ ունեցող արտահայտությունը տարբեր հնչերանգային պայմաններում կարող է ունենալ տարբեր հաղորդակցական նշանակություն։ Քննության են առնվում առօրյա-խոսակցական, գեղարվեստական, հրապարակախոսական և այլ գործառական միջավայրերում հանդիպող երկխոսական կառույցները՝ բացահայտելով դրանց լեզվաոճական տարբերությունները։ Գեղարվեստական խոսքի շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել սովորական հարցուպատասխանային կառուցվածքների հետ մեկտեղ ներքին, միակողմանի, անպատասխան և ոչ խոսքային արձագանքով ուղեկցվող երկխոսությունների առանձնահատկությունները։ Առանձին նշանակություն ունի ուղղակի խոսքի և հեղինակային խոսքի փոխհարաբերության քննությունը, քանի որ գեղարվեստական երկխոսությունը կարող է ծառայել կերպարների անհատականացմանը, նրանց մտածողության ու վերաբերմունքի բացահայտմանը և պատումի զարգացմանը։ Երկխոսական խոսքի վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս նաև ուսումնասիրելու լեզվական միջոցների ընտրության կախվածությունը խոսակիցների հարաբերություններից, հաղորդակցության նպատակից և կոնկրետ իրադրությունից։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է շարահյուսական, ոճաբանական, գործաբանական և հաղորդակցական լեզվաբանության մոտեցումները՝ ներկայացնելով երկխոսությունը որպես ժամանակակից հայերենի խոսքային համակարգի բազմաշերտ և դինամիկ երևույթ։

Աշխատությունը նվիրված է 1990–1997 թվականներին Հայաստանի Հանրապետությունում սոցիալական ապահովության ոլորտի պետական կառավարման մարմինների ձևավորման, գործունեության և իրավական կարգավորման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Քննարկվող ժամանակահատվածը բնութագրվում է պետական կառավարման համակարգի վերակազմավորմամբ և նախկին խորհրդային սոցիալական ապահովության մեխանիզմներից ինքնուրույն ազգային համակարգի ձևավորմանն ուղղված անցմամբ, ինչի պայմաններում անհրաժեշտ էր ստեղծել սոցիալական քաղաքականության իրականացման համապատասխան իրավական և կազմակերպական հիմքեր։ Հետազոտության կենտրոնում սոցիալական ապահովության ոլորտում լիազորված պետական մարմինների կարգավիճակը, իրավասությունները, գործառույթները, կառուցվածքային փոփոխությունները և փոխհարաբերություններն են պետական կառավարման մյուս օղակների հետ։ Ուսումնասիրվում է այն իրավական դաշտի ձևավորումը, որի շրջանակում կազմակերպվում էին կենսաթոշակային ապահովությունը, սոցիալական օգնությունը, բնակչության սոցիալապես խոցելի խմբերի աջակցությունը և սոցիալական պաշտպանության համակարգին վերաբերող պետական այլ գործառույթներ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում անկախ պետականության հաստատման պայմաններում կառավարման ինստիտուտների վերափոխմանը, նախկին կառույցների իրավասությունների փոփոխությանը և նոր սոցիալ-տնտեսական իրողություններին համապատասխան պետական կառավարման մեխանիզմների ստեղծմանը։ Կարևոր ուղղություն է իրավական ակտերի և կազմակերպական կառուցվածքի փոխկապակցվածության ուսումնասիրությունը՝ բացահայտելու համար, թե ինչպես էին օրենսդրական և ենթաօրենսդրական կարգավորումները սահմանում պետական մարմինների խնդիրները, իրավասությունների շրջանակը և պատասխանատվությունը։ Միաժամանակ դիտարկվում են կենտրոնական և տարածքային կառավարման մակարդակների փոխհարաբերությունները, սոցիալական ծրագրերի իրականացման կազմակերպական մեխանիզմները և պետական մարմինների գործունեության համակարգման խնդիրները։ Ժամանակաշրջանի սոցիալ-տնտեսական բարդ պայմանները կարևոր համատեքստ են պետական սոցիալական քաղաքականության ուսումնասիրության համար, քանի որ տնտեսական վերափոխումները, զբաղվածության կառուցվածքի փոփոխությունները և բնակչության սոցիալական պաշտպանության նոր պահանջները մեծացնում էին կառավարման համակարգի վերակազմավորման անհրաժեշտությունը։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս հետևելու սոցիալական ապահովության պետական կառավարման ինստիտուցիոնալ զարգացման սկզբնական փուլին և գնահատելու, թե ինչպիսի իրավական ու կազմակերպական հիմքեր էին ձևավորվում հետագա սոցիալական պաշտպանության համակարգի համար։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է վարչական իրավունքի, սոցիալական ապահովության իրավունքի, պետական կառավարման և նորագույն պատմության մոտեցումները՝ ներկայացնելով Հայաստանի անկախության առաջին տարիներին սոցիալական ապահովության կառավարման համակարգի ձևավորման հիմնական առանձնահատկությունները։

Աշխատությունը նվիրված է թվային պատկերների ջրանշման մեթոդների ուսումնասիրությանը՝ տարբեր գունային տարածությունների և երկչափ դիսկրետ վեյվլետային փոխակերպման կիրառմամբ։ Հետազոտության հիմնական խնդիրը թվային պատկերի մեջ լրացուցիչ տեղեկատվության ներդրման այնպիսի եղանակների վերլուծությունն է, որոնք հնարավորություն են տալիս պահպանել պատկերի տեսողական որակը և միաժամանակ ապահովել ներդրված ջրանշանի բավարար կայունությունը սովորական թվային մշակման գործողությունների նկատմամբ։ Գունային պատկերների դեպքում առանձնահատուկ նշանակություն ունի համապատասխան գունային տարածության ընտրությունը, քանի որ պատկերի լուսավորության և գունային բաղադրիչների տարանջատման ձևը կարող է ազդել ինչպես ջրանշանի աննկատելիության, այնպես էլ դրա վերականգնման հուսալիության վրա։ Հետազոտության շրջանակում տարբեր գունային ներկայացումներ կարող են համեմատվել՝ պարզելու համար, թե դրանց առանձին բաղադրիչներն ինչպիսի հատկություններ են ցուցաբերում ջրանշման տեսանկյունից։ Երկչափ դիսկրետ վեյվլետային փոխակերպումը հնարավորություն է տալիս պատկերը ներկայացնելու տարբեր տարածահաճախականային բաղադրիչներով և ուսումնասիրելու տեղեկատվության ներդրման ազդեցությունը տարբեր ենթատիրույթներում։ Այս մոտեցման կարևոր առավելություններից է պատկերի տեղային և հաճախականային հատկությունները միաժամանակ հաշվի առնելու հնարավորությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում աննկատելիության, կայունության և ներդրվող տեղեկատվության ծավալի միջև հավասարակշռությանը, քանի որ մեկ չափանիշի բարելավումը կարող է ազդել մյուսների վրա։ Ջրանշված և սկզբնական պատկերների որակի համեմատության համար կարող են կիրառվել թվային գնահատման չափանիշներ, իսկ ներդրված տեղեկատվության վերականգնման արդյունքները՝ օգտագործվել մեթոդների հարաբերական արդյունավետությունը գնահատելու նպատակով։ Ուսումնասիրվում է նաև պատկերի սեղմման, աղմուկի, չափափոխման, զտման և թվային մշակման այլ սովորական գործողությունների ազդեցությունը ջրանշանի պահպանման վրա։ Նման համեմատական վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս որոշելու, թե գունային տարածության և վեյվլետային ներկայացման ընտրությունն ինչպես է անդրադառնում ամբողջ համակարգի հատկությունների վրա։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է թվային պատկերների մշակման, ազդանշանների վեյվլետային վերլուծության և տեղեկատվության պաշտպանության մոտեցումները՝ թվային պատկերների հեղինակային պատկանելության հաստատման, իսկության ստուգման և մեդիա բովանդակության պաշտպանության համար կիրառելի ջրանշման մեթոդների գնահատման նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է ժամանակակից հայերենի կետադրական համակարգի կառուցվածքի, գործառույթների և կիրառության օրինաչափությունների համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում կետադրական նշանների դերն է գրավոր խոսքի կառուցվածքային, իմաստային և հնչերանգային կազմակերպման գործում։ Կետադրությունը դիտարկվում է որպես գրավոր լեզվի կարևոր համակարգ, որի միջոցով արտահայտվում են նախադասությունների և դրանց բաղադրիչների միջև քերականական ու իմաստային հարաբերությունները, առանձնացվում են խոսքի կառուցվածքային միավորները և ընթերցողին փոխանցվում են բանավոր խոսքին բնորոշ որոշ հնչերանգային առանձնահատկություններ։ Ուսումնասիրվում են հայերենի կետադրական նշանների հիմնական խմբերը, դրանց գործառական առանձնահատկությունները և փոխհարաբերությունները՝ պարզաբանելով տարբեր շարահյուսական կառույցներում դրանց ընտրության սկզբունքները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում տրոհության նշանների կիրառությանը պարզ և բարդ նախադասություններում, համադաս և ստորադաս բաղադրիչների սահմանազատմանը, համասեռ անդամների, բացահայտիչների, միջանկյալ ու ներդրյալ կառույցների և շարահյուսական այլ միավորների կետադրական ձևավորմանը։ Քննվում են նաև հայերենին բնորոշ առոգանության և բացահայտության նշանների գործառույթները, որոնց կիրառությունը սերտորեն կապված է արտահայտության իմաստի, հաղորդակցական նպատակի և հնչերանգի հետ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում կետադրական նորմի և իրական լեզվագործածության հարաբերակցության ուսումնասիրությունը՝ հաշվի առնելով այն դեպքերը, երբ նույն կամ նմանատիպ շարահյուսական կառույցներում կետադրական ընտրությունը կարող է կախված լինել հեղինակային մտադրությունից, իմաստային շեշտադրումից կամ նախադասության կառուցվածքային առանձնահատկությունից։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են նաև կետադրության պատմական զարգացման որոշ միտումներ և արդի գրական հայերենում նորմավորման խնդիրները՝ հնարավորություն տալով բացահայտելու ավանդական կանոնների և ժամանակակից գրավոր հաղորդակցության պահանջների փոխհարաբերությունը։ Կետադրական համակարգի ուսումնասիրությունը կարևոր է ոչ միայն տեսական քերականության, այլև ուղղագրության, խմբագրության, լեզվի դասավանդման և գրավոր խոսքի մշակույթի համար։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է շարահյուսական, իմաստաբանական, հնչերանգային և նորմատիվ մոտեցումները՝ ներկայացնելով կետադրությունը որպես արդի հայերենի գրավոր խոսքի կազմակերպման ամբողջական և փոխկապակցված համակարգ։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության տնտեսությունում մրցակցային միջավայրի ձևավորման, զարգացման և կատարելագործման տնտեսական ու ինստիտուցիոնալ հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում շուկայական մրցակցության նշանակությունն է տնտեսության արդյունավետ գործունեության, արտադրողականության բարձրացման, նորարարությունների խթանման, ապրանքների և ծառայությունների որակի բարելավման ու սպառողների ընտրության հնարավորությունների ընդլայնման տեսանկյունից։ Մրցակցային միջավայրը դիտարկվում է որպես փոխկապակցված տնտեսական, իրավական և կազմակերպական պայմանների ամբողջություն, որը որոշում է տնտեսավարող սուբյեկտների շուկա մուտք գործելու, գործունեություն իրականացնելու և հավասար պայմաններում մրցելու հնարավորությունները։ Ուսումնասիրվում են շուկաների կենտրոնացվածության, մուտքի տնտեսական և վարչական խոչընդոտների, գերիշխող դիրք ունեցող տնտեսավարողների վարքագծի, փոքր և միջին ձեռնարկությունների զարգացման պայմանների և գործարար միջավայրի առանձնահատկությունների ազդեցությունները մրցակցության վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում հակամրցակցային համաձայնությունների, շուկայական իշխանության չարաշահման և տնտեսական մրցակցությունը սահմանափակող այլ երևույթների կանխարգելման համար արդյունավետ ինստիտուցիոնալ մեխանիզմների ձևավորման անհրաժեշտությանը։ Կարևորվում է նաև մրցակցության պաշտպանության և պետական տնտեսական կարգավորման հարաբերակցությունը, քանի որ կարգավորող քաղաքականությունը մի կողմից պետք է կանխի շուկայական իշխանության չարաշահումը, իսկ մյուս կողմից՝ չստեղծի անհարկի սահմանափակումներ նոր մասնակիցների մուտքի և ձեռնարկատիրական նախաձեռնությունների զարգացման համար։ Հետազոտության շրջանակում կարող են դիտարկվել վարչարարության պարզեցման, շուկաների թափանցիկության բարձրացման, պետական աջակցության միջոցների մրցակցային չեզոքության, պետական գնումների արդյունավետ կազմակերպման և հավասար գործարար պայմանների ապահովման ուղղությունները։ Առանձին նշանակություն ունի մրցակցության մակարդակի գնահատման մեթոդաբանությունը, որը կարող է ներառել շուկայի կառուցվածքի, մասնակիցների թվի, կենտրոնացվածության, մուտքի խոչընդոտների և տնտեսավարողների վարքագծի վերլուծություն։ Մրցակցային քաղաքականության կատարելագործումը դիտարկվում է նաև սպառողների շահերի պաշտպանության և տնտեսության երկարաժամկետ զարգացման համատեքստում։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է մրցակցության տնտեսագիտության, շուկայական կառուցվածքների վերլուծության, պետական կարգավորման և ձեռնարկատիրական միջավայրի վերաբերյալ մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով բացահայտել Հայաստանի տնտեսությունում արդյունավետ և հավասարակշռված մրցակցային պայմանների ձևավորման հիմնական ուղղությունները։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության բնակչության ժամանակակից տոնածիսական մշակույթի էթնոսոցիոլոգիական ուսումնասիրությանը՝ ավանդական սովորույթների պահպանման, վերափոխման և նոր սոցիալ-մշակութային պայմաններին հարմարվելու գործընթացների համատեքստում։ Հետազոտության կենտրոնում տոներն ու ծեսերը դիտարկվում են ոչ միայն որպես մշակութային ժառանգության տարրեր, այլև որպես հասարակական հարաբերությունների, ընտանեկան կապերի, խմբային ինքնության և արժեքային պատկերացումների արտահայտման ձևեր։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է ավանդույթի և արդիականության փոխհարաբերությունը՝ պարզելու համար, թե պատմականորեն ձևավորված տոնական սովորույթներից որոնք են շարունակել կենսագործվել ժամանակակից հասարակությունում, որոնք են ենթարկվել բովանդակային կամ կառուցվածքային փոփոխությունների, իսկ որոնք աստիճանաբար կորցրել են իրենց նախկին նշանակությունը։ Էթնոսոցիոլոգիական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու տարբեր սոցիալական, տարիքային և բնակավայրային խմբերի վերաբերմունքը տոների ու ծեսերի նկատմամբ, դրանց մասնակցության ձևերը և ավանդույթների փոխանցման հիմնական միջավայրերը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի ընտանիքի և ազգակցական հարաբերությունների ուսումնասիրությունը, քանի որ բազմաթիվ տոնական սովորույթներ պահպանվում և սերնդեսերունդ փոխանցվում են հենց ընտանեկան միջավայրում։ Միաժամանակ ուշադրություն է հատկացվում համայնքային, եկեղեցական և հասարակական միջավայրերի դերակատարությանը՝ տոնածիսական մշակույթի պահպանման և վերաիմաստավորման գործընթացներում։ Քննության առարկա են դառնում օրացուցային, կրոնական, ընտանեկան և հասարակական տոները, դրանց հետ կապված խորհրդանշական գործողությունները, սովորույթները, հաղորդակցական ձևերը և սոցիալական գործառույթները։ Կարևոր է նաև խորհրդային և հետխորհրդային հասարակական փոփոխությունների ազդեցության ուսումնասիրությունը, քանի որ քաղաքական և սոցիալ-մշակութային վերափոխումները նշանակալի ազդեցություն են ունեցել որոշ ավանդույթների հանրային դրսևորման, վերականգնման կամ նոր ձևերով տարածման վրա։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու, թե ինչպես են ժամանակակից տոնական սովորույթներում միաժամանակ պահպանվում պատմական մշակութային շերտերը և ձևավորվում նոր տարրեր՝ զանգվածային մշակույթի, քաղաքային կենսակերպի և հասարակական հարաբերությունների փոփոխության ազդեցությամբ։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է ազգագրության, էթնոսոցիոլոգիայի, մշակութաբանության և կրոնական վարքագծի ուսումնասիրության մոտեցումները՝ ներկայացնելով տոնածիսական համակարգը որպես փոփոխվող, սակայն մշակութային հիշողության և հասարակական ինքնության պահպանման գործում կարևոր դեր ունեցող սոցիալական երևույթ։

Աշխատությունը նվիրված է օպտիմալ կառավարման այն խնդիրների մաթեմատիկական ուսումնասիրմանը, որոնցում դինամիկական համակարգի վիճակի նկատմամբ սահմանային պայմանները սահմանվում են ոչ միայն դիտարկվող ժամանակահատվածի սկզբնական և վերջնական կետերում, այլև մի քանի միջանկյալ կետերում։ Նման բազմակետ սահմանային պայմանների առկայությունը զգալիորեն բարդացնում է խնդրի կառուցվածքը և պահանջում արդյունավետ հաշվարկային ու վերլուծական մեթոդների կիրառում։ Հետազոտության հիմքում դիֆերենցիալ փոխակերպումների մեթոդն է, որը հնարավորություն է տալիս դիֆերենցիալ հավասարումներով նկարագրվող գործընթացը ներկայացնել փոխակերպված տիրույթում և սկզբնական խնդրի լուծումը կապել հաջորդականորեն որոշվող գործակիցների համակարգի հետ։ Ուսումնասիրվում է կառավարվող դինամիկական համակարգի մաթեմատիկական մոդելի, նպատակային ֆունկցիոնալի և բազմակետ սահմանափակումների միասնական ներկայացումը, ինչպես նաև օպտիմալ լուծման որոնման համար անհրաժեշտ պայմանների ձևավորումը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում այն դեպքերին, երբ համակարգի վիճակը պետք է բավարարի նախապես սահմանված պահանջների տարբեր ժամանակային կետերում, ինչի պատճառով սովորական երկկետ սահմանային խնդիրների համար նախատեսված մոտեցումները կարող են անմիջականորեն կիրառելի չլինել։ Դիֆերենցիալ փոխակերպումների կիրառումը դիտարկվում է որպես լուծման կառուցման և թվային հաշվարկների կազմակերպման միջոց, որը թույլ է տալիս դինամիկական հավասարումների ինտեգրման խնդիրը որոշակի պայմաններում փոխարինել հանրահաշվական և ռեկուրենտ հարաբերությունների հաջորդական մշակմամբ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում ստացված մոտավոր լուծումների ճշգրտության, զուգամիտության և հաշվարկային արդյունավետության գնահատումը, ինչպես նաև փոխակերպման կարգի և մոտարկման աստիճանի ազդեցության ուսումնասիրությունը վերջնական արդյունքների վրա։ Հետազոտության շրջանակում կարող են համադրվել դասական օպտիմալ կառավարման տեսության անհրաժեշտ պայմանները, սահմանային խնդիրների լուծման մեթոդները և դիֆերենցիալ փոխակերպումների հաշվարկային հնարավորությունները։ Այս մոտեցումը կիրառական նշանակություն ունի այնպիսի կառավարվող գործընթացների մոդելավորման համար, որոնցում անհրաժեշտ է համակարգի վարքագիծը վերահսկել միաժամանակ մի քանի ժամանակային կամ տարածական կետերում։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը միավորում է օպտիմալ կառավարման տեսության, դիֆերենցիալ հավասարումների, բազմակետ սահմանային խնդիրների և հաշվողական մաթեմատիկայի մեթոդները՝ նպատակ ունենալով մշակել բարդ սահմանափակումներով կառավարման խնդիրների լուծման արդյունավետ մաթեմատիկական մոտեցումներ։

Աշխատությունը նվիրված է հանքարդյունաբերական գործունեության ընթացքում առաջացող հոսքաջրերի կազմի, բնապահպանական ազդեցության և դրանց մաքրման արդյունավետության բարձրացման գիտական ու տեխնոլոգիական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում հանքավայրերի շահագործման, հանքաքարի արդյունահանման և վերամշակման տարբեր փուլերում ձևավորվող ջրային հոսքերի ֆիզիկաքիմիական առանձնահատկությունների գնահատումն է։ Ուսումնասիրվում են ջրի որակի վրա ազդող հիմնական գործոնները, այդ թվում՝ հանքային մասնիկների, լուծված աղերի, մետաղական միացությունների, կախված նյութերի և արդյունաբերական գործընթացներից առաջացող այլ աղտոտիչների առկայությունը, ինչպես նաև դրանց տարածման հնարավոր ազդեցությունը մակերևութային և ստորերկրյա ջրային համակարգերի վրա։ Կարևորվում է հոսքաջրերի բնութագրերի պարբերական վերահսկումը, քանի որ դրանց բաղադրությունը կարող է փոփոխվել՝ կախված հանքավայրի երկրաբանական կառուցվածքից, արդյունահանվող հումքի հատկություններից, կիրառվող տեխնոլոգիական գործընթացներից և ջրային ռեժիմից։ Մաքրման գործընթացի ուսումնասիրությունը հիմնվում է տարբեր ֆիզիկական, քիմիական և ֆիզիկաքիմիական մոտեցումների համադրման վրա՝ նպատակ ունենալով նվազեցնել աղտոտիչների պարունակությունը և բարձրացնել ջրի հետագա կառավարման արդյունավետությունը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի մաքրման համակարգի առանձին փուլերի փոխկապակցվածության գնահատումը, քանի որ տարբեր բնույթի աղտոտիչները կարող են պահանջել տարբեր սկզբունքների վրա հիմնված մշակման մեթոդներ։ Հետազոտության շրջանակում կարող են համեմատվել նստեցման, զտման, սորբցիոն, թաղանթային և այլ մաքրման տեխնոլոգիական մոտեցումների հնարավորությունները՝ դրանց ընտրությունը կապելով հոսքաջրի բաղադրության, մաքրման պահանջվող աստիճանի, առաջացող մնացորդների կառավարման և տնտեսական նպատակահարմարության հետ։ Կարևոր ուղղություն է նաև մաքրված ջրի հնարավոր կրկնակի օգտագործման ուսումնասիրությունը, որը կարող է նպաստել արտադրական գործընթացներում թարմ ջրի պահանջարկի նվազեցմանը և ջրային ռեսուրսների առավել արդյունավետ կառավարմանը։ Միաժամանակ ուշադրություն է հատկացվում մաքրման արդյունքում առաջացող նստվածքների և այլ երկրորդային թափոնների անվտանգ կառավարման խնդրին, որպեսզի աղտոտումը պարզապես ջրային միջավայրից չտեղափոխվի շրջակա միջավայրի մեկ այլ բաղադրիչ։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է բնապահպանական ճարտարագիտության, հիդրոքիմիայի, հանքարդյունաբերության և ջրերի մաքրման տեխնոլոգիաների մոտեցումները՝ ուղղված հանքարդյունաբերական հոսքաջրերի ազդեցության նվազեցմանը, ջրային ռեսուրսների պահպանությանը և արտադրական ջրօգտագործման ավելի կայուն համակարգերի ձևավորմանը։