Ready-made Materials

Աշխատությունը նվիրված է անցումային մետաղների իոններով լեգիրված բյուրեղների էլեկտրոնային կառուցվածքի, մագնիսական հատկությունների և օպտիկական սպեկտրների տեսական ուսումնասիրությանը՝ էլեկտրոնային պարամագնիսական ռեզոնանսի և սպեկտրոսկոպիական երևույթների փոխկապակցված վերլուծության հիման վրա։ Հետազոտության առանցքում բյուրեղային միջավայրում պարամագնիսական իոնների էներգիական մակարդակների ձևավորումն է և դրանց փոփոխությունը բյուրեղային դաշտի, սպին–ուղեծրային փոխազդեցության, արտաքին մագնիսական դաշտի և տեղային կառուցվածքային առանձնահատկությունների ազդեցությամբ։ Քննվում են չզույգված էլեկտրոններ պարունակող անցումային մետաղների իոնների մագնիսական վիճակները և դրանց միջև հնարավոր անցումները, որոնք պայմանավորում են ռեզոնանսային սպեկտրների կառուցվածքը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում սպինային համիլտոնյանի պարամետրերի տեսական նկարագրությանը, արդյունավետ g-գործոնի, նուրբ և գերնուրբ փոխազդեցությունների, ինչպես նաև զրոյական դաշտում մակարդակների ճեղքման առանձնահատկություններին։ Այս պարամետրերի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս տեղեկություններ ստանալ լեգիրող իոնի տեղային շրջապատի, բյուրեղային դաշտի համաչափության և էլեկտրոնային խտության բաշխման վերաբերյալ։ Օպտիկական սպեկտրների տեսության շրջանակում դիտարկվում են էլեկտրոնային էներգիական մակարդակների միջև անցումները, կլանման և լուսարձակման սպեկտրների ձևավորման օրինաչափությունները, ինչպես նաև դրանց կախվածությունը բյուրեղային մատրիցի կառուցվածքից և լեգիրող կենտրոնի հատկություններից։ Կարևորվում է բյուրեղային դաշտի տեսության կիրառումը, որի միջոցով հնարավոր է նկարագրել անցումային մետաղների իոնների էլեկտրոնային մակարդակների ճեղքումը և տարբեր սպեկտրային գծերի առաջացումը։ Քննվում է նաև ցանցային թրթռումների և էլեկտրոնային վիճակների փոխազդեցության դերը սպեկտրային գծերի դիրքի, լայնության և ինտենսիվության ձևավորման մեջ։ Էլեկտրոնային պարամագնիսական ռեզոնանսի և օպտիկական սպեկտրոսկոպիայի տվյալների համատեղ տեսական մեկնաբանությունը հնարավորություն է տալիս ստանալ բյուրեղում լեգիրող կենտրոնների մասին առավել ամբողջական պատկեր՝ կապելով մագնիսական բնութագրերը էլեկտրոնային կառուցվածքի և օպտիկական հատկությունների հետ։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև տարբեր համաչափություն ունեցող բյուրեղներում իոնների տեղակայման հնարավոր դիրքերի և տեղային կառուցվածքային աղավաղումների գնահատման համար։ Տեսական մոդելների և փորձարարական սպեկտրների համադրումը կարող է ծառայել համապատասխան պարամետրերի ճշգրտմանը և բյուրեղային միջավայրում ընթացող միկրոսկոպիկ փոխազդեցությունների բնույթի բացահայտմանը։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի պինդ մարմնի ֆիզիկայի, քվանտային մագնիսականության և սպեկտրոսկոպիայի համար՝ նպաստելով ֆունկցիոնալ բյուրեղային նյութերի էլեկտրոնային ու օպտիկական հատկությունների խորքային ըմբռնմանը։

Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան հայ փիլիսոփայական մտքի նշանավոր ներկայացուցիչ Հովհան Որոտնեցու մեկնողական ժառանգության ուսումնասիրությանը՝ հատկապես Արիստոտելի երկերի ընկալման, բացատրության և հայկական մտավոր միջավայրում վերաիմաստավորման տեսանկյունից։ Հետազոտության առանցքում նրա մեկնաբանական մեթոդն է, փիլիսոփայական հասկացությունների մեկնությունը և արիստոտելյան տրամաբանության ու իմացաբանական սկզբունքների յուրացումը։ Քննվում է, թե ինչպես է մեկնիչը բացատրում բարդ փիլիսոփայական դրույթները, սահմանում հիմնական հասկացությունները, պարզաբանում դրանց փոխհարաբերությունները և դրանք ներառում միջնադարյան հայկական կրթական ու գիտական ավանդույթի մեջ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում տրամաբանական կատեգորիաների, դատողության, ապացուցման, պատճառականության, էության և հատկության վերաբերյալ գաղափարների մեկնաբանությանը։ Կարևորվում է նաև մեկնության կառուցվածքը՝ բնագրի առանձին դրույթների պարզաբանումից մինչև դրանց գաղափարական նշանակության ավելի լայն բացահայտումը։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե որքանով է մեկնիչը հետևում նախորդ մեկնողական ավանդույթներին և որտեղ է դրսևորում ինքնուրույն փիլիսոփայական մոտեցում։ Այդ համատեքստում դիտարկվում են անտիկ փիլիսոփայության և միջնադարյան քրիստոնեական աշխարհայացքի փոխհարաբերությունները, քանի որ Արիստոտելի գաղափարների ընկալումը տեղի էր ունենում արդեն ձևավորված աստվածաբանական և փիլիսոփայական միջավայրում։ Քննվում է նաև այն հարցը, թե ինչպես են անտիկ փիլիսոփայական հասկացությունները հարմարեցվել հայերեն գիտական լեզվին, ինչ տերմինաբանական միջոցներ են կիրառվել դրանց իմաստային ճշգրտությունը պահպանելու համար և ինչ դեր է այդ աշխատանքը կատարել հայ փիլիսոփայական բառապաշարի զարգացման գործում։ Առանձին նշանակություն ունի մեկնողական ժառանգության կրթական գործառույթը․ նման աշխատությունները ծառայել են ոչ միայն որպես փիլիսոփայական տեքստերի բացատրություններ, այլև որպես տրամաբանական մտածողության, բանավեճի և գիտելիքի համակարգված յուրացման միջոցներ։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ներկայացնելու նաև հայ միջնադարյան դպրոցներում արիստոտելյան փիլիսոփայության տարածման առանձնահատկությունները և մեկնողական գրականության դերը գիտական գիտելիքի փոխանցման գործում։ Համեմատական քննությունը կարող է բացահայտել կապերը հունական փիլիսոփայական սկզբնաղբյուրների, նախորդ մեկնիչների ավանդույթի և հայկական մեկնողական դպրոցի միջև։ Այսպիսով, աշխատանքը նպաստում է միջնադարյան հայ փիլիսոփայության պատմության, տրամաբանական մտքի զարգացման և անտիկ գիտական ժառանգության հայկական ընկալման առավել ամբողջական ուսումնասիրությանը՝ ներկայացնելով մեկնիչին որպես տարբեր մտավոր ավանդույթների միջև գիտական ու մշակութային կապի կարևոր ներկայացուցիչ։

Աշխատությունը նվիրված է բարձր էներգիաների փորձարարական ֆիզիկայի երկու փոխկապակցված ուղղությունների ուսումնասիրությանը՝ հադրոնային կալորիմետրերի լուսային արձագանքի բնութագրմանը և պրոտոնային բախումներում մյուոն–հակամյուոն զույգերի առաջացմամբ ուղեկցվող դիֆրակցիոն գործընթացների հետազոտմանը։ Առաջին ուղղության շրջանակում ուսումնասիրվում է մասնիկների էներգիայի չափման համար նախատեսված ծայրային հադրոնային կալորիմետրերի աշխատանքը։ Այս սարքերը կարևոր դեր ունեն բախումների ընթացքում առաջացող հադրոնների և հադրոնային շիթերի էներգիայի գրանցման ու վերականգնման գործընթացում։ Հետազոտության առանցքում կալորիմետրային համակարգում առաջացող լուսային ազդանշանի և մասնիկի փոխանցած էներգիայի միջև կապն է, ինչպես նաև դետեկտորի տարբեր հատվածներում արձագանքի համասեռության, կայունության և չափումների ճշգրտության գնահատումը։ Կարևորվում են կալիբրացման, լուսային ազդանշանի հավաքման և գրանցման, դետեկտորի բաղադրիչների աշխատանքային վիճակի վերահսկման և փորձարարական տվյալներում հնարավոր համակարգային շեղումների բացահայտման խնդիրները։ Կալորիմետրի լուսաելքի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատելու էներգիայի վերականգնման որակը և կատարելագործելու մասնիկների նույնականացման ու իրադարձությունների վերակառուցման մեթոդները։ Հետազոտության երկրորդ ուղղությունը վերաբերում է դիֆրակցիոն ֆիզիկային և մասնավորապես այն իրադարձություններին, որոնցում ձևավորվում են հակադիր լիցքեր ունեցող մյուոնների զույգեր։ Նման գործընթացների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս վերլուծելու բարձր էներգիաների բախումներում ուժեղ և էլեկտրամագնիսական փոխազդեցությունների որոշ առանձնահատկություններ, ինչպես նաև ստուգելու մասնիկների առաջացման տեսական նկարագրությունները։ Մյուոնային վերջնական վիճակները փորձարարական տեսանկյունից կարևոր են, քանի որ մյուոնների հետագծերն ու իմպուլսները կարող են արդյունավետորեն վերականգնվել համապատասխան դետեկտորային համակարգերի միջոցով։ Քննվում են իրադարձությունների ընտրության, ֆոնային գործընթացների տարբերակման, կինեմատիկական բաշխումների և փորձարարական ընդունելիության հետ կապված հարցերը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի իրական փորձարարական տվյալների և Monte Carlo մոդելավորման արդյունքների համեմատությունը, որը հնարավորություն է տալիս գնահատելու տեսական մոդելների համապատասխանությունը դիտարկվող երևույթներին և վերահսկելու դետեկտորի արձագանքի ազդեցությունը չափումների վրա։ Երկու ուղղությունների համադրումը ցույց է տալիս ժամանակակից մասնիկային ֆիզիկայի փորձերի առանձնահատկությունը, որտեղ ֆիզիկական երևույթների ճշգրիտ ուսումնասիրությունը անմիջականորեն կախված է դետեկտորների աշխատանքի մանրամասն ըմբռնումից, կալիբրացումից և տվյալների մշակման հուսալիությունից։ Աշխատությունը նպաստում է ինչպես կալորիմետրային համակարգերի բնութագրերի կատարելագործմանը, այնպես էլ բարձր էներգիաների բախումներում դիֆրակցիոն գործընթացների վերաբերյալ փորձարարական պատկերացումների խորացմանը։

Աշխատությունը նվիրված է հայ հնագետ, պատմաբան և մշակութային ժառանգության ուսումնասիրող Աշխարհբեկ Քալանթարի գործունեության այն ուղղությանը, որը կապված էր պատմամշակութային հուշարձանների հայտնաբերման, ուսումնասիրման, հաշվառման, պահպանության և հանրայնացման հետ։ Հետազոտության առանցքում նրա գիտական ու կազմակերպչական գործունեությունն է՝ դիտարկված Հայաստանի հնագիտական ժառանգության պահպանության համակարգի ձևավորման և զարգացման համատեքստում։ Ուսումնասիրվում է, թե ինչպես էր հնագիտական հետազոտությունը նրա գործունեության մեջ փոխկապակցվում հուշարձանների պահպանության խնդրի հետ, քանի որ պատմական կառույցների, բնակատեղիների, ամրոցների, դամբարանադաշտերի, արձանագրությունների և նյութական մշակույթի այլ վկայությունների գիտական ուսումնասիրությունը միաժամանակ հիմք էր ստեղծում դրանց պատմական արժեքի գնահատման և պահպանության անհրաժեշտության հիմնավորման համար։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում դաշտային ուսումնասիրությունների, հուշարձանների նկարագրման, չափագրման, լուսանկարման և փաստագրման նշանակությանը։ Նման աշխատանքները հնարավորություն էին տալիս ոչ միայն գիտական շրջանառության մեջ դնել նոր տվյալներ, այլև պահպանել տեղեկություններ այն հուշարձանների վերաբերյալ, որոնք ժամանակի ընթացքում կարող էին ենթարկվել բնական կամ մարդկային ազդեցությունների։ Քննվում է նաև նրա մասնակցությունը մշակութային ժառանգության պահպանության կազմակերպական խնդիրներին՝ հուշարձանների նկատմամբ գիտական և հանրային ուշադրության ձևավորման, դրանց արժեքի ներկայացման և պահպանության անհրաժեշտության հիմնավորման տեսանկյունից։ Կարևորվում է հնագիտական հուշարձանը ոչ թե մեկուսացված առարկա, այլ պատմական միջավայրի բաղադրիչ դիտարկելու մոտեցումը, որը հնարավորություն է տալիս նյութական ժառանգությունը կապել բնակավայրերի պատմության, ճարտարապետության, տեղագրության և մշակութային զարգացման հետ։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է գիտնականի թողած փաստագրական ժառանգության ուսումնասիրությունը՝ դաշտային գրառումների, գիտական հրապարակումների, քարտեզների, լուսանկարների և այլ նյութերի միջոցով։ Դրանք արժեքավոր աղբյուրներ են ինչպես նրա գործունեության վերականգնման, այնպես էլ Հայաստանի հուշարձանների նախկին վիճակի և ուսումնասիրման պատմության վերաբերյալ տեղեկություններ ստանալու համար։ Անդրադարձ է կատարվում նաև գիտական կրթության և մասնագիտական միջավայրի ձևավորման գործում նրա դերակատարությանը, քանի որ մշակութային ժառանգության արդյունավետ պահպանությունը պայմանավորված է համապատասխան մասնագիտական գիտելիքի և գիտական ավանդույթների շարունակականությամբ։ Գործունեության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու հայ հնագիտության և հուշարձանապահպանության միջև ձևավորված սերտ կապերը, ինչպես նաև հասկանալու, թե գիտական փաստագրումը ինչպես կարող է ծառայել մշակութային արժեքների պահպանությանը։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի հնագիտության, հուշարձանագիտության և հայկական մշակութային ժառանգության պահպանության պատմության ուսումնասիրության համար՝ ներկայացնելով գիտնականի ներդրումը Հայաստանի նյութական անցյալի ուսումնասիրման և պահպանման գործում։

Աշխատությունը նվիրված է կենսագազային համակարգերի ջերմային ռեժիմի ապահովման համար այլընտրանքային և վերականգնվող էներգիայի աղբյուրներ օգտագործող սարքավորումների մշակմանն ու դրանց հիմնական տեխնիկական և էներգետիկական պարամետրերի գիտական հիմնավորմանը։ Հետազոտության առանցքում կենսագազի առաջացման գործընթացի համար անհրաժեշտ ջերմաստիճանային պայմանների կայուն պահպանումն է՝ արտաքին էներգիայի սպառումը նվազեցնելու և ամբողջ համակարգի էներգաարդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով։ Քննվում են կենսագազային ռեակտորի ջերմային հաշվեկշռի ձևավորման հիմնական գործոնները՝ շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանը, ռեակտորի կառուցվածքային առանձնահատկությունները, ջերմային կորուստները, մշակվող օրգանական զանգվածի ծավալը և տեխնոլոգիական գործընթացի ջերմային պահանջները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում արևային և այլ վերականգնվող ջերմային աղբյուրների ինտեգրման հնարավորություններին՝ որպես ավանդական էներգակիրների օգտագործումը մասնակիորեն փոխարինող միջոց։ Ուսումնասիրվում են ջերմության ստացման, կուտակման և կենսագազային համակարգին փոխանցման ընդհանուր տեխնիկական լուծումները, ինչպես նաև դրանց փոխկապակցված աշխատանքը փոփոխական արտաքին պայմաններում։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է ջերմափոխանակման սարքավորումների և համակարգի կառուցվածքային պարամետրերի ընտրության հիմնավորումը՝ հաշվի առնելով ջերմային արդյունավետությունը, էներգիայի կորուստները և շահագործման կայունությունը։ Քննվում է նաև ավտոմատ վերահսկման և կարգավորման միջոցների կիրառման նշանակությունը, որոնք կարող են ապահովել անհրաժեշտ ջերմաստիճանային միջակայքի պահպանումը՝ էներգիայի ավելորդ ծախսից խուսափելով։ Սարքավորումների արդյունավետության գնահատման ընթացքում կարևորվում են ջերմային հզորության, ջերմափոխանակման ինտենսիվության, էներգիայի կուտակման հնարավորությունների և համակարգի տարբեր բաղադրիչների փոխհամաձայնեցված աշխատանքի ցուցանիշները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում կլիմայական և սեզոնային պայմանների ազդեցությանը, քանի որ վերականգնվող էներգիայի հասանելիությունը կարող է փոփոխվել տարվա ընթացքում, իսկ կենսագազային գործընթացը պահանջում է համեմատաբար կայուն ջերմային պայմաններ։ Այդ պատճառով դիտարկվում են էներգիայի կուտակման և համակցված էներգամատակարարման մոտեցումները, որոնք կարող են նպաստել համակարգի շարունակական աշխատանքին։ Հետազոտությունը կարող է ներառել հաշվարկային մոդելավորման և փորձարարական գնահատման համադրություն՝ մշակված սարքավորման տեխնիկական նպատակահարմարությունը և ընտրված պարամետրերի ազդեցությունը համակարգի ընդհանուր արդյունավետության վրա գնահատելու համար։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի վերականգնվող էներգետիկայի, գյուղատնտեսական ճարտարագիտության և կենսաէներգետիկայի համար՝ նպաստելով օրգանական թափոնների էներգետիկ օգտագործման համակարգերում էներգախնայող և բնապահպանական տեսանկյունից արդյունավետ տեխնիկական լուծումների զարգացմանը։

Աշխատությունը նվիրված է հայերենի երկու գրական տարբերակներում բայերի կազմության համակարգային և համեմատական ուսումնասիրությանը՝ բացահայտելով բայական բառապաշարի ձևավորման հիմնական կառուցվածքային օրինաչափությունները, բառակազմական միջոցները և դրանց գործածության առանձնահատկությունները։ Հետազոտության առանցքում այն կառուցվածքային մոդելներն են, որոնց միջոցով գոյություն ունեցող բառային հիմքերից, արմատներից և ածանցներից կազմվում են նոր բայեր։ Ուսումնասիրվում են բայական հիմքերի տեսակները, բայակերտ ածանցների գործառույթները, նախածանցների և այլ բառակազմական տարրերի մասնակցությունը, ինչպես նաև տարբեր բաղադրիչների համակցման արդյունքում ձևավորվող բայերի իմաստային առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում բառակազմական կաղապարների արտադրողականությանը՝ պարզելու, թե դրանցից որոնք են ակտիվորեն կիրառվում նոր բայերի ստեղծման համար, որոնք ունեն սահմանափակ գործածություն, իսկ որոնք հիմնականում պահպանվել են լեզվի պատմական շերտերում։ Արևելահայերենի և արևմտահայերենի տվյալների զուգադրումը հնարավորություն է տալիս առանձնացնելու ինչպես երկու տարբերակների համար ընդհանուր բայակազմական սկզբունքները, այնպես էլ դրանցից յուրաքանչյուրին բնորոշ կառուցվածքային և իմաստային առանձնահատկությունները։ Քննվում են նույն կամ մոտ իմաստն արտահայտող բայերի կազմության տարբեր եղանակները, բառակազմական ձևերի զուգահեռ գործածությունը և այն դեպքերը, երբ երկու գրական տարբերակներում միևնույն հիմքից ձևավորվել են կառուցվածքով կամ նշանակությամբ տարբեր բայեր։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է բայակազմության և բառապաշարի պատմական զարգացման փոխկապակցվածությունը, քանի որ երկու գրական տարբերակների ձևավորման տարբեր պայմանները կարող էին նպաստել որոշ կաղապարների տարբեր աստիճանի տարածմանը կամ պահպանմանը։ Ուշադրություն է դարձվում նաև փոխառությունների և օտար լեզուների ազդեցության պայմաններում բայական նոր ձևերի յուրացմանը՝ ուսումնասիրելով, թե ինչպես են օտար բառային հիմքերը ներառվում հայերենի բառակազմական համակարգում և ենթարկվում դրա օրինաչափություններին։ Կարևորվում է բայակազմական իմաստների դասակարգումը՝ գործողության առաջացում, պատճառականություն, վիճակի փոփոխություն, կրկնություն, փոխադարձություն և այլ իմաստային հարաբերություններ արտահայտող ձևերի տեսանկյունից։ Բառակազմական կառուցվածքի ուսումնասիրությունը կապվում է նաև ձևաբանության և իմաստաբանության հետ, քանի որ նոր բայի կառուցվածքը հաճախ պայմանավորում է ոչ միայն բառային նշանակությունը, այլև դրա քերականական ու գործառական առանձնահատկությունները։ Համեմատական քննությունը հնարավորություն է տալիս ավելի հստակ ներկայացնելու արևելահայերենի և արևմտահայերենի բառակազմական համակարգերի փոխհարաբերությունը, դրանց ընդհանուր պատմական հիմքը և ինքնուրույն զարգացման ընթացքում ձևավորված տարբերությունները։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի հայերենի բառակազմության տեսության, պատմական լեզվաբանության և երկու գրական տարբերակների համեմատական ուսումնասիրության համար՝ նպաստելով հայերենի բայական համակարգի կառուցվածքի և զարգացման օրինաչափությունների առավել ամբողջական նկարագրմանը։

Աշխատությունը նվիրված է լոլիկի տեղական և ներմուծված սորտերի ու հիբրիդների կենսաբանական, ագրոնոմիական, քիմիական և տեխնոլոգիական հատկությունների համեմատական ուսումնասիրությանը՝ դրանց արտադրական և վերամշակման արժեքը գնահատելու նպատակով։ Հետազոտության առանցքում տարբեր գենետիկական ծագում ունեցող բույսերի աճի ու զարգացման առանձնահատկություններն են, դրանց հարմարվողականությունը մշակության պայմաններին, բերքատվության ձևավորումը և պտուղների որակական ցուցանիշները։ Ուսումնասիրվում են բույսերի վեգետացիոն շրջանի տևողությունը, աճի ինտենսիվությունը, ծաղկման և պտղակալման ընթացքը, հասունացման ժամկետները, մեկ բույսի բերքատվությունը, պտուղների միջին զանգվածը և ապրանքային բերքի ձևավորման առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում տեղական սորտերի և ներմուծված սորտերի ու հիբրիդների համեմատությանը՝ պարզելու դրանց հարաբերական առավելություններն ու առանձնահատկությունները կոնկրետ ագրոէկոլոգիական պայմաններում։ Կարևորվում է բույսերի արձագանքը ջերմաստիճանի, խոնավության, հողի հատկությունների և շրջակա միջավայրի այլ գործոնների նկատմամբ, քանի որ հարմարվողականությունը կարևոր նշանակություն ունի կայուն բերքատվության ապահովման համար։ Հետազոտության մյուս կարևոր ուղղությունը պտուղների քիմիական կազմի ուսումնասիրությունն է։ Քննվում են չոր նյութերի, շաքարների, օրգանական թթուների, գունանյութերի և սննդային արժեքը պայմանավորող այլ բաղադրիչների հարաբերակցությունները՝ բացահայտելու տարբեր սորտերի և հիբրիդների միջև առկա տարբերությունները։ Քիմիական կազմը դիտարկվում է նաև տեխնոլոգիական նշանակության տեսանկյունից, քանի որ այն կարող է պայմանավորել թարմ սպառման, պահպանման և վերամշակման համար պտուղների պիտանիությունը։ Ուսումնասիրվում են պտուղների կառուցվածքային և ֆիզիկական առանձնահատկությունները, գույնը, ձևը, ամրությունը, համային հատկանիշները և վերամշակման ընթացքում կարևոր այլ ցուցանիշներ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում հումքի տեխնոլոգիական արժեքին՝ տարբեր արտադրատեսակների ստացման համար առավել նպատակահարմար ձևերի առանձնացման տեսանկյունից։ Ագրոկենսաբանական և քիմիկատեխնոլոգիական ցուցանիշների համատեղ գնահատումը հնարավորություն է տալիս սորտը կամ հիբրիդը դիտարկել ոչ միայն բերքատվության, այլև ստացվող արտադրանքի որակի և հետագա օգտագործման հնարավորությունների տեսանկյունից։ Նման համեմատական ուսումնասիրությունը կարող է կարևոր նշանակություն ունենալ սորտերի ընտրության, տեղական գենետիկական ռեսուրսների պահպանման և արդյունավետ օգտագործման, ինչպես նաև նոր ներմուծվող ձևերի արտադրական ներուժի գնահատման համար։ Աշխատությունը միավորում է բանջարաբուծության, բույսերի ֆիզիոլոգիայի, սննդի քիմիայի և վերամշակման տեխնոլոգիայի մոտեցումները՝ նպաստելով որակյալ և արտադրական պահանջներին համապատասխան լոլիկի հումքի ստացման գիտական հիմքերի զարգացմանը։

Աշխատությունը նվիրված է 1945–2011 թվականների ադրբեջանական պատմագրության մեջ Հայաստանի և Ադրբեջանի պատմության առանցքային հարցերի ներկայացման հիմնական միտումների քննությանը՝ կենտրոնանալով պատմական փաստերի մեկնաբանման, աղբյուրների ընտրության և պատմագիտական գաղափարների ձևավորման առանձնահատկությունների վրա։ Ուսումնասիրության առանցքում այն պատմագրական մոտեցումներն են, որոնք հեղինակի գնահատմամբ հանգեցրել են առանձին պատմական իրադարձությունների, տարածքների, ժողովուրդների ծագման, մշակութային ժառանգության և քաղաքական գործընթացների վիճահարույց կամ միակողմանի մեկնաբանությունների։ Քննվող ժամանակահատվածը հնարավորություն է տալիս հետևելու պատմագիտական մոտեցումների փոփոխություններին ուշ խորհրդային շրջանից մինչև հետխորհրդային ժամանակաշրջան՝ հաշվի առնելով տարբեր քաղաքական և գաղափարական միջավայրերում պատմության շարադրման առանձնահատկությունները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է պատմական աղբյուրների օգտագործման մեթոդաբանության վերլուծությունը՝ պարզելու, թե տարբեր աշխատություններում ինչպես են ընտրվել, մեկնաբանվել և համադրվել գրավոր աղբյուրները, հնագիտական նյութերը, տեղանունները, քարտեզագրական տվյալները և մշակութային ժառանգությանը վերաբերող տեղեկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում պատմական տարածքների և բնակչության էթնիկական կազմի վերաբերյալ տեսակետներին, պետական կազմավորումների պատմական պատկանելության մեկնաբանություններին, ինչպես նաև հայկական և ադրբեջանական մշակութային ժառանգության ծագման շուրջ ձևավորված պատմագիտական բանավեճերին։ Քննվում է նաև Լեռնային Ղարաբաղի պատմության ներկայացումը, քանի որ այդ թեմայի շուրջ պատմագիտական շարադրանքները սերտորեն առնչվել են քաղաքական հակամարտությանը, ազգային հիշողությանը և ինքնության ձևավորմանը։ Հետազոտության շրջանակում կարևոր է տարբերակել ստուգելի պատմական տվյալները, աղբյուրների գիտական մեկնաբանությունները և ազգային պատմագրություններին բնորոշ գաղափարական կամ քաղաքական դիրքավորումներն ու պնդումները։ Համեմատական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս գնահատելու ոչ միայն ադրբեջանական հեղինակների աշխատություններում հանդիպող տեսակետները, այլև դրանց նկատմամբ հայկական և միջազգային պատմագիտական գրականության արձագանքները՝ առանց հակադիր պատմագրական դիրքորոշումներից որևէ մեկը ինքնաբերաբար ընդունելու որպես ապացուցված փաստ։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև պատմական տերմինաբանության կիրառմանը, ժամանակակից ազգային և պետական հասկացությունների՝ ավելի վաղ պատմական ժամանակաշրջանների նկատմամբ հետադարձ կիրառման խնդրին և այդպիսի մոտեցումների մեթոդաբանական սահմանափակումներին։ Հատուկ նշանակություն ունի պատմագրության և ազգային ինքնության փոխհարաբերության ուսումնասիրությունը՝ ցույց տալով, թե ինչպես կարող են պատմական պատումները մասնակցել հասարակական հիշողության և քաղաքական պատկերացումների ձևավորմանը։ Այսպիսով, ուսումնասիրությունը վերաբերում է ոչ միայն կոնկրետ պատմական հարցերին, այլև պատմության գիտական շարադրման մեթոդաբանությանը, աղբյուրագիտական քննադատությանը և հակամարտող պատմական պատումների ձևավորման մեխանիզմներին՝ նպաստելով Հարավային Կովկասի պատմագրական բանավեճերի առավել համակարգված ընկալմանը։

Աշխատությունը նվիրված է բարձր ջերմաստիճանային գերհաղորդական հատկություններով օժտված պոլիմեր–կերամիկական նանոկոմպոզիտների ստացման գիտական սկզբունքների և դրանց կառուցվածքային, էլեկտրական, մագնիսական, ջերմային ու մեխանիկական հատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում պոլիմերային մատրիցի և գերհաղորդիչ կերամիկական նանոմասնիկների համատեղմամբ այնպիսի բազմաբաղադրիչ նյութերի ձևավորումն է, որոնցում հնարավոր է համադրել կերամիկական գերհաղորդիչների ֆունկցիոնալ հատկությունները և պոլիմերներին բնորոշ տեխնոլոգիական առավելությունները։ Ուսումնասիրվում է բաղադրիչների կառուցվածքի, մասնիկների չափերի, դրանց տարածական բաշխման և միջֆազային փոխազդեցությունների ազդեցությունը վերջնական կոմպոզիտի հատկությունների վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում կերամիկական նանոմասնիկների համասեռ բաշխման խնդրին, քանի որ դրանց կուտակումները կամ ոչ բավարար փոխկապակցվածությունը կարող են էական ազդեցություն ունենալ նյութի էլեկտրահաղորդական և մեխանիկական բնութագրերի վրա։ Քննվում է նաև հաղորդիչ ուղիների ձևավորման երևույթը և գերհաղորդիչ մասնիկների կոնցենտրացիայի ազդեցությունը կոմպոզիտում շարունակական էլեկտրական կապերի առաջացման վրա։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է գերհաղորդիչ վիճակի հիմնական բնութագրերի գնահատումը, այդ թվում՝ նյութի էլեկտրական դիմադրության փոփոխությունը ջերմաստիճանից կախված, գերհաղորդիչ անցման առանձնահատկությունները և մագնիսական արձագանքը։ Կարևորվում է նանոկոմպոզիտի կառուցվածք–հատկություն փոխկապակցվածության բացահայտումը՝ պարզելու համար, թե պոլիմերային և կերամիկական փուլերի հարաբերակցությունն ինչպես է անդրադառնում նյութի ֆունկցիոնալ վարքագծի վրա։ Ուսումնասիրվում են նաև ջերմային կայունությունը, մեխանիկական ամրությունը, ճկունությունը և արտաքին ազդեցությունների նկատմամբ դիմադրողականությունը, քանի որ կոմպոզիտային մոտեցման կարևոր նպատակներից մեկը փխրուն կերամիկական նյութերի որոշ տեխնոլոգիական սահմանափակումների մեղմումն է։ Կառուցվածքային և ֆիզիկաքիմիական բնութագրման միջոցով հնարավոր է գնահատել փուլային կազմը, մակերևույթի և ներքին կառուցվածքի առանձնահատկությունները, ինչպես նաև տարբեր բաղադրիչների միջև ձևավորվող սահմանային շերտերը։ Առանձին նշանակություն ունի նանոմաշտաբային կառուցվածքի ազդեցության ուսումնասիրությունը, քանի որ մասնիկների չափերի նվազեցումը մեծացնում է միջֆազային մակերևույթի դերը և կարող է փոփոխել նյութի ընդհանուր ֆիզիկական հատկությունները։ Նման նյութերը գիտական հետաքրքրություն են ներկայացնում գերհաղորդականության, նանոտեխնոլոգիաների և ֆունկցիոնալ կոմպոզիտների զարգացման տեսանկյունից՝ հատկապես այն համակարգերի համար, որտեղ կարևոր է էլեկտրական և մագնիսական առանձնահատկությունների համադրումը մշակելիության ու կառուցվածքային ճկունության հետ։ Աշխատությունը նպաստում է գերհաղորդիչ նանոկոմպոզիտների ձևավորման օրինաչափությունների և դրանց հատկությունների նպատակային կառավարման վերաբերյալ պատկերացումների զարգացմանը։

Աշխատությունը նվիրված է ուսուցչի մասնագիտական գործունեության արդյունավետությունն ապահովող մանկավարժական ձեռնահասության ձևավորման տեսական, մեթոդաբանական և գործնական հիմքերի ուսումնասիրությանը՝ ժամանակակից կրթական պահանջների համատեքստում։ Մանկավարժական ձեռնահասությունը դիտարկվում է որպես փոխկապակցված մասնագիտական գիտելիքների, կարողությունների, հմտությունների, արժեքային դիրքորոշումների և անձնային որակների ամբողջական համակարգ, որը հնարավորություն է տալիս ուսուցչին նպատակային կազմակերպել ուսուցման ու դաստիարակության գործընթացը, արձագանքել սովորողների տարբեր կարիքներին և գնահատել սեփական գործունեության արդյունավետությունը։ Հետազոտության շրջանակում առանձնացվում են առարկայական, մեթոդական, հոգեբանամանկավարժական, հաղորդակցական, տեղեկատվական, հետազոտական և կազմակերպական կարողությունները՝ ուսումնասիրելով դրանց փոխազդեցությունն ուսուցչի մասնագիտական կայացման գործընթացում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ուսանողակենտրոն և կարողունակությունների վրա հիմնված կրթական մոտեցումներին, որոնց պայմաններում ուսուցիչը հանդես է գալիս ոչ միայն գիտելիք փոխանցողի, այլև սովորողի ճանաչողական գործունեությունը կազմակերպող, ուղղորդող և աջակցող մասնագետի դերում։ Կարևորվում են դասի նպատակների սահմանման, ուսումնական բովանդակության ընտրության, արդյունավետ մեթոդների կիրառման, սովորողների առաջընթացի գնահատման և հետադարձ կապի կազմակերպման կարողությունները։ Ուսումնասիրվում է նաև տարբեր կրթական կարիքներ և ուսուցման տեմպեր ունեցող սովորողների հետ աշխատանքի կազմակերպումը՝ ընդգծելով տարբերակված և ներառական մանկավարժական մոտեցումների նշանակությունը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է թվային ձեռնահասության զարգացումը, քանի որ ժամանակակից ուսուցիչը պետք է կարողանա նպատակային ընտրել և կիրառել թվային կրթական ռեսուրսները՝ դրանք համապատասխանեցնելով ուսումնական խնդիրներին։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում մանկավարժական հաղորդակցությանը, ուսուցիչ–աշակերտ համագործակցությանը, դասարանում դրական սոցիալ-հոգեբանական միջավայրի ձևավորմանը և մասնագիտական էթիկային։ Մանկավարժական ռեֆլեքսիան դիտարկվում է որպես մասնագիտական զարգացման կարևոր մեխանիզմ, որի միջոցով ուսուցիչը վերլուծում է սեփական փորձը, բացահայտում ուժեղ և կատարելագործման ենթակա կողմերը և վերանայում կիրառվող մեթոդները։ Կարևորվում է նաև սկզբնական մասնագիտական պատրաստության և հետագա շարունակական զարգացման փոխկապակցվածությունը՝ վերապատրաստումների, ինքնակրթության, փորձի փոխանակման, մասնագիտական համայնքներում համագործակցության և հետազոտական գործունեության միջոցով։ Աշխատությունը մանկավարժական ձեռնահասության ձևավորումը ներկայացնում է որպես շարունակական և բազմաբաղադրիչ գործընթաց, որը զարգանում է տեսական գիտելիքի, գործնական փորձի, ինքնագնահատման և կրթական փոփոխություններին հարմարվելու փոխազդեցությամբ։ Հետազոտությունը կարևոր նշանակություն ունի մանկավարժական կրթության և ուսուցիչների մասնագիտական զարգացման համար՝ նպաստելով ժամանակակից դպրոցի պահանջներին համապատասխան մասնագետի պատրաստման ու շարունակական կատարելագործման համակարգային մոտեցումների ձևավորմանը։

Աշխատությունը նվիրված է կիսահաղորդչային նանոկառուցվածքների հիման վրա գործող օպտոէլեկտրոնային սարքերի մշակման, ֆիզիկական սկզբունքների և հիմնական բնութագրերի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում նանոմետրային չափերի պայմաններում կիսահաղորդիչ նյութերի էլեկտրոնային և օպտիկական հատկությունների փոփոխություններն են, որոնք հնարավորություն են տալիս ձևավորել ավանդական ծավալային նյութերից տարբերվող գործառնական հնարավորություններով սարքային կառուցվածքներ։ Ուսումնասիրվում են քվանտային սահմանափակման երևույթները, էներգիական մակարդակների և գոտիական կառուցվածքի փոփոխությունները, լիցքակիրների շարժման ու վերամիավորման գործընթացները, ինչպես նաև լույսի և նյութի փոխազդեցության առանձնահատկությունները նանոկառուցվածքային համակարգերում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում քվանտային հորերի, քվանտային լարերի, քվանտային կետերի, բազմաշերտ և հետերոկառուցվածքային համակարգերի կիրառման հնարավորություններին։ Քննվում է նանոկառուցվածքի երկրաչափական պարամետրերի, նյութական կազմի և շերտերի փոխդասավորության ազդեցությունը սարքի սպեկտրային, էլեկտրական և օպտիկական բնութագրերի վրա։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է կառուցվածք–հատկություն–գործառույթ փոխկապակցվածության բացահայտումը, որը հնարավորություն է տալիս նպատակային ձևով կառավարել ճառագայթման կամ լուսազգայունության բնութագրերը։ Ուսումնասիրվում են լուսարձակող և լուսաընդունիչ սարքերի աշխատանքի ֆիզիկական մեխանիզմները, լիցքակիրների ներարկման, տեղափոխման, գրավման և վերամիավորման երևույթները, ինչպես նաև սարքային արդյունավետության վրա ազդող գործոնները։ Կարևորվում են մակերևութային և միջշերտային վիճակների, կառուցվածքային անհամասեռությունների, ջերմաստիճանի և արտաքին էլեկտրական կամ օպտիկական ազդեցությունների դերը։ Տեսական մոդելավորման և փորձարարական ուսումնասիրությունների համադրումը հնարավորություն է տալիս գնահատելու նանոկառուցվածքների էներգիական սպեկտրները, օպտիկական անցումները և սարքերի աշխատանքային ցուցանիշները։ Առանձին ուշադրություն կարող է հատկացվել պատրաստված կառուցվածքների բնութագրմանը՝ դրանց էլեկտրական, սպեկտրային և լուսային հատկությունների ուսումնասիրության միջոցով։ Նանոկառուցվածքային մոտեցումը կարևոր է նաև սարքերի չափերի փոքրացման, էներգաարդյունավետության բարձրացման և որոշ օպտիկական բնութագրերի նպատակային կարգավորման տեսանկյունից։ Նման համակարգերը գիտական և տեխնոլոգիական հետաքրքրություն են ներկայացնում լուսադիոդների, ֆոտոդետեկտորների, լազերային աղբյուրների, օպտիկական հաղորդակցության և տարբեր ֆոտոնային համակարգերի զարգացման համար։ Աշխատությունը միավորում է կիսահաղորդիչների ֆիզիկայի, նանոֆիզիկայի և օպտոէլեկտրոնիկայի մոտեցումները՝ նպաստելով նանոկառուցվածքային սարքերի աշխատանքի ֆիզիկական օրինաչափությունների բացահայտմանը և նոր սերնդի օպտոէլեկտրոնային համակարգերի գիտատեխնիկական հիմքերի զարգացմանը։

Աշխատությունը նվիրված է բուսաբուծական արտադրանքի իրացման գործընթացում առաջացող տնտեսական, կազմակերպական և շուկայական խնդիրների ուսումնասիրությանը՝ Տավուշի մարզի առանձնահատկությունների օրինակով։ Հետազոտության առանցքում գյուղատնտեսական արտադրողի և վերջնական սպառողի միջև ձևավորվող արժեշղթան է՝ արտադրանքի հավաքումից, տեսակավորումից և պահպանությունից մինչև տեղափոխում, վերամշակում և վաճառք։ Քննվում են այն գործոնները, որոնք կարող են սահմանափակել արտադրողների շուկա մուտք գործելու հնարավորությունները՝ իրացման կայուն ուղիների բացակայությունը, պահանջարկի և գների վերաբերյալ տեղեկատվության անբավարարությունը, արտադրության փոքր ծավալները, պահեստավորման և սառնարանային տնտեսությունների հասանելիությունը, տրանսպորտային ծախսերը և արտադրանքի սեզոնայնությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում բուսաբուծական մթերքների առանձնահատկություններին, քանի որ դրանց մի մասը սահմանափակ պահպանման ժամկետ ունի, և իրացման գործընթացի ոչ արդյունավետ կազմակերպումը կարող է հանգեցնել տնտեսական կորուստների։ Ուսումնասիրվում է միջնորդների դերը շուկայում, արտադրողի վաճառքի գնի և վերջնական սպառողական գնի ձևավորման ընդհանուր մեխանիզմները, ինչպես նաև արտադրողների բանակցային դիրքի ամրապնդման հնարավորությունները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է գյուղացիական տնտեսությունների և այլ արտադրողների համագործակցության զարգացումը։ Արտադրանքի համատեղ հավաքումը, տեսակավորումը, փաթեթավորումը, պահպանումը և շուկա հանելը կարող են դիտարկվել որպես փոքր արտադրողների շուկայական հնարավորությունների ընդլայնման կազմակերպական միջոցներ։ Կարևորվում են նաև վերամշակող կազմակերպությունների, առևտրային ցանցերի և գյուղատնտեսական արտադրողների միջև երկարաժամկետ պայմանագրային հարաբերությունները, որոնք կարող են նպաստել իրացման գործընթացի կանխատեսելիության բարձրացմանը։ Տավուշի մարզի օրինակով ուշադրություն է դարձվում տարածքային պայմաններին, բնակավայրերի տեղաբաշխմանը, ճանապարհային և լոգիստիկ ենթակառուցվածքներին, տեղական արտադրության կառուցվածքին և շուկաների հասանելիությանը։ Քննվում են նաև արտադրանքի որակի, ստանդարտացման, փաթեթավորման, մակնշման և սպառողական պահանջներին համապատասխանեցման հարցերը՝ որպես մրցունակության կարևոր բաղադրիչներ։ Առանձին նշանակություն է տրվում շուկայական տեղեկատվության և թվային գործիքների կիրառմանը, որոնց միջոցով արտադրողները կարող են ավելի արագ տեղեկություններ ստանալ պահանջարկի, վաճառքի հնարավորությունների և գնային պայմանների վերաբերյալ։ Իրացման խնդիրների լուծման հնարավոր ուղղությունները դիտարկվում են նաև տեղական վերամշակման զարգացման, արտադրանքի ավելացված արժեքի բարձրացման, արդյունավետ լոգիստիկ համակարգերի ձևավորման և արտադրող–վերամշակող–վաճառող կապերի ամրապնդման համատեքստում։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի գյուղատնտեսական տնտեսագիտության և տարածաշրջանային զարգացման ուսումնասիրության համար՝ բուսաբուծական արտադրանքի իրացումը ներկայացնելով որպես ամբողջական տնտեսական գործընթաց, որի արդյունավետ կազմակերպումը կարող է նպաստել արտադրողների եկամուտների կայունությանը, արտադրական ներուժի առավել լիարժեք օգտագործմանը և գյուղական տնտեսության զարգացմանը։

Աշխատությունը նվիրված է բարդ համակարգերի մաթեմատիկական և համակարգչային մոդելավորմանը՝ ստոխաստիկ հաշվարկների և հավանականային մեթոդների կիրառմամբ։ Հետազոտության առանցքում այնպիսի համակարգերի ուսումնասիրությունն է, որոնց վարքագիծը պայմանավորված է մեծ թվով փոխկապակցված տարրերով, պատահական գործոններով, անորոշություններով և ժամանակի ընթացքում փոփոխվող ներքին ու արտաքին ազդեցություններով։ Ստոխաստիկ մոտեցումը հնարավորություն է տալիս համակարգի պարամետրերը և գործընթացները ներկայացնել ոչ միայն հաստատուն կամ միարժեք մեծությունների, այլև հավանականային բնութագրերի միջոցով՝ ավելի իրատեսորեն նկարագրելով իրական համակարգերում հանդիպող տատանումները և անկանխատեսելիությունը։ Ուսումնասիրվում են պատահական գործընթացների, հավանականային բաշխումների, պատահական փոփոխականների և վիճակագրական գնահատման սկզբունքների կիրառման հնարավորությունները բարդ համակարգերի վարքագծի նկարագրման համար։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում մոդելի կառուցվածքի ընտրությանը, սկզբնական տվյալների ձևավորմանը, համակարգի վիճակների միջև անցումների նկարագրմանը և ստացված արդյունքների վիճակագրական մեկնաբանմանը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է համակարգչային նմանակման մեթոդների կիրառումը, որոնց միջոցով հնարավոր է բազմակի հաշվարկային փորձերի հիման վրա ուսումնասիրել համակարգի հնարավոր վիճակները և գնահատել տարբեր սցենարների իրականացման հավանականությունները։ Այս համատեքստում կարևորվում են Մոնտե Կառլոյի տիպի մոտեցումները և պատահական ընտրանքների վրա հիմնված հաշվարկային մեթոդները, որոնք հատկապես օգտակար են այն դեպքերում, երբ խնդրի ճշգրիտ վերլուծական լուծումը դժվար է կամ գործնականում անհասանելի։ Քննվում են նաև մոդելների ճշգրտության, կայունության և հաշվարկային արդյունավետության հարցերը՝ հաշվի առնելով պատահականության պատճառով առաջացող վիճակագրական սխալները։ Կարևորվում է մոդելավորման արդյունքների բազմակի կրկնությունների հիման վրա գնահատումը, վստահելի վիճակագրական բնութագրերի ստացումը և դրանց համեմատությունը իրական կամ փորձարարական տվյալների հետ։ Բարդ համակարգերի դեպքում առանձնահատուկ նշանակություն ունի նաև առանձին տարրերի տեղային փոխազդեցություններից ամբողջ համակարգի մակարդակում ձևավորվող վարքագծի ուսումնասիրությունը։ Ստոխաստիկ մոդելավորումը հնարավորություն է տալիս վերլուծելու համակարգի զգայունությունը տարբեր պարամետրերի նկատմամբ, ուսումնասիրելու անորոշությունների տարածումը և գնահատելու հազվադեպ, սակայն համակարգի գործունեության համար նշանակալի իրադարձությունների հնարավոր ազդեցությունը։ Նման մեթոդները կիրառելի են տեխնիկական, ֆիզիկական, կենսաբանական, տնտեսական, տեղեկատվական և զանգվածային սպասարկման համակարգերի ուսումնասիրության մեջ։ Աշխատությունը նպաստում է հավանականային մոդելավորման և հաշվողական մեթոդների համատեղ կիրառման սկզբունքների զարգացմանը՝ բարդ համակարգերի կառուցվածքը, դինամիկան և անորոշության պայմաններում դրանց հնարավոր վարքագիծը առավել ամբողջական նկարագրելու նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է պորֆիրինային միացությունների և ԴՆԹ-ի A-կոնֆորմացիայի միջև առաջացող մոլեկուլային փոխազդեցությունների ֆիզիկաքիմիական և կառուցվածքային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում այն հարցն է, թե նուկլեինաթթվի տարածական կառուցվածքը ինչպես է ազդում պորֆիրինների կապման բնույթի, կայունության և ընտրողականության վրա։ A-ձևը տարբերվում է ԴՆԹ-ի առավել տարածված B-ձևից պարույրի երկրաչափությամբ, հիմքերի տարածական դասավորությամբ և ակոսների կառուցվածքային առանձնահատկություններով, ինչի պատճառով նույն լիգանդը տարբեր կոնֆորմացիաների հետ կարող է փոխազդել տարբեր կերպ։ Պորֆիրինները դիտարկվում են որպես ընդարձակ արոմատիկ մակերես և փոփոխելի ծայրամասային խմբեր ունեցող մոլեկուլներ, որոնց կառուցվածքը հնարավորություն է տալիս տարբեր ոչ կովալենտ փոխազդեցությունների միջոցով կապվել նուկլեինաթթուների հետ։ Ուսումնասիրվում են էլեկտրաստատիկ փոխազդեցությունների, ջրածնային կապերի, արոմատիկ համակարգերի փոխազդեցությունների և ԴՆԹ-ի մակերևութային կառուցվածքի հետ կապման հնարավոր դերերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում պորֆիրինի լիցքի, կառուցվածքային առանձնահատկությունների և միջավայրի ֆիզիկաքիմիական պայմանների ազդեցությանը ձևավորվող համալիրների հատկությունների վրա։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է կապման հնարավոր մեխանիզմների տարբերակումը և դրանց կախվածության գնահատումը ԴՆԹ-ի կոնֆորմացիայից։ Դիտարկվում է նաև, թե լիգանդի միացումը որքանով կարող է կապված լինել նուկլեինաթթվի տեղային կառուցվածքային փոփոխությունների կամ համալիրի կայունության փոփոխության հետ։ Փորձարարական ուսումնասիրությունների շրջանակում կարող են կիրառվել սպեկտրադիտական և այլ ֆիզիկաքիմիական մոտեցումներ, որոնց միջոցով հնարավոր է գնահատել կապման ընթացքում պորֆիրինի օպտիկական հատկությունների փոփոխությունները, համալիրների ձևավորումը և փոխազդեցության հարաբերական ուժգնությունը։ Տարբեր պայմաններում ստացված տվյալների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս պարզաբանելու կառուցվածք–փոխազդեցություն կապը և առանձնացնելու այն գործոնները, որոնք նպաստում են տվյալ կոնֆորմացիայի նկատմամբ լիգանդի ընտրողականությանը։ Կարևորվում է նաև A- և այլ կոնֆորմացիոն վիճակներում գտնվող ԴՆԹ-ի հետ պորֆիրինների փոխազդեցությունների համեմատական ուսումնասիրությունը, քանի որ այն կարող է ավելի ամբողջական պատկերացում տալ նուկլեինաթթվի երկրաչափության ազդեցության մասին։ Նման համակարգերի ուսումնասիրությունն ունի հիմնարար նշանակություն մոլեկուլային կենսաֆիզիկայի, ֆոտոքիմիայի և նուկլեինաթթուների ֆիզիկաքիմիայի համար՝ նպաստելով ԴՆԹ-ի կոնֆորմացիոն վիճակների մոլեկուլային ճանաչման մեխանիզմների վերաբերյալ պատկերացումների խորացմանը։ Աշխատությունը նաև կարևոր հիմք է պորֆիրին–նուկլեինաթթու համալիրների կառուցվածքային և սպեկտրային հատկությունների հետագա ուսումնասիրությունների համար։