Ready-made Materials

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում քրեական դատավարության ընթացքում վարույթին մասնակցող անձանց անաչառությունն ու անկախությունն ապահովող իրավական մեխանիզմների ուսումնասիրությանը՝ հատկապես այն հանգամանքների տեսանկյունից, որոնց առկայությունը կարող է անհնար դարձնել տվյալ անձի հետագա մասնակցությունը վարույթին։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է քրեական դատավարության օրենսդրությամբ նախատեսված բացառման և ինքնաբացարկի հիմքերի բովանդակության, դրանց կիրառման պայմանների և գործնական նշանակության վրա։ Այս իրավական ինստիտուտը դիտարկվում է որպես արդար դատաքննության, դատավարական անաչառության և վարույթի մասնակիցների իրավունքների պաշտպանության կարևոր երաշխիք։ Քննության են առնվում այն իրավիճակները, երբ դատավորը, դատախազը, քննիչը կամ վարույթում որոշակի մասնագիտական գործառույթ իրականացնող այլ անձ կարող է ունենալ անձնական, ընտանեկան, ծառայողական կամ այլ բնույթի կապեր ու շահագրգռվածություն, որոնք կարող են հիմնավոր կասկած առաջացնել նրա անկողմնակալության վերաբերյալ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում իրական շահերի բախման և անաչառության վերաբերյալ արտաքին ընկալման տարբերակմանը, քանի որ արդարադատության նկատմամբ վստահության համար կարևոր է ոչ միայն փաստացի կողմնակալության բացակայությունը, այլև այնպիսի հանգամանքների բացառումը, որոնք կարող են ողջամիտ կասկած առաջացնել դատավարական որոշումների օբյեկտիվության նկատմամբ։ Ուսումնասիրվում են վարույթին նախկինում այլ դատավարական կարգավիճակով մասնակցելու, գործի արդյունքի նկատմամբ ուղղակի կամ անուղղակի շահագրգռվածության, կողմերի հետ որոշակի կապերի և այլ հնարավոր հիմքերի իրավական հետևանքները։ Կարևորվում է բացառման հիմքերի հստակ և կանխատեսելի ձևակերպումը, քանի որ չափազանց ընդհանուր կարգավորումները կարող են հանգեցնել ոչ միատեսակ իրավակիրառ պրակտիկայի, իսկ չափազանց սահմանափակ թվարկումը՝ չընդգրկել իրականում անաչառության վերաբերյալ կասկած առաջացնող բոլոր իրավիճակները։ Առանձին քննության առարկա են ինքնաբացարկի և բացարկի ընթացակարգերը, համապատասխան միջնորդության ներկայացման պայմանները, դրա քննարկման իրավասությունը և ընդունվող որոշումների հիմնավորման պահանջները։ Դիտարկվում է նաև, թե դատավարության որ փուլում կարող են ի հայտ գալ մասնակցությունը բացառող հանգամանքները և ինչպիսի իրավական հետևանքներ պետք է առաջանան դրանց ուշ բացահայտման դեպքում։ Կարևորվում է դատավարական իրավունքների չարաշահման կանխարգելումը, քանի որ բացարկի մեխանիզմը, լինելով անաչառության ապահովման կարևոր միջոց, չպետք է օգտագործվի վարույթն անհիմն ձգձգելու կամ դատավարության բնականոն ընթացքին խոչընդոտելու նպատակով։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է ապահովել, որ բացարկի վերաբերյալ դիմումները ենթարկվեն իրական և հիմնավորված քննության և չմերժվեն միայն ձևական պատճառաբանություններով։ Ուսումնասիրության շրջանակում ուշադրություն է հատկացվում դատավորի անկախության և անաչառության սկզբունքների հարաբերակցությանը, ինչպես նաև մեղադրանքի, պաշտպանության և դատական իշխանության գործառույթների տարանջատման նշանակությանը։ Քննության են առնվում նաև փորձագետի, թարգմանչի և դատավարությանը մասնագիտական աջակցություն ցուցաբերող այլ անձանց մասնակցության հետ կապված հնարավոր հակասությունները, քանի որ նրանց մասնագիտական եզրակացությունների կամ գործողությունների օբյեկտիվությունը կարող է էական նշանակություն ունենալ ապացույցների գնահատման և վարույթի արդյունքների համար։ Իրավական կարգավորումների արդյունավետությունը գնահատվում է ոչ միայն նորմերի ձևակերպման, այլև դրանց գործնական կիրառման տեսանկյունից՝ բացահայտելով հնարավոր օրենսդրական բացերը, հակասությունները և մեկնաբանման դժվարությունները։ Կարևորվում է ազգային օրենսդրության համապատասխանությունը արդար դատաքննության միջազգային իրավական չափանիշներին, հատկապես անկախ և անկողմնակալ դատարանի պահանջին։ Համեմատական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս գնահատել տարբեր իրավական համակարգերում կիրառվող լուծումները և որոշել, թե դրանցից որոնք կարող են օգտակար լինել ներպետական կարգավորումների կատարելագործման համար։ Առանձին նշանակություն է տրվում դատական պրակտիկայի ուսումնասիրությանը, քանի որ կոնկրետ գործերում բացարկի և ինքնաբացարկի հիմքերի մեկնաբանությունը ցույց է տալիս օրենսդրական դրույթների իրական գործառնական սահմանները։ Նման վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել միատեսակ իրավակիրառության խնդիրները և ձևակերպել դատավարական երաշխիքների ամրապնդմանն ուղղված առաջարկություններ։ Աշխատության կիրառական նշանակությունը պայմանավորված է քրեական դատավարության մասնակիցների անաչառության ապահովման, շահերի բախման կանխարգելման, բացարկների քննության ընթացակարգերի կատարելագործման և արդարադատության նկատմամբ հասարակական վստահության ամրապնդման հնարավորությամբ։ Այն կարող է օգտակար լինել քրեական դատավարության, դատական իրավունքի և մարդու իրավունքների ոլորտների մասնագետների, դատավորների, դատախազների, քննիչների, փաստաբանների, հետազոտողների, դասախոսների և իրավաբանական մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է XIX դարի վերջին քառորդում հայ պատմագիտական մտքի զարգացման հիմնական ուղղությունների, մեթոդաբանական առանձնահատկությունների և պատմության ուսումնասիրման նոր մոտեցումների ձևավորման քննությանը։ Ուսումնասիրության կենտրոնում տվյալ ժամանակաշրջանի պատմագիտական ժառանգությունն է՝ դիտարկված հասարակական-քաղաքական, մշակութային և գիտական փոփոխությունների համատեքստում։ Քննության են առնվում այն պայմանները, որոնց ազդեցությամբ պատմության ուսումնասիրությունը աստիճանաբար ձեռք էր բերում առավել համակարգված և գիտական բնույթ՝ ընդլայնելով օգտագործվող սկզբնաղբյուրների շրջանակը և մեծացնելով փաստերի քննադատական վերլուծության նշանակությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում հայ ժողովրդի անցյալի վերաբերյալ աշխատությունների թեմատիկ ուղղություններին, պատմական իրադարձությունների մեկնաբանության սկզբունքներին և ազգային պատմության ամբողջական պատկեր ստեղծելու փորձերին։ Դիտարկվում է պատմագրության կապը ժամանակաշրջանի ազգային ինքնագիտակցության զարգացման, կրթական և մշակութային շարժումների, մամուլի ու գիտական հրապարակումների տարածման հետ։ Պատմական գիտելիքը ներկայացվում է ոչ միայն որպես անցյալի իրադարձությունների նկարագրություն, այլև որպես հասարակության կողմից սեփական պատմական փորձը հասկանալու և ազգային մշակութային ժառանգությունը համակարգելու կարևոր միջոց։ Ուսումնասիրվում է միջնադարյան հայկական մատենագրության, ձեռագրական նյութերի, վիմագրական արձանագրությունների, արխիվային փաստաթղթերի, եկեղեցական աղբյուրների և օտարալեզու տեղեկությունների օգտագործման ընդլայնումը։ Կարևորվում է սկզբնաղբյուրների համեմատական քննությունը, դրանց արժանահավատության գնահատումը և տարբեր վկայությունների համադրման միջոցով պատմական իրադարձությունների առավել հիմնավորված վերականգնման ձգտումը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում պատմագիտական աշխատանքի և բանասիրության, հնագիտության, ազգագրության, աշխարհագրության ու լեզվաբանության փոխհարաբերություններին, քանի որ հայագիտական ուսումնասիրությունների զարգացումը նպաստում էր պատմության վերաբերյալ նոր տվյալների շրջանառությանը։ Քննության են առնվում հայ ժողովրդի հին և միջնադարյան պատմության, եկեղեցու պատմության, քաղաքական հարաբերությունների, մշակույթի, հասարակական կյանքի և նոր ժամանակների պատմական զարգացումների ուսումնասիրության առանձնահատկությունները։ Կարևորվում է նաև պատմական աշխարհագրության դերը՝ բնակավայրերի, պատմական նահանգների, քաղաքական սահմանների և մշակութային կենտրոնների վերաբերյալ տեղեկությունների ճշգրտման գործում։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հետևել պատմագրության մեջ փաստագրական և քննադատական մոտեցումների ամրապնդմանը, ինչպես նաև պատմական շարադրանքի ավանդական ձևերից դեպի գիտական հիմնավորման առավել հետևողական մեթոդներ անցման գործընթացին։ Դիտարկվում են պատմաբանների աշխարհայացքային և գաղափարական դիրքորոշումների ազդեցությունները պատմական նյութի ընտրության ու մեկնաբանության վրա՝ հաշվի առնելով տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական խնդիրները և ազգային կյանքի զարգացումները։ Առանձին նշանակություն է տրվում հայկական պարբերական մամուլին և գիտական հրատարակություններին, որոնք նպաստում էին նոր ուսումնասիրությունների տարածմանը, պատմագիտական բանավեճերի ձևավորմանը և աղբյուրագիտական նյութերի հրապարակմանը։ Քննության են առնվում նաև հայկական գիտական կենտրոնների ու մտավորական շրջանակների կապերը ռուսական և եվրոպական գիտական միջավայրերի հետ, որոնց միջոցով հայ հետազոտողները ծանոթանում էին պատմագիտական նոր տեսություններին, աղբյուրների քննության եղանակներին և գիտական աշխատանքի կազմակերպման սկզբունքներին։ Այդ փոխազդեցությունները նպաստում էին հայագիտական հետազոտությունների մեթոդական գործիքակազմի ընդլայնմանը՝ միաժամանակ պահպանելով ազգային պատմության ուսումնասիրության առանձնահատուկ խնդիրները։ Կարևորվում է նաև անհատ պատմաբանների և գիտնականների ներդրման գնահատումը՝ նրանց աշխատությունները համադրելով ժամանակաշրջանի ընդհանուր գիտական միտումների հետ։ Նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել ինչպես տարբեր հեղինակների հայեցակարգային առանձնահատկությունները, այնպես էլ նրանց միջև առկա շարունակականությունն ու գիտական բանավեճերը։ Աշխատությունը լուսաբանում է պատմագիտության աստիճանական մասնագիտացման ընթացքը և այն նախադրյալները, որոնք հետագայում նպաստեցին հայ պատմագիտական դպրոցների ու գիտական հաստատությունների զարգացմանը։ XIX դարի վերջին տասնամյակների պատմագիտական ժառանգության ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև հայ ազգային մտքի պատմության տեսանկյունից, քանի որ պատմական գիտելիքի ձևավորումն ու տարածումը սերտորեն կապված էին ինքնության, մշակութային ժառանգության և ժողովրդի պատմական շարունակականության վերաբերյալ պատկերացումների հետ։ Հետազոտության նշանակությունը պայմանավորված է տվյալ ժամանակաշրջանի պատմագիտական աշխատությունների ոչ միայն փաստական բովանդակության, այլև դրանց մեթոդաբանության, աղբյուրագիտական հիմքի և գիտական արժեքի գնահատմամբ։ Այն հնարավորություն է տալիս հասկանալ հայ պատմագիտության զարգացման այն փուլը, որի ընթացքում ձևավորվեցին պատմության մասնագիտական ուսումնասիրության մի շարք կարևոր սկզբունքներ և ամրապնդվեց պատմական սկզբնաղբյուրների քննադատական օգտագործման մշակույթը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել հայոց պատմության, պատմագրության, աղբյուրագիտության, հայագիտության և XIX դարի հայկական հասարակական ու մշակութային մտքի ուսումնասիրությամբ զբաղվող պատմաբանների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Ժողովածուն ներկայացնում է պետական մասսայական գրադարանների ցանցի կենտրոնացված կազմակերպման, կառավարման և գործունեության կարգավորման համար նախատեսված ղեկավար ու մեթոդական փաստաթղթերի համակարգված ամբողջություն։ Նյութերի հիմնական ուղղվածությունը կապված է առանձին գրադարանների միասնական կազմակերպական համակարգում միավորման, կենտրոնական և մասնաճյուղային գրադարանների միջև գործառույթների բաշխման, աշխատանքի համակարգման և բնակչության գրադարանային սպասարկման արդյունավետ կազմակերպման հետ։ Կենտրոնացումը դիտարկվում է որպես գրադարանային ռեսուրսների, գրքային ֆոնդերի, մասնագիտական ներուժի և տեղեկատվական հնարավորությունների համատեղ օգտագործման միջոց, որը հնարավորություն է տալիս նվազեցնել առանձին հաստատությունների աշխատանքի կրկնությունները և ձևավորել միասնական սպասարկման համակարգ։ Ներկայացվող փաստաթղթերը կարող են սահմանել կենտրոնացված գրադարանային համակարգերի կառուցվածքը, կառավարման մարմինների իրավասությունները, կենտրոնական գրադարանի և մասնաճյուղերի պարտականությունները, ինչպես նաև աշխատանքի պլանավորման, հաշվառման և վերահսկման ընդհանուր սկզբունքները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում գրքային ֆոնդերի կենտրոնացված համալրմանը, մշակմանը, հաշվառմանը և բաշխմանը։ Նման կազմակերպման պայմաններում գրականության ձեռքբերումը և գրադարանային մշակումը կարող են իրականացվել միասնական սկզբունքներով՝ ապահովելով ֆոնդերի առավել նպատակային ձևավորում և տարբեր մասնաճյուղերի ընթերցողական պահանջների հաշվառում։ Կարևորվում է միասնական տեղեկատու-մատենագիտական ապարատի ստեղծումը, կատալոգների կազմակերպումը և գրադարանների միջև տեղեկատվության փոխանակումը։ Ընթերցողների սպասարկման ոլորտում դիտարկվում են բնակչության տարբեր խմբերի պահանջների ուսումնասիրության, գրականության հասանելիության ընդլայնման և մասնաճյուղերի միջև գրքային ռեսուրսների փոխօգտագործման կազմակերպական հնարավորությունները։ Կենտրոնացված համակարգը հնարավորություն է տալիս առանձին գրադարանների ֆոնդերը դիտարկել որպես ընդհանուր տեղեկատվական ռեսուրս և անհրաժեշտության դեպքում ընթերցողներին տրամադրել այլ մասնաճյուղերում առկա գրականությունը։ Ժողովածուում ընդգրկված ղեկավար փաստաթղթերի կարևոր ուղղություններից է աշխատակիցների գործառույթների և պատասխանատվության սահմանումը։ Դիտարկվում են կենտրոնական գրադարանի ղեկավարության, մեթոդական և մատենագիտական ստորաբաժանումների, համալրման ու մշակման ծառայությունների, ինչպես նաև մասնաճյուղերի աշխատակիցների գործունեության հիմնական սկզբունքները։ Կարևորվում է մեթոդական ղեկավարումը, որի միջոցով կենտրոնական գրադարանը կարող է աջակցել մասնաճյուղերին աշխատանքի կազմակերպման, ընթերցողների սպասարկման, զանգվածային միջոցառումների իրականացման և մասնագիտական խնդիրների լուծման հարցերում։ Առանձին նշանակություն է տրվում աշխատանքի պլանավորմանն ու հաշվետվողականությանը՝ միասնական ցուցանիշների և չափանիշների կիրառմամբ։ Վիճակագրական տվյալների հավաքագրումը և գործունեության արդյունքների պարբերական վերլուծությունը հնարավորություն են տալիս գնահատել գրադարանային ցանցի աշխատանքի արդյունավետությունը, բացահայտել առանձին ստորաբաժանումների խնդիրները և կատարելագործել սպասարկման կազմակերպումը։ Ներկայացվում են նաև նյութատեխնիկական ապահովման, աշխատատեղերի կազմակերպման և գրադարանային գույքի օգտագործման հետ կապված կառավարչական մոտեցումներ։ Կենտրոնացման գործընթացը դիտարկվում է ոչ միայն որպես վարչական վերակազմավորում, այլև որպես գրադարանային աշխատանքի բովանդակության և մեթոդների միասնականացման միջոց։ Այն ենթադրում է մասնաճյուղերի միջև համագործակցության խորացում, մասնագիտական աշխատանքի համակարգում և կենտրոնական գրադարանի մեթոդական ու կազմակերպական դերի ուժեղացում։ Փաստաթղթերի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել այն նորմատիվ և կազմակերպական սկզբունքների մասին, որոնց հիման վրա իրականացվել է պետական մասսայական գրադարանների կենտրոնացված համակարգերի ձևավորումն ու գործունեությունը։ Ժողովածուն ունի նաև պատմական աղբյուրագիտական նշանակություն, քանի որ արտացոլում է որոշակի ժամանակաշրջանի գրադարանային քաղաքականությունը, կառավարման մոդելները, մասնագիտական չափանիշները և բնակչության մշակութային ու տեղեկատվական սպասարկման կազմակերպման պատկերացումները։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպես էր գրադարանային ցանցի կառուցվածքային վերափոխումը կապվում ֆոնդերի արդյունավետ օգտագործման, ծառայությունների ընդլայնման և գրադարանային աշխատանքի միասնական մեթոդաբանության ձևավորման հետ։ Նյութերը կարող էին ծառայել որպես գործնական և մեթոդական ուղեցույց կենտրոնացված համակարգերի ղեկավարների ու աշխատակիցների համար՝ օգնելով կազմակերպել կառավարման, համալրման, մատենագիտական, մեթոդական և ընթերցողների սպասարկման աշխատանքները միասնական պահանջների համաձայն։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել գրադարանագիտության, գրադարանային գործի պատմության, մշակութային հաստատությունների կառավարման և տեղեկատվական սպասարկման զարգացման ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, գրադարանավարների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է պտուղների հասունացման ընթացքում տեղի ունեցող կենսաքիմիական փոփոխությունների, դրանց պահպանման տեխնոլոգիական պայմանների և տեղական բուսական հումքից պեկտինի ստացման հնարավորությունների համալիր ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է պտղի ձևավորումից մինչև լիարժեք հասունացում և հետբերքահավաքային պահպանում ընթացող ֆիզիոլոգիական ու կենսաքիմիական գործընթացների վրա, որոնք պայմանավորում են արտադրանքի սննդային արժեքը, կառուցվածքը, համային հատկությունները և պահպանունակությունը։ Քննության են առնվում հասունացման տարբեր փուլերում ածխաջրերի, օրգանական թթուների, պեկտինային նյութերի, գունանյութերի և կենսաբանական այլ բաղադրիչների քանակական ու որակական փոփոխությունները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում բջջապատերի կառուցվածքային վերափոխումներին և պեկտինային միացությունների փոփոխություններին, քանի որ դրանք անմիջականորեն կապված են պտղի հյուսվածքների փափկացման և հասունացման աստիճանի հետ։ Ուսումնասիրվում է նաև ֆերմենտային գործընթացների նշանակությունը և դրանց ազդեցությունը պահպանման ընթացքում արտադրանքի որակական ցուցանիշների փոփոխության վրա։ Հասունացման կենսաքիմիական առանձնահատկությունների բացահայտումը դիտարկվում է որպես պահպանման առավել արդյունավետ տեխնոլոգիական ռեժիմների ընտրության գիտական հիմք։ Քննության են առնվում ջերմաստիճանի, օդի հարաբերական խոնավության, պահպանման տևողության և միջավայրի այլ գործոնների ազդեցությունները պտուղների որակի ու պահպանունակության վրա։ Կարևորվում է հետբերքահավաքային կորուստների նվազեցումը, սննդային արժեքի հնարավորինս երկար պահպանումը և ապրանքային տեսքի վատթարացման կանխումը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տարբեր տեսակների և սորտերի կենսաբանական առանձնահատկություններին, քանի որ դրանց հասունացման արագությունը, կենսաքիմիական կազմը և պահպանման պայմանների նկատմամբ արձագանքը կարող են էապես տարբերվել։ Պահպանման տեխնոլոգիաների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատել տարբեր ռեժիմների արդյունավետությունը և ընտրել տվյալ հումքի առանձնահատկություններին առավել համապատասխան պայմաններ։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է տեղական բուսական հումքի օգտագործմամբ պեկտինի ստացման հնարավորության գնահատումը։ Պեկտինը դիտարկվում է որպես բուսական ծագման արժեքավոր բնական նյութ, որի պարունակությունը և հատկությունները կախված են հումքի տեսակից, հասունության աստիճանից և մշակման պայմաններից։ Ուսումնասիրվում են պեկտինով հարուստ տեղական հումքի հնարավոր աղբյուրները, այդ թվում՝ պտուղների վերամշակման ընթացքում առաջացող բուսական մնացորդների նպատակային օգտագործման հեռանկարները։ Նման մոտեցումը կարևոր է ոչ միայն նոր արտադրանքի ստացման, այլև սննդի արդյունաբերության երկրորդային հումքի առավել ամբողջական օգտագործման տեսանկյունից։ Քննության են առնվում պեկտինային նյութերի առանձնացման և ստացված արտադրանքի հիմնական ֆիզիկաքիմիական հատկությունների գնահատման տեխնոլոգիական սկզբունքները։ Կարևորվում է հումքի նախնական մշակման, արդյունահանման պայմանների և հետագա մաքրման փուլերի ազդեցությունը վերջնական արտադրանքի ելքի և որակի վրա։ Տարբեր տեխնոլոգիական պարամետրերի համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս որոշել պեկտինի առավել արդյունավետ ստացման պայմանները և գնահատել տեղական հումքի արդյունաբերական օգտագործման նպատակահարմարությունը։ Առանձին նշանակություն է տրվում ստացված պեկտինի հատկությունների գնահատմանը՝ սննդի արտադրության մեջ դրա հետագա կիրառման հնարավորությունները պարզելու համար։ Հետազոտությունը միավորում է կենսաքիմիական և տեխնոլոգիական մոտեցումները՝ պտղի հասունացման գործընթացները կապելով պահպանման և վերամշակման հետ։ Այսպիսի համալիր մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն ուսումնասիրել պտուղների կենսաբանական փոփոխությունները, այլև դրանց վերաբերյալ ստացված գիտելիքները կիրառել արտադրական խնդիրների լուծման համար։ Տեղական հումքի արդյունավետ օգտագործումը կարող է նպաստել վերամշակման խորության բարձրացմանը, թափոնների քանակի նվազեցմանը և հավելյալ արժեք ունեցող արտադրանքի ստացմանը։ Աշխատության կիրառական նշանակությունը պայմանավորված է պտղաբուծական արտադրանքի հետբերքահավաքային կորուստների նվազեցման, պահպանման տեխնոլոգիաների կատարելագործման և տեղական հումքային ռեսուրսների առավել արդյունավետ օգտագործման հնարավորությամբ։ Այն կարող է կարևոր նշանակություն ունենալ նաև սննդի արդյունաբերության համար անհրաժեշտ բնական բաղադրիչների տեղական արտադրության զարգացման և պտուղների վերամշակման մնացորդների օգտակար կիրառման տեսանկյունից։ Նյութը կարող է օգտակար լինել սննդի կենսաքիմիայի, սննդի տեխնոլոգիայի, պտուղների պահպանման և վերամշակման, կենսատեխնոլոգիայի ու գյուղատնտեսական արտադրանքի ապրանքագիտության ոլորտների մասնագետների, հետազոտողների, տեխնոլոգների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է սեյսմոլոգիական դիտարկումների կազմակերպման և ստացվող տվյալների մշակման համակարգերի արդյունավետության բարձրացման մեթոդների ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի սեյսմոլոգիական ցանցի օրինակով։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է դիտակայանների ցանցի կառուցվածքի, դրանց տարածական տեղաբաշխման, գրանցման հնարավորությունների և տեղեկատվության հավաքագրման ու մշակման գործընթացների օպտիմալացման վրա։ Սեյսմոլոգիական դիտարկումների համակարգը դիտարկվում է որպես փոխկապակցված տեխնիկական և տեղեկատվական միջոցների ամբողջություն, որի արդյունավետ աշխատանքը կարևոր նշանակություն ունի երկրաշարժերի գրանցման, դրանց հիմնական պարամետրերի որոշման և տարածաշրջանի սեյսմիկ ակտիվության վերաբերյալ հավաստի տվյալների ստացման համար։ Քննության են առնվում դիտակայանների տեղադրման սկզբունքները՝ հաշվի առնելով տարածքի սեյսմատեկտոնական առանձնահատկությունները, երկրաբանական պայմանները, սպասվող սեյսմիկ ակտիվությունը և չափումների տարածական ընդգրկվածությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում դիտարկման ցանցի խտությանը և կայանների փոխադարձ դասավորությանը, քանի որ դրանցից է կախված սեյսմիկ իրադարձությունների տեղորոշման ճշգրտությունը և թույլ երկրաշարժերի հայտնաբերման հնարավորությունը։ Դիտարկվում են ցանցի այնպիսի կառուցվածքի ձևավորման մեթոդներ, որոնք սահմանափակ տեխնիկական և ֆինանսական ռեսուրսների պայմաններում կարող են ապահովել առավել ամբողջական ու որակյալ տեղեկատվություն։ Ուսումնասիրվում են սեյսմիկ ազդանշանների գրանցման, փոխանցման, պահպանման և նախնական մշակման գործընթացները՝ ուշադրություն դարձնելով չափումների ճշգրտությանը, տվյալների շարունակականությանը և տարբեր դիտակայաններից ստացվող տեղեկատվության համատեղ օգտագործմանը։ Կարևորվում է իրական սեյսմիկ ազդանշանների և տարբեր բնույթի աղմուկների տարբերակման խնդիրը, քանի որ գրանցումների որակը անմիջականորեն ազդում է հետագա հաշվարկների արդյունքների վրա։ Տվյալների մշակման ընթացքում դիտարկվում են սեյսմիկ ալիքների բնութագրական փուլերի առանձնացման, երկրաշարժի օջախի տեղադիրքի, ժամանակի, խորության և էներգետիկ բնութագրերի գնահատման մեթոդները։ Առանձին նշանակություն է տրվում տարբեր կայաններից ստացվող տվյալների համադրմանը, ինչը հնարավորություն է տալիս նվազեցնել առանձին չափումների անորոշությունը և բարձրացնել իրադարձությունների պարամետրերի որոշման ճշգրտությունը։ Քննության են առնվում նաև ավտոմատացված մշակման համակարգերի կիրառման հնարավորությունները՝ մեծ ծավալի թվային գրանցումների արագ վերլուծության և տեղեկատվության միասնական բազաների ձևավորման նպատակով։ Օպտիմալացման խնդիրը ներառում է ինչպես դիտարկման ցանցի կառուցվածքային կատարելագործումը, այնպես էլ տվյալների մշակման ալգորիթմների արդյունավետության բարձրացումը։ Կարևորվում է չափման և հաշվարկային սխալների գնահատումը, քանի որ տարբեր աղբյուրներից առաջացող անորոշությունների վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել համակարգի առավել թույլ օղակները և որոշել դրանց բարելավման առաջնահերթ ուղղությունները։ Հայաստանի պայմաններում առանձնահատուկ նշանակություն ունի դիտարկման համակարգի համապատասխանեցումը երկրի բարդ երկրաբանական և տեկտոնական կառուցվածքին ու տարբեր շրջաններում սեյսմիկ ակտիվության առանձնահատկություններին։ Դիտակայանների աշխատանքի արդյունքների համադրումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել երկրաշարժերի տարածաժամանակային բաշխումը, առանձնացնել ակտիվ գոտիները և համալրել տարածաշրջանի սեյսմոլոգիական տվյալների բազան։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում դիտարկումների երկարաժամկետ շարունակականությանը, քանի որ բազմամյա տվյալների համադրումը կարևոր է սեյսմիկ ռեժիմի փոփոխությունների ուսումնասիրության և վիճակագրական օրինաչափությունների բացահայտման համար։ Մեթոդական մոտեցումները կարող են ներառել մաթեմատիկական և վիճակագրական մոդելավորում, չափանիշների համեմատական գնահատում և համակարգչային հաշվարկներ՝ ցանցի տարբեր կառուցվածքային տարբերակների արդյունավետությունը որոշելու նպատակով։ Դիտարկման և տվյալների մշակման միասնական օպտիմալացումը հնարավորություն է տալիս բարձրացնել ստացվող տեղեկատվության որակը՝ առանց տեխնիկական միջոցների անհիմն ավելացման։ Հետազոտության արդյունքները կարող են կարևոր լինել նաև սեյսմիկ վտանգի գնահատման համար անհրաժեշտ սկզբնական տվյալների որակի բարելավման տեսանկյունից, քանի որ երկրաշարժերի պարամետրերի առավել ճշգրիտ որոշումը նպաստում է տարածաշրջանի սեյսմիկ գործընթացների ավելի հիմնավորված ուսումնասիրությանը։ Աշխատության կիրառական նշանակությունը պայմանավորված է սեյսմոլոգիական մոնիթորինգի համակարգերի նախագծման, արդիականացման և շահագործման ընթացքում գիտականորեն հիմնավորված որոշումների ընդունման հնարավորությամբ։ Առաջարկվող մոտեցումները կարող են նպաստել դիտակայանների առավել արդյունավետ տեղաբաշխմանը, տվյալների մշակման արագության և ճշգրտության բարձրացմանը, տեղեկատվական հոսքերի կազմակերպման կատարելագործմանը և սեյսմոլոգիական դիտարկումների ընդհանուր արդյունավետության բարելավմանը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել սեյսմոլոգիայի, երկրաֆիզիկայի, սեյսմիկ մոնիթորինգի, տվյալների մշակման և երկրաբանական վտանգների գնահատման ոլորտների մասնագետների, հետազոտողների, ինժեներների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է ինֆորմացիայի մշակման և փոխանցման թվային համակարգերում տվյալների հուսալի ներկայացման, կոդավորման և հաղորդման արդյունավետության բարձրացման խնդիրների ուսումնասիրությանը՝ կասկադային կոդավորող կառուցվածքների և թվային մոդուլյացիայի համապատասխան մոդելների ու մեթոդների մշակման հիման վրա։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այնպիսի կառուցվածքային լուծումների վրա, որոնցում մի քանի կոդավորման փուլերի համատեղ կիրառումը հնարավորություն է տալիս բարձրացնել հաղորդվող ինֆորմացիայի աղմկակայունությունը, նվազեցնել սխալների հավանականությունը և արդյունավետ օգտագործել կապուղու հասանելի ռեսուրսները։ Կասկադային կոդավորումը դիտարկվում է որպես տարբեր հատկություններով օժտված կոդերի հաջորդական կամ փոխկապակցված կիրառման համակարգ, որտեղ առանձին բաղադրիչների համադրումը կարող է ապահովել ավելի բարձր պաշտպանվածություն, քան յուրաքանչյուր կոդի ինքնուրույն օգտագործումը։ Քննության են առնվում կոդավորող և ապակոդավորող կառուցվածքների կազմակերպման սկզբունքները, կոդային արագության, ավելցուկայնության, սխալների հայտնաբերման և ուղղման կարողության միջև փոխկապակցվածությունները։ Կարևորվում է կառուցվածքային պարամետրերի ընտրությունը՝ հաշվի առնելով տվյալների մշակման արագությունը, հաշվարկային բարդությունը, կապուղու թողունակությունը և պահանջվող հուսալիությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում թվային մոդուլյացիայի մեթոդներին, որոնց միջոցով կոդավորված ինֆորմացիան համապատասխանեցվում է հաղորդման միջավայրի ֆիզիկական առանձնահատկություններին։ Դիտարկվում է ազդանշանների ներկայացման և տարբերակման խնդիրը՝ նպատակ ունենալով ապահովել տվյալների հնարավորինս ճշգրիտ վերականգնում ընդունող կողմում նույնիսկ աղմուկների և այլ խանգարող ազդեցությունների առկայության դեպքում։ Ուսումնասիրվում է կոդավորման և մոդուլյացիայի համատեղ նախագծման նշանակությունը, քանի որ դրանց փոխհամաձայնեցված ընտրությունը կարող է էականորեն ազդել ամբողջ թվային համակարգի արդյունավետության վրա։ Կասկադային կառուցվածքների մոդելավորումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել տարբեր կոդերի համակցություններ, գնահատել դրանց աշխատանքը հաղորդման տարբեր պայմաններում և ընտրել պահանջվող բնութագրերին համապատասխան տարբերակներ։ Առանձին նշանակություն է տրվում համակարգի աղմկակայունության գնահատմանը՝ սխալների հավանականության, ազդանշան-աղմուկ հարաբերության և տվյալների վերականգնման ճշգրտության տեսանկյունից։ Քննության են առնվում նաև ապակոդավորման ալգորիթմների արդյունավետության խնդիրները, քանի որ պաշտպանվածության բարձրացումը հաճախ ուղեկցվում է հաշվարկային գործողությունների և մշակման ժամանակի ավելացմամբ։ Այդ պատճառով կարևոր խնդիր է հուսալիության և հաշվարկային բարդության միջև արդյունավետ հարաբերակցության ապահովումը։ Մոդելների մշակման ընթացքում կարող են կիրառվել հավանականությունների տեսության, տեղեկատվության տեսության, թվային ազդանշանների մշակման և հաշվողական մոդելավորման մեթոդներ։ Համակարգչային փորձարկումները հնարավորություն են տալիս տարբեր պարամետրերի պայմաններում գնահատել առաջարկվող կառուցվածքների աշխատանքը, համեմատել կոդավորման ու մոդուլյացիայի տարբեր տարբերակներ և բացահայտել դրանց առավելություններն ու սահմանափակումները։ Ուսումնասիրվում է նաև փոխանցման արագության և կապուղու թողունակության արդյունավետ օգտագործման խնդիրը, քանի որ սխալներից պաշտպանության նպատակով ավելացվող ծառայողական ինֆորմացիան կարող է նվազեցնել օգտակար տվյալների հարաբերական բաժինը։ Հետևաբար կոդային կառուցվածքների ընտրությունը կատարվում է ոչ միայն սխալների ուղղման կարողության, այլև սպեկտրային և էներգետիկ արդյունավետության հաշվառմամբ։ Կարևորվում է համակարգերի հարմարեցումը հաղորդման պայմանների փոփոխություններին, ինչը կարող է ենթադրել կոդավորման պարամետրերի կամ մոդուլյացիայի եղանակների փոփոխություն՝ կախված կապուղու վիճակից և տվյալների հուսալիության նկատմամբ ներկայացվող պահանջներից։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում մշակված մոդելների և ալգորիթմների ծրագրային իրականացման հնարավորություններին, ինչը թույլ է տալիս իրականացնել թվային փորձարկումներ, գնահատել համակարգի հիմնական ցուցանիշները և հիմնավորել առավել արդյունավետ կառուցվածքների ընտրությունը։ Նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս դեռ նախագծման փուլում կանխատեսել համակարգի վարքը տարբեր աղմկային և բեռնվածքային պայմաններում։ Հետազոտության կիրառական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ տվյալների հուսալի կոդավորումն ու մոդուլյացիան կարևոր դեր ունեն ժամանակակից հեռահաղորդակցական, համակարգչային, տեղեկատվական և թվային կառավարման համակարգերում։ Մշակված սկզբունքներն ու մեթոդները կարող են կիրառվել այն համակարգերի նախագծման և կատարելագործման ժամանակ, որոնց համար կարևոր են տվյալների փոխանցման բարձր հուսալիությունը, սխալների նվազեցումը և կապուղու ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել տեղեկատվության տեսության, թվային կապի, ազդանշանների մշակման, հեռահաղորդակցության, կոդավորման տեսության և տեղեկատվական համակարգերի ոլորտների մասնագետների, հետազոտողների, նախագծողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է առաձգական գլանաձև մարմինների կոնտակտային փոխազդեցության տեսական և հաշվարկային ուսումնասիրությանը՝ միաժամանակ հաշվի առնելով շփման, ջերմության առաջացման և մակերևույթների մաշվածության ազդեցությունները։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այն մեխանիկական գործընթացների վրա, որոնք զարգանում են երկու առաձգական մարմինների շփման գոտում արտաքին բեռնվածքների և հարաբերական շարժման պայմաններում։ Քննության են առնվում կոնտակտային ճնշումների, շոշափող լարումների, տեղաշարժերի և դեֆորմացիաների բաշխման օրինաչափությունները, ինչպես նաև դրանց կախվածությունը մարմինների երկրաչափական պարամետրերից, նյութերի առաձգական հատկություններից և բեռնավորման պայմաններից։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում շփման գործոնին, քանի որ կոնտակտային մակերևույթների հարաբերական շարժման ժամանակ առաջացող շփման ուժերը փոփոխում են համակարգի լարվածադեֆորմացիոն վիճակը և կարող են էական ազդեցություն ունենալ մակերևութային շերտերի աշխատանքի վրա։ Ուսումնասիրվում է նորմալ և շոշափող ուժերի փոխկապակցված ազդեցությունը՝ տարբեր շփման պայմաններում կոնտակտային գոտու մեխանիկական վիճակը գնահատելու նպատակով։ Կարևորվում է նաև շփման հետևանքով առաջացող ջերմության ուսումնասիրությունը։ Մեխանիկական էներգիայի մի մասի ջերմային էներգիայի վերածման արդյունքում կոնտակտային մակերևույթների շրջանում ձևավորվում են ջերմաստիճանային դաշտեր, որոնք կարող են առաջացնել լրացուցիչ ջերմային դեֆորմացիաներ և փոխել մարմինների սկզբնական կոնտակտային պայմանները։ Այդ պատճառով մեխանիկական և ջերմային երևույթները դիտարկվում են որպես փոխադարձաբար կապված գործընթացներ։ Քննության են առնվում ջերմության առաջացման ինտենսիվությունը, մարմիններում դրա տարածումը և ջերմաստիճանային փոփոխությունների ազդեցությունը կոնտակտային ճնշումների ու դեֆորմացիաների վրա։ Առանձին ուղղություն է մակերևույթների մաշվածության ուսումնասիրությունը, որը երկարատև աշխատանքի ընթացքում հանգեցնում է մարմինների սկզբնական երկրաչափության աստիճանական փոփոխության։ Մաշվածության հետևանքով կարող են փոփոխվել կոնտակտային գոտու չափերը, ճնշումների բաշխումը և ամբողջ համակարգի աշխատանքի պայմանները, ուստի այն դիտարկվում է ոչ միայն որպես մակերևութային երևույթ, այլև որպես կոնտակտային խնդրի ժամանակային զարգացումը պայմանավորող գործոն։ Ուսումնասիրվում են մաշվածության արագության և ինտենսիվության կախվածությունները կոնտակտային ճնշումից, հարաբերական շարժումից, շփման պայմաններից և այլ մեխանիկական պարամետրերից։ Շփման, ջերմային ազդեցությունների և մաշվածության համատեղ հաշվառումը հնարավորություն է տալիս կառուցել իրական տեխնիկական համակարգերի աշխատանքային պայմաններին առավել համապատասխան մաթեմատիկական մոդելներ։ Խնդիրների ձևակերպման ժամանակ կիրառվում են առաձգականության տեսության հիմնական հավասարումները, կոնտակտային և սահմանային պայմանները, ջերմահաղորդականության հարաբերությունները և մաշվածությունը նկարագրող մոդելները։ Դիտարկվում են համապատասխան խնդիրների լուծման անալիտիկ և թվային եղանակները՝ հնարավորություն տալով որոշել համակարգի հիմնական մեխանիկական ու ջերմային բնութագրերը։ Թվային մեթոդների կիրառումը հատկապես կարևոր է փոխկապակցված ոչ գծային գործընթացների ուսումնասիրության համար, երբ պարզեցված անալիտիկ մոտեցումները չեն կարող ամբողջությամբ նկարագրել մարմինների վարքը։ Հաշվարկային փորձերի միջոցով հնարավոր է գնահատել շփման գործակցի, արտաքին բեռնվածքի, նյութերի հատկությունների, մարմինների չափերի և ջերմային պայմանների փոփոխության ազդեցությունը կոնտակտային համակարգի վրա։ Կարևորվում է նաև տարբեր աշխատանքային ռեժիմների համեմատական ուսումնասիրությունը՝ առավել վտանգավոր կամ ինտենսիվ մաշվածություն առաջացնող պայմանները բացահայտելու նպատակով։ Ստացված արդյունքները կարող են հիմք հանդիսանալ կոնտակտային հանգույցների կառուցվածքային պարամետրերի օպտիմալացման, նյութերի ընտրության և շահագործական հուսալիության բարձրացման համար։ Ուսումնասիրության կիրառական նշանակությունը կապված է մեքենաշինական այն համակարգերի հետ, որոնց աշխատանքում առկա է գլանաձև տարրերի երկարատև կամ պարբերական կոնտակտային փոխազդեցություն։ Նման խնդիրների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի հիմնավորված գնահատել հանգույցների աշխատունակությունը, կանխատեսել մակերևույթների աստիճանական փոփոխությունները և նախագծման փուլում հաշվի առնել շփման ու ջերմային ազդեցությունների հետևանքները։ Միաժամանակ մաշվածության մոդելավորումը կարևոր է մեքենաների և մեխանիզմների ծառայության ժամկետի գնահատման ու դրանց կառուցվածքային կատարելագործման տեսանկյունից։ Աշխատությունը տեսական մեխանիկայի և ինժեներական կիրառությունների միջև կապող հետազոտական ուղղություն է՝ համատեղելով առաձգականության տեսությունը, ջերմամեխանիկան և տրիբոլոգիան։ Այն կարող է օգտակար լինել կիրառական մեխանիկայի, մեքենաշինության, կոնտակտային մեխանիկայի, տրիբոլոգիայի, նյութագիտության և հաշվողական մեխանիկայի ոլորտների մասնագետների, հետազոտողների, նախագծողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է ֆրանսերենի և հայերենի միջև բառային փոխազդեցությունների պատմական զարգացման ուսումնասիրությանը՝ տարբեր ժամանակաշրջաններում երկու լեզուների շփումների, փոխառությունների և բառապաշարային փոխազդեցության առանձնահատկությունների բացահայտման նպատակով։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այն հասարակական, պատմական և մշակութային պայմանների վրա, որոնց ազդեցությամբ ֆրանսերեն բառերն ու արտահայտությունները ներթափանցել են հայերենի բառապաշար և աստիճանաբար հարմարվել նրա հնչյունական, ձևաբանական, իմաստային ու բառակազմական համակարգերին։ Տարաժամանակյա մոտեցումը հնարավորություն է տալիս լեզվական փոխազդեցությունը դիտարկել զարգացման տարբեր փուլերում՝ պարզելով փոխառությունների տարածման ժամանակագրությունը, դրանց գործածության փոփոխությունները և բառապաշարում ամրապնդվելու կամ գործածությունից դուրս գալու գործընթացները։ Քննության են առնվում լեզվական շփումների պատմական նախադրյալները, ֆրանսիական մշակույթի, կրթության, գրականության, գիտության, քաղաքական մտքի և հասարակական կյանքի ազդեցությունը հայկական միջավայրի վրա, ինչպես նաև թարգմանական գործունեության և մամուլի դերը նոր բառային միավորների տարածման գործում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում անմիջական և միջնորդավորված փոխառությունների տարբերակմանը՝ պարզելու, թե տվյալ բառային միավորը հայերեն է անցել անմիջապես ֆրանսերենից, թե այլ լեզուների միջնորդությամբ։ Ուսումնասիրվում են փոխառված բառերի հնչյունական հարմարեցման օրինաչափությունները, երբ օտար լեզվի հնչյունային կառուցվածքը համապատասխանեցվում է հայերենի արտասանական համակարգին։ Ձևաբանական մակարդակում դիտարկվում է փոխառությունների ներգրավումը հայերենի քերականական համակարգ՝ հոլովման, հոգնակի թվի կազմության և բառակազմական ածանցների ընդունման տեսանկյունից։ Կարևորվում է նաև բառերի իմաստային զարգացումը, քանի որ փոխառված միավորը նոր լեզվական միջավայրում կարող է պահպանել սկզբնական նշանակությունը, ձեռք բերել լրացուցիչ իմաստներ, նեղացնել կամ ընդլայնել իր իմաստային դաշտը։ Առանձին քննության են ենթարկվում այն ոլորտները, որոնցում ֆրանսերենից կատարված փոխառությունները առավել նկատելի են՝ մշակույթ, արվեստ, գրականություն, նորաձևություն, խոհանոց, հասարակական կյանք, գիտություն, տեխնիկա, դիվանագիտություն և այլ բնագավառներ։ Բառապաշարային նյութի ժամանակագրական համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել, թե պատմական տարբեր փուլերում որ ոլորտներն են առավել ակտիվորեն նպաստել լեզվական փոխառություններին և ինչպես են հասարակական փոփոխություններն արտացոլվել բառային կազմի մեջ։ Ուսումնասիրվում է նաև փոխառված և բնիկ կամ արդեն գոյություն ունեցող հայերեն բառերի փոխհարաբերությունը՝ հոմանիշության, իմաստային տարբերակման և ոճական մասնագիտացման տեսանկյունից։ Որոշ դեպքերում նոր բառային միավորները կարող են գործածվել գոյություն ունեցող հայերեն համարժեքների կողքին՝ ժամանակի ընթացքում ձեռք բերելով հատուկ ոճական կամ իմաստային երանգներ։ Կարևորվում են գրական լեզվի և խոսակցական գործածության միջև տարբերությունները, ինչպես նաև արևելահայերենի և արևմտահայերենի պատմական ու մշակութային միջավայրերի ազդեցությունը փոխառությունների ընդունման և տարածման վրա։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է բառարանների, գրական ստեղծագործությունների, մամուլի, թարգմանական գրականության և պատմական գրավոր աղբյուրների տվյալների համադրումը, որը հնարավորություն է տալիս հետևել առանձին բառերի առաջին վկայություններին և հետագա գործածությանը։ Դիտարկվում է նաև հակառակ ուղղությամբ հնարավոր բառային ազդեցությունը՝ ֆրանսերենում հայկական ծագում ունեցող կամ հայկական մշակութային իրողությունների հետ կապված բառային միավորների առկայության տեսանկյունից։ Այսպիսով լեզվական փոխազդեցությունը ներկայացվում է որպես մշակութային և պատմական կապերի արտացոլում, որի միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել ոչ միայն լեզվի ներքին զարգացումը, այլև ժողովուրդների միջև հաղորդակցության և մշակութային փոխանակման առանձնահատկությունները։ Տարաժամանակյա ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս տարբերակել ժամանակավոր նորաբանությունները երկարաժամկետ կերպով բառապաշարում հաստատված փոխառություններից և բացահայտել օտար բառային նյութի յուրացման հիմնական օրինաչափությունները։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի հայերենի բառապաշարի պատմության, ֆրանսերեն-հայերեն լեզվական առնչությունների և փոխառությունների տեսության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է օգտակար լինել զուգադրական և պատմական լեզվաբանության, բառագիտության, ստուգաբանության, թարգմանագիտության, ֆրանսագիտության և հայագիտության ոլորտների հետազոտողների, լեզվաբանների, թարգմանիչների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է ավագ դպրոցում ֆիզիկայի ուսուցման գործընթացում սովորողների ստեղծագործական մտածողության զարգացման մանկավարժական և մեթոդական հնարավորությունների ուսումնասիրությանը՝ ֆիզիկայի հիմնարար սկզբունքների, գիտական ճանաչողության մեթոդների և խնդրահարույց ուսուցման արդյունավետ կիրառման միջոցով։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այնպիսի կրթական միջավայրի ձևավորման վրա, որտեղ սովորողը ոչ միայն յուրացնում է պատրաստի տեսական գիտելիքներ և ֆիզիկական օրենքներ, այլև սովորում է ինքնուրույն հարցադրումներ կատարել, վարկածներ առաջադրել, պատճառահետևանքային կապեր բացահայտել, տարբեր լուծումներ որոնել և հիմնավորել սեփական եզրակացությունները։ Ֆիզիկայի հիմնարար սկզբունքները դիտարկվում են որպես բնության երևույթների միջև ընդհանուր օրինաչափությունները հասկանալու և առանձին գիտելիքները միասնական համակարգում կազմակերպելու կարևոր հիմք։ Դրանց ուսուցումը հնարավորություն է տալիս սովորողներին տարբեր ֆիզիկական երևույթների մեջ նկատել ընդհանուր օրինաչափություններ, համադրել նախկինում ստացած գիտելիքները նոր իրավիճակների հետ և ձևավորել գիտական աշխարհայացք։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում դիտարկման, փորձի, չափման, համեմատության, մոդելավորման, վարկածի առաջադրման, տեսական ընդհանրացման և փորձարարական ստուգման մեթոդներին։ Այս մեթոդների նպատակային կիրառումը ուսումնական գործընթացում սովորողին հնարավորություն է տալիս ծանոթանալ գիտական հետազոտության տրամաբանությանը և հանդես գալ ոչ միայն որպես տեղեկատվություն ընդունող, այլև որպես ճանաչողական գործունեության ակտիվ մասնակից։ Կարևորվում է ֆիզիկական խնդիրների լուծումը, հատկապես այն առաջադրանքների կիրառումը, որոնք չունեն միայն մեկ ակնհայտ լուծման ճանապարհ և պահանջում են տարբեր մոտեցումների համադրում։ Խնդրահարույց իրավիճակների ստեղծումը նպաստում է սովորողների հետաքրքրասիրության, վերլուծական կարողությունների և նոր գաղափարներ առաջադրելու պատրաստակամության զարգացմանը։ Առանձին նշանակություն է տրվում փորձարարական աշխատանքներին, որոնց ընթացքում սովորողները կարող են ինքնուրույն պլանավորել փորձը, ընտրել անհրաժեշտ մեծությունները, կատարել չափումներ, վերլուծել արդյունքները և գնահատել ստացված տվյալների համապատասխանությունը նախնական ենթադրություններին։ Նման գործունեությունը նպաստում է ստեղծագործական մտածողության հետ մեկտեղ հետազոտական կարողությունների, պատասխանատվության և ինքնուրույնության զարգացմանը։ Դիտարկվում է նաև ֆիզիկական մոդելների կիրառման նշանակությունը, քանի որ իրական երևույթների պարզեցված ներկայացումը սովորողներից պահանջում է առանձնացնել էական հատկանիշները, որոշել ընդունված ենթադրությունները և գնահատել մոդելի կիրառելիության սահմանները։ Կարևորվում է մտային փորձերի օգտագործումը, որոնց միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել այնպիսի իրավիճակներ, որոնց անմիջական իրականացումը դասարանում դժվար կամ անհնար է, և զարգացնել երևակայության ու տրամաբանական դատողության փոխկապակցվածությունը։ Ուսուցման արդյունավետության բարձրացման կարևոր պայման է համարվում միջառարկայական կապերի կիրառումը՝ ֆիզիկական գիտելիքները մաթեմատիկայի, քիմիայի, աստղագիտության, կենսաբանության, տեխնոլոգիայի և առօրյա կյանքի երևույթների հետ կապելու միջոցով։ Այս մոտեցումը սովորողներին հնարավորություն է տալիս տեսնել գիտելիքի կիրառական նշանակությունը և նույն խնդիրը դիտարկել տարբեր տեսանկյուններից։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ուսուցչի դերի փոփոխությանը․ ուսուցիչը դիտարկվում է ոչ միայն որպես գիտելիքի փոխանցող, այլև որպես սովորողների հետազոտական և ստեղծագործական գործունեությունը կազմակերպող ու ուղղորդող մասնագետ։ Կարևորվում են բաց հարցադրումները, քննարկումները, խմբային աշխատանքները, նախագծային և հետազոտական առաջադրանքները, որոնց ընթացքում սովորողները կարող են ներկայացնել սեփական գաղափարները, համեմատել տարբեր տեսակետներ և հիմնավորել ընտրված լուծումները։ Ստեղծագործական մտածողության զարգացման գնահատման ընթացքում նպատակահարմար է հաշվի առնել ոչ միայն վերջնական պատասխանի ճշտությունը, այլև խնդրի լուծման ինքնատիպությունը, առաջարկվող տարբերակների բազմազանությունը, գիտելիքների նոր իրավիճակներում կիրառման կարողությունը և սեփական դատողությունների հիմնավորվածությունը։ Հետազոտության կիրառական նշանակությունը պայմանավորված է ֆիզիկայի դասավանդման այնպիսի մեթոդական մոտեցումների մշակման հնարավորությամբ, որոնք միավորում են առարկայական գիտելիքների խոր յուրացումը և սովորողների ինքնուրույն ու ստեղծագործական գործունեությունը։ Նման ուսուցումը կարող է նպաստել գիտական մտածողության, խնդիրներ լուծելու կարողության, հետազոտական հետաքրքրության և նոր իրավիճակներում գիտելիքները կիրառելու պատրաստակամության ձևավորմանը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել ֆիզիկայի ուսուցիչների, մանկավարժների, կրթության մեթոդիստների, ուսումնական ծրագրեր մշակողների, հետազոտողների, դասախոսների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է բեռնատար ավտոմոբիլի կրող համակարգի մեխանիկական վարքի, ամրության և հուսալիության ուսումնասիրությանը՝ շահագործման ընթացքում առաջացող բեռնվածքների ազդեցությամբ ձևավորվող լարվածությունների ու դեֆորմացիաների գնահատման հիման վրա։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է կրող կառուցվածքի այն տարրերի վրա, որոնք ընդունում և փոխանցում են ավտոմոբիլի սեփական զանգվածից, տեղափոխվող բեռից, ճանապարհային անհարթություններից, արագացումից, արգելակումից և շարժման այլ ռեժիմներից առաջացող ուժերը։ Քննության են առնվում շրջանակի և դրա հիմնական կառուցվածքային հանգույցների բեռնավորման առանձնահատկությունները՝ նպատակ ունենալով բացահայտել առավել մեծ լարվածություններ և դեֆորմացիաներ առաջացնող տեղամասերը։ Կրող համակարգի աշխատանքը դիտարկվում է տարբեր շահագործական իրավիճակներում՝ հաշվի առնելով ստատիկական և դինամիկական ազդեցությունները, բեռի տեղաբաշխումը և ճանապարհային պայմանների փոփոխությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում կառուցվածքի երկրաչափական պարամետրերի, նյութերի մեխանիկական հատկությունների, միացումների և ուժերի փոխանցման առանձնահատկությունների ազդեցությանը ընդհանուր ամրության ու կոշտության վրա։ Լարվածադեֆորմացիոն վիճակի գնահատումը հնարավորություն է տալիս որոշել վտանգավոր գոտիները, որտեղ կարող են առաջանալ լարվածությունների կենտրոնացումներ, չափազանց մեծ տեղաշարժեր կամ կառուցվածքի աշխատանքային հատկությունների վատթարացում։ Հաշվարկային ուսումնասիրությունների ընթացքում կարող են կիրառվել կառուցվածքային մեխանիկայի և թվային մոդելավորման մեթոդներ, այդ թվում՝ վերջավոր տարրերի մեթոդը, որը հնարավորություն է տալիս ստեղծել կրող համակարգի հաշվարկային մոդել և ուսումնասիրել դրա արձագանքը տարբեր բեռնավորման պայմաններում։ Կարևորվում է հաշվարկային սխեմայի հնարավորինս հիմնավորված ընտրությունը, սահմանային պայմանների սահմանումը և իրական շահագործական ազդեցությունների համապատասխան ներկայացումը, քանի որ դրանց ճշգրտությունից է կախված ստացված արդյունքների հավաստիությունը։ Առանձին նշանակություն է տրվում հաշվարկային արդյունքների և հնարավոր փորձարարական տվյալների համադրմանը՝ մոդելի համապատասխանությունն ու կիրառելիությունը գնահատելու համար։ Կրող համակարգի բարելավման միջոցառումները դիտարկվում են կառուցվածքի ամրության և կոշտության բարձրացման, զանգվածի արդյունավետ բաշխման և նյութատարության օպտիմալացման տեսանկյունից։ Քննության են առնվում առանձին տարրերի երկրաչափական չափերի փոփոխման, լայնական կամ երկայնական ամրացումների կիրառման, հանգույցների կառուցվածքի կատարելագործման և նյութերի առավել նպատակային ընտրության հնարավորությունները։ Ընդ որում, կառուցվածքի ամրության բարձրացումը դիտարկվում է զանգվածի, արտադրական ծախսերի և տեխնոլոգիական իրագործելիության հետ համատեղ, քանի որ լրացուցիչ ամրացումը միշտ չէ, որ ապահովում է ամբողջ համակարգի օպտիմալ աշխատանքը։ Կարևորվում է նաև կառուցվածքի հոգնածային դիմացկունությունը, քանի որ ճանապարհային փոփոխական բեռնվածքների երկարատև ազդեցությունը կարող է էական նշանակություն ունենալ ավտոմոբիլի ծառայության ժամկետի և շահագործական հուսալիության համար։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատել տարբեր կառուցվածքային լուծումների ազդեցությունը լարվածությունների բաշխման վրա և ընտրել այնպիսի տարբերակներ, որոնք նվազեցնում են առավել ծանրաբեռնված հատվածների մեխանիկական լարումները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում կրող համակարգի կատարելագործման ազդեցությանը ավտոմոբիլի ընդհանուր շահագործական հատկությունների վրա՝ հաշվի առնելով բեռնատարողությունը, շարժման կայունությունը, հուսալիությունը և տեխնիկական սպասարկման պահանջները։ Մշակվող առաջարկությունների արդյունավետությունը կարող է գնահատվել սկզբնական և կատարելագործված կառուցվածքների հաշվարկային ցուցանիշների համեմատությամբ՝ որոշելով լարվածությունների, դեֆորմացիաների և զանգվածի փոփոխությունները։ Նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս կառուցվածքային փոփոխությունները հիմնավորել ոչ միայն տեսական, այլև ինժեներական և տնտեսական տեսանկյուններից։ Հետազոտության կիրառական նշանակությունը պայմանավորված է բեռնատար ավտոմոբիլների նախագծման և արդիականացման ընթացքում կրող համակարգերի հուսալիության բարձրացման, հնարավոր կառուցվածքային թերությունների վաղ հայտնաբերման և նյութերի առավել արդյունավետ օգտագործման հնարավորությամբ։ Ստացված արդյունքները կարող են կիրառվել նոր տրանսպորտային միջոցների նախագծման, գոյություն ունեցող մոդելների կատարելագործման և շահագործական պայմաններին համապատասխան կառուցվածքային լուծումների մշակման ժամանակ։ Նյութը կարող է օգտակար լինել ավտոմոբիլաշինության, տրանսպորտային մեքենաների նախագծման, կառուցվածքային մեխանիկայի, մեքենաների ամրության և թվային ինժեներական վերլուծության ոլորտների մասնագետների, նախագծողների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում շինանյութերի արտադրության տնտեսական և արտադրական արդյունավետության բարձրացման հիմնական խնդիրների ուսումնասիրությանը՝ ոլորտի տեխնոլոգիական զարգացման, ռեսուրսների օգտագործման, արտադրանքի մրցունակության և կառավարման կատարելագործման համատեքստում։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է շինանյութերի արդյունաբերության առկա վիճակի գնահատման, արտադրական ներուժի օգտագործման արդյունավետության և ոլորտի զարգացմանը խոչընդոտող գործոնների բացահայտման վրա։ Քննության են առնվում արտադրության ծավալների, ինքնարժեքի, աշխատանքի արտադրողականության, հիմնական միջոցների օգտագործման, էներգատարության և նյութատարության ցուցանիշները՝ որպես ձեռնարկությունների տնտեսական արդյունավետությունը բնութագրող կարևոր գործոններ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տեղական հումքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման հնարավորություններին, քանի որ հանքային և այլ բնական նյութերի հասանելիությունը կարող է կարևոր նշանակություն ունենալ արտադրության ծախսերի նվազեցման, տեղական արտադրական շղթաների զարգացման և ներմուծումից կախվածության սահմանափակման համար։ Դիտարկվում են ցեմենտի, բետոնի, քարե և այլ շինարարական նյութերի արտադրության կազմակերպման ընդհանուր առանձնահատկությունները՝ տեխնոլոգիական արդիականացման և արտադրանքի որակի բարձրացման տեսանկյունից։ Կարևորվում է գործող արտադրական հզորությունների տեխնիկական վիճակի գնահատումը և ժամանակակից սարքավորումների ու արտադրական տեխնոլոգիաների ներդրման անհրաժեշտությունը։ Տեխնոլոգիական վերազինումը դիտարկվում է որպես աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման, արտադրական կորուստների նվազեցման, արտադրանքի որակի կայունացման և էներգետիկ ծախսերի օպտիմալացման կարևոր ուղղություն։ Ուսումնասիրվում են արտադրական գործընթացների ավտոմատացման, կառավարման ժամանակակից համակարգերի և որակի վերահսկման մեխանիզմների ներդրման հնարավորությունները։ Առանձին նշանակություն է տրվում էներգաարդյունավետությանը, քանի որ շինանյութերի որոշ տեսակների արտադրությունը կապված է էներգիայի զգալի սպառման հետ, և էներգետիկ ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը կարող է անմիջականորեն ազդել վերջնական արտադրանքի ինքնարժեքի ու մրցունակության վրա։ Քննության են առնվում նաև արտադրական թափոնների կրճատման, երկրորդային հումքի օգտագործման և շրջանաձև տնտեսության սկզբունքների կիրառման հնարավորությունները՝ տնտեսական արդյունավետությունը շրջակա միջավայրի պահպանության պահանջների հետ համադրելու նպատակով։ Շուկայական տեսանկյունից ուսումնասիրվում են ներքին պահանջարկը, շինարարության ոլորտի զարգացման ազդեցությունը, արտադրողների միջև մրցակցությունը և ներմուծվող շինանյութերի հետ մրցունակության խնդիրները։ Կարևորվում է արտադրանքի տեսականու ընդլայնումը, նոր պահանջներին համապատասխան նյութերի արտադրությունը և որակի միջազգային չափանիշներին մոտեցումը՝ ինչպես ներքին շուկայում դիրքերի ամրապնդման, այնպես էլ արտահանման հնարավորությունների ընդլայնման համար։ Արտահանման զարգացման համատեքստում ուշադրություն է հատկացվում արտադրանքի ինքնարժեքին, որակին, փոխադրման ծախսերին, արտաքին շուկաների պահանջներին և լոգիստիկ ենթակառուցվածքներին։ Կառավարման տեսանկյունից քննության են առնվում արտադրական պլանավորման, ծախսերի կառավարման, ներդրումային որոշումների և մարդկային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման խնդիրները։ Աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումը կապվում է ոչ միայն տեխնիկական վերազինման, այլև աշխատողների մասնագիտական պատրաստվածության, կառավարման որակի և արտադրական գործընթացների ճիշտ կազմակերպման հետ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ներդրումային միջավայրին և ոլորտում նոր տեխնոլոգիաների ներդրման ֆինանսավորման հնարավորություններին։ Դիտարկվում է պետական տնտեսական և արդյունաբերական քաղաքականության դերը՝ գործարար միջավայրի բարելավման, տեխնոլոգիական նորացման, տեղական արտադրության խթանման և արտահանման զարգացման պայմանների ձևավորման տեսանկյունից։ Արդյունավետության գնահատումը ներկայացվում է որպես համալիր գործընթաց, որը պետք է ներառի ոչ միայն արտադրության և շահութաբերության ցուցանիշները, այլև ռեսուրսների օգտագործումը, արտադրանքի որակը, տեխնոլոգիական մակարդակը, բնապահպանական ազդեցությունը և շուկայական մրցունակությունը։ Նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել ոլորտի զարգացման ներքին պահուստները և մշակել արտադրական ու տնտեսական գործունեության բարելավման առավել հիմնավորված ուղղություններ։ Հետազոտության կիրառական նշանակությունը պայմանավորված է շինանյութերի արդյունաբերության զարգացման ռազմավարությունների, ձեռնարկությունների կառավարման մեխանիզմների և արտադրական արդյունավետության բարձրացման միջոցառումների մշակման հնարավորությամբ։ Նյութը կարող է օգտակար լինել շինանյութերի արտադրության, արդյունաբերական տնտեսագիտության, արտադրության կառավարման, շինարարության և ներդրումային քաղաքականության ոլորտների մասնագետների, տնտեսագետների, ձեռնարկությունների ղեկավարների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Շինուհայր բնակավայրի զբոսաշրջային օգտագործման և զարգացման համար անհրաժեշտ ճարտարապետական ու տարածական լուծումների ուսումնասիրությանը՝ հաշվի առնելով բնակավայրի ձևավորված կառուցվածքը, բնական միջավայրը, պատմամշակութային առանձնահատկությունները և զբոսաշրջային ներուժը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այն խնդիրների բացահայտման վրա, որոնք առաջանում են բնակավայրը զբոսաշրջային պահանջներին հարմարեցնելու ընթացքում՝ միաժամանակ պահպանելով նրա տեղական ճարտարապետական դիմագիծը, լանդշաֆտային առանձնահատկությունները և բնակիչների համար հարմարավետ կենսամիջավայրը։ Քննության են առնվում բնակավայրի տարածական կազմակերպումը, կառուցապատման բնույթը, փողոցային և հետիոտնային ցանցը, հանրային տարածքները, սպասարկման օբյեկտները և զբոսաշրջային ենթակառուցվածքների զարգացման հնարավորությունները։ Կարևորվում է առկա ճարտարապետական միջավայրի գնահատումը՝ պարզելու, թե որ կառույցներն ու տարածքները կարող են վերականգնվել, վերաօգտագործվել կամ հարմարեցվել զբոսաշրջային նոր գործառույթների համար։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում կացության, սննդի, տեղեկատվական սպասարկման, հանգստի և մշակութային գործունեության համար անհրաժեշտ տարածքների կազմակերպմանը։ Զբոսաշրջային հարմարեցումը դիտարկվում է ոչ միայն նոր շինությունների կառուցման, այլև գոյություն ունեցող միջավայրի նպատակային վերակազմակերպման տեսանկյունից՝ հնարավորինս պահպանելով բնակավայրի մասշտաբը և ավանդական կառուցապատման բնույթը։ Ուսումնասիրվում են զբոսաշրջային երթուղիների ձևավորման, տեսարժան վայրերի և հանրային տարածքների միջև կապերի բարելավման, տեղեկատվական ցուցանակների ու կողմնորոշման համակարգերի կազմակերպման խնդիրները։ Հատուկ նշանակություն է տրվում հետիոտնային հասանելիությանը և այցելուների անվտանգ ու հարմարավետ տեղաշարժի ապահովմանը։ Բնակավայրի զբոսաշրջային զարգացման ընթացքում կարևորվում է նաև տրանսպորտային ենթակառուցվածքի կազմակերպումը՝ ավտոմեքենաների կայանման, հասարակական տրանսպորտի հասանելիության և զբոսաշրջային հիմնական ուղղությունների հետ կապերի բարելավման տեսանկյունից։ Ճարտարապետական լուծումների մշակման ժամանակ հաշվի են առնվում տեղանքի ռելիեֆը, կլիմայական պայմանները, տեսարանային ուղղությունները և բնական լանդշաֆտի հետ կառուցապատման ներդաշնակեցման անհրաժեշտությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում պատմամշակութային ժառանգության պահպանությանը և այն զբոսաշրջային զարգացման գործընթացում ներառելու հնարավորություններին։ Ժառանգության օբյեկտների և ավանդական միջավայրի նկատմամբ զգույշ մոտեցումը դիտարկվում է որպես բնակավայրի ինքնատիպությունը պահպանելու և զբոսաշրջային գրավչությունը բարձրացնելու կարևոր պայման։ Քննության են առնվում նաև նոր կառուցապատման ճարտարապետական սկզբունքները՝ նյութերի, ծավալների, ձևերի և գունային լուծումների ընտրությունը տեղական միջավայրին համապատասխանեցնելու նպատակով։ Կարևորվում է հանրային տարածքների բարեկարգումը, կանաչապատումը, փոքր ճարտարապետական ձևերի կիրառումը և հանգստի համար նախատեսված տարածքների ստեղծումը։ Զբոսաշրջային միջավայրի հարմարեցման կարևոր բաղադրիչ է դիտարկվում նաև համընդհանուր հասանելիությունը՝ տարբեր կարիքներ ունեցող այցելուների համար հնարավորինս մատչելի և անվտանգ միջավայր ձևավորելու նպատակով։ Ուսումնասիրության շրջանակում զբոսաշրջությունը դիտարկվում է նաև որպես բնակավայրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման գործոն, քանի որ համապատասխան ճարտարապետական և ենթակառուցվածքային պայմանների ստեղծումը կարող է նպաստել տեղական ծառայությունների, փոքր ձեռնարկատիրության, հյուրատնային տնտեսությունների և մշակութային նախաձեռնությունների զարգացմանը։ Միաժամանակ կարևորվում է զբոսաշրջային հոսքերի և տեղական բնակչության առօրյա պահանջների հավասարակշռումը, որպեսզի զբոսաշրջային զարգացումը չխաթարի բնակավայրի բնականոն կենսագործունեությունն ու տարածական ինքնությունը։ Առանձին նշանակություն է տրվում կայուն զարգացման սկզբունքներին՝ բնական ռեսուրսների խնայող օգտագործմանը, էներգաարդյունավետ լուծումներին, շրջակա միջավայրի պահպանությանը և նոր միջամտությունների ազդեցության նվազեցմանը։ Աշխատության կիրառական նշանակությունը պայմանավորված է բնակավայրի զբոսաշրջային ներուժի բացահայտման և դրա հիման վրա ճարտարապետական, քաղաքաշինական ու բարեկարգման համալիր առաջարկությունների ձևավորման հնարավորությամբ։ Նյութը կարող է օգտակար լինել ճարտարապետության, քաղաքաշինության, զբոսաշրջության, տարածքային պլանավորման, մշակութային ժառանգության պահպանության և բնակավայրերի կայուն զարգացման ոլորտների մասնագետների, հետազոտողների, նախագծողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հովհաննես Իմաստասեր Օձնեցու գրական և եկեղեցագիտական ժառանգության լեզվական առանձնահատկությունների համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ նրա երկերը դիտարկելով VIII դարի հայ գրավոր մշակույթի և գրաբարի զարգացման համատեքստում։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է հեղինակի ստեղծագործություններում գործածված բառապաշարի, ձևաբանության, շարահյուսության, դարձվածաբանության և ոճական արտահայտչամիջոցների քննության վրա՝ նպատակ ունենալով բացահայտել ինչպես ժամանակաշրջանին բնորոշ ընդհանուր լեզվական օրինաչափությունները, այնպես էլ անհատական հեղինակային լեզվի առանձնահատկությունները։ Քննության են առնվում բառերի իմաստային կառուցվածքը, բառընտրության սկզբունքները, եկեղեցական, աստվածաբանական, դավանաբանական և կանոնագիտական հասկացությունների արտահայտման համար կիրառվող եզրույթները, ինչպես նաև դրանց տեղը միջնադարյան հայերեն մասնագիտական բառապաշարի համակարգում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում գրաբարյան բառապաշարի տարբեր շերտերին, հոմանիշային հարաբերություններին, վերացական հասկացությունների անվանումներին և այն լեզվական միջոցներին, որոնց օգնությամբ ձևակերպվում են աստվածաբանական ու փիլիսոփայական բարդ գաղափարներ։ Ձևաբանական մակարդակում ուսումնասիրվում են անվանական և բայական համակարգերի կիրառության առանձնահատկությունները, հոլովական ու խոնարհման ձևերը, դերանունների, մակբայների, կապերի և շաղկապների գործածությունը՝ դրանք համադրելով դասական գրաբարի լեզվական նորմերի հետ։ Շարահյուսական քննության ընթացքում կարևորվում են պարզ և բարդ նախադասությունների կառուցվածքը, ստորադասական հարաբերությունների արտահայտման եղանակները, շարադասությունը, նախադասության անդամների կապակցման ձևերը և ծավալուն տրամաբանական կառուցվածքների կազմակերպման միջոցները։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում այն լեզվական կառույցներին, որոնք պայմանավորված են երկերի աստվածաբանական, մեկնողական, կանոնական կամ բանավիճային բնույթով։ Ոճագիտական տեսանկյունից դիտարկվում են կրկնությունները, հակադրությունները, զուգահեռ կառուցվածքները, հռետորական հարցերը, դիմումները և այլ արտահայտչամիջոցներ, որոնց միջոցով հեղինակն ուժեղացնում է խոսքի տրամաբանական, համոզիչ կամ հուզական ազդեցությունը։ Ուսումնասիրվում է նաև աստվածաշնչյան լեզվի և վաղ քրիստոնեական մատենագրական ավանդույթի ազդեցությունը՝ պարզելու դրանց դերը հեղինակի բառապաշարի, շարահյուսության և ոճի ձևավորման գործում։ Միաժամանակ կարևորվում են այն առանձնահատկությունները, որոնք կարող են վկայել լեզվի պատմական զարգացման և դասական գրաբարի հետագա փոփոխությունների մասին։ Երկերի լեզվական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի հստակ պատկերացնել VIII դարի հայերենի վիճակը, գրական լեզվի գործառական հնարավորությունները և եկեղեցագիտական ու գիտական մտքի արտահայտման համար ձևավորված լեզվական համակարգը։ Առանձին նշանակություն ունի հեղինակային լեզվի և ժամանակաշրջանի ընդհանուր մատենագրական ավանդույթի հարաբերակցության բացահայտումը, քանի որ այդ համեմատությունը հնարավորություն է տալիս որոշել, թե որ լեզվական հատկանիշներն են ընդհանուր գրաբարյան ժառանգության դրսևորումներ, իսկ որոնք կարող են բնորոշ լինել հենց հեղինակի անհատական ոճին։ Հետազոտությունը կարևոր աղբյուրագիտական նշանակություն ունի նաև հայերենի պատմական բառագիտության և տերմինաբանության ուսումնասիրության համար, քանի որ եկեղեցական ու աստվածաբանական բնույթի երկերում պահպանվել են բազմաթիվ հասկացություններ և արտահայտություններ, որոնք արտացոլում են միջնադարյան հայկական մտավոր մշակույթի զարգացումը։ Լեզվական փաստերի համակարգված քննությունը նպաստում է ոչ միայն տվյալ հեղինակի մատենագրական ժառանգության առավել խոր ընկալմանը, այլև գրաբարի պատմության տարբեր փուլերի, հայ աստվածաբանական լեզվի և միջնադարյան գիտական ու եկեղեցական տերմինաբանության զարգացման ուսումնասիրությանը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հայոց լեզվի պատմության, գրաբարի, պատմական քերականության, բառագիտության, ոճագիտության, հայ միջնադարյան մատենագրության և Հայոց եկեղեցու գրավոր ժառանգության ուսումնասիրությամբ զբաղվող լեզվաբանների, հայագետների, բանասերների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում էկոլոգիական կրթության կազմակերպման և կառավարման համակարգային խնդիրների ուսումնասիրությանը՝ կրթական քաղաքականության, բնապահպանական գիտակցության ձևավորման և կայուն զարգացման սկզբունքների համատեքստում։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է կրթության տարբեր մակարդակներում բնապահպանական գիտելիքների տարածման, ուսումնական գործընթացում դրանց ներառման, կառավարման մեխանիզմների արդյունավետության և համապատասխան հաստատությունների միջև համագործակցության առանձնահատկությունների վրա։ Էկոլոգիական կրթությունը դիտարկվում է որպես շարունակական գործընթաց, որի նպատակն է ոչ միայն բնության և շրջակա միջավայրի վերաբերյալ գիտելիքների փոխանցումը, այլև պատասխանատու վերաբերմունքի, էկոլոգիական մտածողության և բնապահպանական վարքագծի ձևավորումը։ Քննության են առնվում նախադպրոցական, հանրակրթական, մասնագիտական և բարձրագույն կրթության համակարգերում բնապահպանական բաղադրիչի զարգացման հնարավորությունները, ինչպես նաև տարբեր կրթական աստիճանների միջև բովանդակային շարունակականության ապահովման խնդիրները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում պետական կառավարման մարմինների, կրթական հաստատությունների, տեղական ինքնակառավարման կառույցների, հասարակական կազմակերպությունների և բնապահպանական ոլորտի մասնագետների համագործակցությանը։ Կարևորվում է կառավարման միասնական և համակարգված մոտեցման ձևավորումը, որը հնարավորություն է տալիս հստակեցնել տարբեր կառույցների գործառույթները, սահմանել առաջնահերթությունները և արդյունավետորեն օգտագործել կրթական ու տեղեկատվական ռեսուրսները։ Ուսումնասիրվում են ուսումնական ծրագրերի և դասընթացների բովանդակությունը, բնապահպանական թեմաների ընդգրկման մակարդակը և միջառարկայական կապերի կիրառման հնարավորությունները։ Էկոլոգիական խնդիրների ուսումնասիրությունը նպատակահարմար է դիտարկվում ոչ միայն բնական գիտությունների շրջանակում, այլև աշխարհագրության, տնտեսագիտության, հասարակագիտության և այլ առարկաների հետ փոխկապակցված՝ շրջակա միջավայրի խնդիրների բազմակողմանի ընկալման համար։ Առանձին նշանակություն է տրվում մանկավարժների մասնագիտական պատրաստվածությանը և վերապատրաստմանը, քանի որ էկոլոգիական կրթության արդյունավետությունը մեծապես պայմանավորված է ժամանակակից բնապահպանական գիտելիքների, համապատասխան ուսուցման մեթոդների և գործնական աշխատանքի ձևերի տիրապետմամբ։ Դիտարկվում են նաև արտադասարանական և ոչ ֆորմալ կրթության հնարավորությունները՝ բնապահպանական ծրագրերի, ուսումնական նախագծերի, հետազոտական աշխատանքների, բնության դիտարկումների և համայնքային նախաձեռնությունների միջոցով։ Կարևորվում է սովորողների ակտիվ մասնակցությունը, քանի որ գործնական գործունեությունը նպաստում է տեսական գիտելիքների և իրական բնապահպանական խնդիրների միջև կապի ձևավորմանը։ Կառավարման տեսանկյունից քննության են առնվում ծրագրերի պլանավորման, իրականացման, մշտադիտարկման և արդյունքների գնահատման մեխանիզմները։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում չափելի ցուցանիշների ձևավորմանը, որոնց միջոցով հնարավոր է գնահատել ոչ միայն սովորողների գիտելիքները, այլև նրանց վերաբերմունքի, արժեքային կողմնորոշումների և վարքագծային հմտությունների զարգացումը։ Հայաստանի պայմաններում էկոլոգիական կրթության զարգացումը դիտարկվում է երկրի բնապահպանական մարտահրավերների, բնական ռեսուրսների պահպանության և արդյունավետ օգտագործման, բնակավայրերի շրջակա միջավայրի որակի և հասարակության բնապահպանական պատասխանատվության բարձրացման հետ փոխկապակցված։ Այս առումով կրթական համակարգը ներկայացվում է որպես երկարաժամկետ բնապահպանական քաղաքականության կարևոր բաղադրիչ։ Անդրադարձ է կատարվում նաև տեղեկատվական տեխնոլոգիաների և ժամանակակից կրթական միջոցների կիրառման հնարավորություններին, որոնք կարող են նպաստել բնապահպանական տեղեկատվության հասանելիությանը, ուսումնական նյութերի բազմազանեցմանը և սովորողների հետազոտական գործունեության զարգացմանը։ Կարևորվում է միջազգային փորձի ուսումնասիրությունը և արդյունավետ մոտեցումների հարմարեցումը Հայաստանի կրթական ու սոցիալ-տնտեսական պայմաններին՝ ազգային առանձնահատկությունների և բնապահպանական առաջնահերթությունների հաշվառմամբ։ Հետազոտության կիրառական նշանակությունը պայմանավորված է էկոլոգիական կրթության կառավարման արդյունավետության բարձրացման, կրթական ծրագրերի կատարելագործման, կառույցների միջև համագործակցության ամրապնդման և հասարակության բնապահպանական գիտակցության զարգացման համար համապատասխան մոտեցումների ձևավորման հնարավորությամբ։ Նյութը կարող է օգտակար լինել կրթության և բնապահպանության ոլորտների մասնագետների, կրթության կառավարիչների, մանկավարժների, բնապահպանների, պետական ու հասարակական կառույցների ներկայացուցիչների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։