History

Ա. Պեյլերյանի աշխատությունը նվիրված է հայկական գյուղական միջավայրում հարսանեկան ավանդույթների և սովորույթների ուսումնասիրությանը։ Հարսանիքը հայ ժողովրդական մշակույթում կարևոր հասարակական և ընտանեկան իրադարձություն է, որի ընթացքում արտահայտվում են համայնքի ավանդույթները, ընտանեկան հարաբերությունների ընկալումները, բարոյական պատկերացումները և ծիսական վարքականոնները։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալ ամուսնության հետ կապված ժողովրդական սովորույթներին, հարսանեկան արարողությունների կազմակերպմանը, մասնակիցների դերերին, ծիսական գործողություններին և դրանց հասարակական նշանակությանը։ Գյուղական համայնքում հարսանիքը միայն երկու անձանց ամուսնության արարողություն չէ, այլև ընտանիքների և համայնքի անդամների մասնակցությամբ ձևավորվող հավաքական իրադարձություն, որն ամրապնդում է սոցիալական կապերը և փոխանցում ավանդական մշակութային արժեքները։ Նման ուսումնասիրությունները կարևոր նշանակություն ունեն հայ ժողովրդի նյութական և ոչ նյութական մշակութային ժառանգության, առօրյա կյանքի պատմության, ընտանեկան կենցաղի և ժողովրդական ծիսակարգերի ճանաչման համար։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել հայ ազգագրությամբ, ժողովրդական բանահյուսությամբ, ընտանեկան հարաբերությունների պատմությամբ և ավանդական հասարակության մշակութային առանձնահատկություններով զբաղվող հետազոտողների համար։ Այն նաև արժեքավոր է հայկական հարսանեկան սովորույթների պատմական պատկերը հասկանալու տեսանկյունից։

Աշխատությունը նվիրված է հայոց մշակույթում ավանդական և արդիական երևույթների փոխհարաբերության, դրանց շարունակականության ու փոխակերպումների ուսումնասիրությանը։ Գրքում մշակութային զարգացումը դիտարկվում է պատմական և հասարակական փոփոխությունների համատեքստում՝ անդրադառնալով այն գործընթացներին, որոնց միջոցով ավանդույթները պահպանվում, վերաիմաստավորվում և հարմարվում են նոր ժամանակների պահանջներին։ Ուշադրության կենտրոնում են ազգային մշակութային ինքնության ձևավորման ու պահպանման խնդիրները, պատմականորեն ժառանգված արժեքների դերը հասարակական կյանքում, ինչպես նաև արդիականացման ազդեցությունը կենցաղի, սովորույթների, ծեսերի, մտածողության և մշակութային ինքնարտահայտման տարբեր ձևերի վրա։ Ավանդականն ու արդիականը ներկայացվում են ոչ թե որպես իրար բացառող հակադրություններ, այլ որպես փոխազդող և փոխադարձաբար պայմանավորող երևույթներ, որոնց հարաբերակցությունն արտահայտում է մշակույթի զարգացման ընթացքը։ Այս դիտանկյունը հնարավորություն է տալիս քննելու ազգային ժառանգության պահպանության, նոր մշակութային ձևերի առաջացման և հասարակության փոփոխվող արժեքային համակարգի հարցերը։ Հատուկ նշանակություն ունի հայոց մշակույթի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը՝ համադրելով պատմական փորձը, հասարակական միջավայրը և ժամանակակից իրականության մարտահրավերները։ Գիրքը արժեքավոր նյութ է հայ մշակույթի պատմության, ազգագրության, մշակութաբանության և ազգային ինքնության արդի դրսևորումների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների, ուսանողների ու ընթերցողների համար։

Աշխատությունը հայոց ազգային պատմության ուսուցման համար նախատեսված դասագիրք է, որի նպատակն է սովորողներին ներկայացնել հայ ժողովրդի պատմական անցյալը, պետականության զարգացման հիմնական փուլերը և ազգային կյանքի կարևոր իրադարձությունները։ Այն պատմական նյութը միավորում է ուսումնական շարադրանքի մեջ՝ նպաստելով հայ ժողովրդի անցյալի վերաբերյալ համակարգված գիտելիքների ձևավորմանը։ Հայոց պատմության ուսումնասիրությունը ներառում է հայկական հին պետական կազմավորումների առաջացումը, թագավորությունների ձևավորումն ու զարգացումը, արտաքին ուժերի հետ հարաբերությունները, քաղաքական փոփոխությունները, ազատագրական պայքարները և ազգային մշակույթի շարունակականությունը։ Նման դասագրքերի միջոցով սովորողները հնարավորություն են ստանում ճանաչելու պատմական կարևոր գործիչներին, հասկանալու տարբեր ժամանակաշրջանների առանձնահատկությունները և բացահայտելու իրադարձությունների պատճառահետևանքային կապերը։ Ձեռնարկի կրթական նշանակությունը պայմանավորված է ոչ միայն պատմական փաստերի փոխանցմամբ, այլև պատմական հիշողության պահպանմանն ու ազգային ժառանգության ճանաչմանը նպաստելու հանգամանքով։ Հայոց պատմության դասավանդումը կարևոր դեր է ունեցել հայկական դպրոցներում՝ զարգացնելով սովորողների հետաքրքրությունը սեփական ժողովրդի անցյալի, մշակութային արժեքների և հասարակական կյանքի պատմական փոփոխությունների նկատմամբ։ Գիրքը կարող է ծառայել որպես աղբյուր 19-րդ դարի հայալեզու դպրոցական գրականության, ազգային պատմության դասավանդման մոտեցումների և հայկական կրթական միջավայրի զարգացման ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայագետների, պատմաբանների, մանկավարժների և ազգային կրթության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։

Մ. Փափազյանցի աշխատությունը նվիրված է հայկական վանքերի հնությունների ուսումնասիրությանը՝ ուշադրություն դարձնելով դրանց պատմական, ճարտարապետական և հոգևոր նշանակությանը։ Հայկական վանքերը դարեր շարունակ եղել են ոչ միայն կրոնական կյանքի կենտրոններ, այլև կրթության, ձեռագրական մշակույթի, գրչության, արվեստի և գիտելիքի պահպանման կարևոր օջախներ։ Դրանց տարածքում կառուցված եկեղեցիները, մատուռները, գավիթները, զանգակատները, խաչքարերը և այլ հուշարձաններ վկայում են հայ ճարտարապետության զարգացման, շինարարական ավանդույթների և գեղարվեստական մտածողության մասին։ Վանքերի հնությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու նաև արձանագրություններին, տապանաքարերին, հիշատակարաններին և նյութական մշակույթի այլ վկայություններին, որոնք տեղեկություններ են հաղորդում պատմական իրադարձությունների, հոգևորականների, բարերարների և համայնքների գործունեության մասին։ Այս հուշարձանները կարևոր աղբյուրներ են եկեղեցական կյանքի, միջնադարյան կրթության, մշակութային կապերի և տեղական պատմության վերակազմության համար։ Աշխատության թեման ընդգծում է հայկական վանական ժառանգության փաստագրման ու պահպանման կարևորությունը՝ այն դիտարկելով որպես ազգային պատմական հիշողության և հոգևոր մշակույթի անբաժանելի մաս։ Վանքերի հնությունների քննությունը կարող է նպաստել հուշարձանների ճանաչմանը, դրանց պատմական արժեքի գնահատմանը և հետագա հետազոտությունների զարգացմանը։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ եկեղեցու պատմությամբ, ճարտարապետությամբ, հնագիտությամբ և հայկական հուշարձանների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների, ուսանողների ու ընթերցողների համար։

Այս աշխատությունը նվիրված է Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս XVI-ի կյանքին և կառավարմանը, որը կապված է ֆրանսիական միապետության պատմության շրջադարձային ժամանակաշրջանի՝ XVIII դարի վերջի իրադարձությունների հետ։ Լյուդովիկոս XVI-ը Ֆրանսիայի գահին է եղել 1774–1792 թվականներին, երբ երկիրը բախվել է ֆինանսական դժվարությունների, հասարակական անհավասարության, քաղաքական բարեփոխումների պահանջների և պետական կառավարման համակարգի ճգնաժամի։ Նրա թագավորության ընթացքում սկսված Ֆրանսիական հեղափոխությունը հանգեցրել է միապետության վերացմանը և երկրի քաղաքական ու հասարակական կառուցվածքի արմատական փոփոխություններին։ Թագավորի գործունեության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու Բուրբոնների միապետության վերջին շրջանին, արքունիքի և հասարակության հարաբերություններին, պետական ֆինանսների խնդիրներին, հեղափոխական շարժման առաջացմանը և հին վարչակարգի փլուզմանը։ Լյուդովիկոս XVI-ի կերպարը պատմագրության մեջ դիտարկվում է նաև հեղափոխական իրադարձությունների, թագավորական իշխանության սահմանափակման և Ֆրանսիայի պետական համակարգի վերափոխման համատեքստում։ Նման կենսագրական աշխատությունը կարող է ներառել թագավորի անձնական կյանքի, քաղաքական որոշումների, արքունական միջավայրի, հեղափոխության տարիների և նրա գահազրկման ու մահապատժի հանգամանքների նկարագրությունը։ Այն կարող է օգտակար լինել Ֆրանսիայի նոր շրջանի պատմությամբ, եվրոպական միապետությունների զարգացմամբ և հեղափոխական շարժումների առաջացման պատճառներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Հրատարակությունը կարևոր է նաև XIX դարի հայերեն պատմական գրականության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ ցույց է տալիս եվրոպական պատմության թեմաների ներկայացումը հայ ընթերցողին։ Առանց գրքի բնագրի կամ բովանդակության ցանկի հնարավոր չէ հաստատել, թե աշխատությունն ընդգրկում է թագավորի ամբողջ կենսագրությունը, թե կենտրոնանում է նրա կառավարման որոշակի իրադարձությունների վրա, ինչպես նաև պարզել հեղինակի մեկնաբանական մոտեցումը։

Այս հրատարակության վերնագիրը հուշում է, որ այն վերաբերում է Լուսինյաններին՝ միջնադարյան պատմության մեջ հայտնի տոհմին, որի ներկայացուցիչները կարևոր դեր են ունեցել Կիլիկյան Հայաստանի քաղաքական կյանքում։ Լուսինյանների տոհմը ծագել է Արևմտյան Եվրոպայից, իսկ նրա ներկայացուցիչները հետագայում զբաղեցրել են Կիլիկյան Հայաստանի գահը՝ երկրի պատմության կարևոր ժամանակաշրջանում։ Լուսինյանների իշխանության շրջանը կապված էր տարածաշրջանի բարդ քաղաքական հարաբերությունների, քրիստոնյա պետությունների միջև դիվանագիտական կապերի, ռազմական բախումների և Մերձավոր Արևելքում տեղի ունեցող պատմական փոփոխությունների հետ։ Այս թեմայի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու Կիլիկյան Հայաստանի պետական կառավարման համակարգին, արքունական կյանքին, արտաքին քաղաքականությանը և եվրոպական աշխարհի հետ կապերին։ Հայ պատմական հիշողության մեջ Լուսինյանների տոհմը նշանակալի է նաև այն պատճառով, որ նրա ներկայացուցիչների իշխանության տարիները համընկել են Կիլիկյան հայկական պետության պատմության վերջին փուլին։ Հրատարակությունը կարող է պարունակել տոհմի ծագման, նրա ներկայացուցիչների գործունեության, գահակալության հաջորդականության և Կիլիկյան Հայաստանի պատմական իրադարձությունների մասին տեղեկություններ։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայոց միջնադարյան պատմության, արքայական տոհմերի և հայ-եվրոպական պատմական հարաբերությունների ուսումնասիրության համար։ Սակայն առանց գրքի բովանդակության ցանկի կամ բնագրի հնարավոր չէ հաստատել՝ աշխատությունն ամբողջությամբ նվիրված է Կիլիկյան Հայաստանի Լուսինյան արքաների՞ն, թե՞ ընդգրկում է նաև Լուսինյան տոհմի պատմության այլ դրվագներ ու ճյուղեր։

«Կենսագրություն Հարություն ամիրայի Պեզճյան» աշխատությունը նվիրված է Հարություն ամիրա Պեզճյանի կյանքին և գործունեությանը։ Հարություն ամիրա Պեզճյանը 19-րդ դարի սկզբի Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքի նշանավոր հասարակական և բարեգործական գործիչներից էր, որը հայտնի է հատկապես կրթական, եկեղեցական և բարեգործական նախաձեռնություններին աջակցելու իր գործունեությամբ։ Նրա կենսագրության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու Օսմանյան կայսրության հայ համայնքի հասարակական կյանքի, համայնքային կառույցների, կրթական հաստատությունների զարգացման և բարեգործության ավանդույթների մասին։ Նման կենսագրական աշխատությունը կարող էր ներկայացնել Պեզճյանի կյանքի կարևոր իրադարձությունները, հասարակական դիրքը, գործունեության հիմնական ուղղությունները և հայ համայնքի կյանքում ունեցած դերը։ Հնարավոր է, որ գրքում անդրադարձ է կատարվել նաև նրա հովանավորությամբ իրականացված նախաձեռնություններին, կրթության ու կրոնական հաստատությունների աջակցությանը և համայնքի կարիքների բավարարմանն ուղղված աշխատանքներին։ Այսպիսի հրատարակությունները կարևոր են ոչ միայն առանձին անձի կենսագրությունն ուսումնասիրելու, այլև տվյալ ժամանակաշրջանի հայ հասարակական պատմության, բարեգործական գործունեության և համայնքային ինքնակազմակերպման առանձնահատկությունները հասկանալու համար։ Գիրքը կարող է օգտակար աղբյուր լինել Հարություն ամիրա Պեզճյանի հիշատակի պահպանման, նրա գործունեության գնահատման և 19-րդ դարի Կոստանդնուպոլսի հայ կյանքի ուսումնասիրության համար։ Միաժամանակ, առանց գրքի ամբողջական տեքստին ծանոթանալու հնարավոր չէ հստակեցնել կենսագրության կառուցվածքը, ընդգրկված իրադարձությունները և հեղինակի կողմից ներկայացված գնահատականները։

«Հնություններ Ակնա» աշխատությունը վերաբերում է Ակն քաղաքի պատմական անցյալին և նրա պատմամշակութային ժառանգությանը։ Ակնը՝ պատմական Հայաստանի արևմտյան հատվածում՝ Արևմտյան Եփրատի ավազանի շրջանում գտնվող քաղաքը, հայտնի էր իր հայ բնակչությամբ, մշակութային կյանքով, կրթական ավանդույթներով և հարուստ բանավոր ստեղծագործությամբ։ Ակնի պատմության ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի հայ ժողովրդի տեղային պատմության, բնակավայրերի զարգացման, համայնքային կյանքի և պատմական հիշողության պահպանման տեսանկյունից։ «Հնություններ» հասկացությունը վերնագրում կարող է ընդգրկել քաղաքի և շրջակա բնակավայրերի պատմական հիշատակություններ, հին կառույցների ու հուշարձանների վերաբերյալ տեղեկություններ, տեղական ավանդություններ, եկեղեցական և կրթական հաստատությունների պատմություն, ինչպես նաև բնակչության սովորույթների ու կենցաղի նկարագրություններ։ Այնուամենայնիվ, առանց գրքի բովանդակության մանրամասն ուսումնասիրության հնարավոր չէ հաստատել, թե այս թեմաներից որոնք են ներկայացված աշխատության մեջ։ Ակնը կարևոր տեղ է զբաղեցրել արևմտահայ մշակութային կյանքում։ Քաղաքի և նրա շրջակայքի հայ բնակչությունը հայտնի էր իր լեզվական առանձնահատկություններով, ժողովրդական երգերով, ավանդություններով և համայնքային սովորույթներով։ Ակնից պահպանված բանահյուսական նյութերը, մասնավորապես ժողովրդական երգերն ու պատմությունները, նշանակալի աղբյուր են հայ ժողովրդական մշակույթի և տեղական ինքնության ուսումնասիրության համար։ Ակնի պատմության մասին աշխատությունները կարող են տեղեկություններ հաղորդել նաև բնակչության զբաղմունքների, տնտեսական հարաբերությունների, հասարակական կյանքի և հարևան բնակավայրերի հետ ունեցած կապերի մասին՝ օգնելով վերակազմելու տարածաշրջանի պատմական պատկերը։ Նման ուսումնասիրությունները կարևոր են հատկապես այն պատճառով, որ պատմական իրադարձությունների, բնակչության տեղաշարժերի և համայնքների կորստի հետևանքով բազմաթիվ տեղական ավանդույթներ ու պատմական հիշողություններ վտանգվել կամ մասնատվել են։ Թիֆլիսը 19-րդ դարում հայ հրատարակչության, կրթության և ազգային մշակութային կյանքի գլխավոր կենտրոններից էր։ Այստեղ լույս տեսած պատմական և ազգագրական աշխատությունները նպաստում էին հայ տարբեր բնակավայրերի անցյալի ուսումնասիրությանը և տեղական մշակութային ժառանգության մասին տեղեկությունների պահպանմանը։ Մարկիանոս Դ. Ռոտինյանցի տպարանում հրատարակված այս գիրքը կարևոր է Ակնի պատմության և հայ պատմագրական ավանդույթի ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, ազգագրագետներին, բանահավաքներին և Արևմտյան Հայաստանի հայ բնակավայրերի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին։ Աշխատության կոնկրետ աղբյուրները, ընդգրկած ժամանակաշրջանները և թեմատիկ բաժինները հնարավոր կլինի հստակեցնել գրքի բնագրի ուսումնասիրությամբ։

Այս հրատարակությունը պատկանում է պատմագրական այն երկերի շարքին, որոնց հիմնական նպատակն է պատմական իրադարձությունների, նշանակալի դեպքերի և տարբեր ժամանակաշրջանների զարգացումների ներկայացումը ժամանակագրական հաջորդականությամբ։ Ժամանակագրությունները պատմական գիտելիքի պահպանման և փոխանցման կարևոր միջոցներից են, քանի որ հնարավորություն են տալիս իրադարձությունները դիտարկելու ոչ թե առանձին ու մեկուսացված դրվագներով, այլ պատմական շարունակականության և փոխկապակցվածության շրջանակում։ Դրանց միջոցով ընթերցողը կարող է պատկերացում կազմել անցյալի վերաբերյալ ձևավորված պատմական հիշողության, տարբեր ժամանակաշրջանների իրադարձությունների հաջորդականության և հասարակական կյանքի փոփոխությունների մասին։ Հայ պատմագրական ավանդույթում ժամանակագրական երկերը կարևոր նշանակություն են ունեցել ինչպես քաղաքական ու ռազմական իրադարձությունների արձանագրման, այնպես էլ եկեղեցական կյանքի, մշակութային զարգացումների և հասարակական փոփոխությունների վերաբերյալ տեղեկությունների պահպանման գործում։ Դրանք հաճախ ծառայել են որպես սկզբնաղբյուր հետագա պատմիչների և ուսումնասիրողների համար՝ ապահովելով տվյալների համադրման, ժամանակային կապերի բացահայտման և պատմական իրադարձությունների վերակազմության հնարավորություն։ Այս բնույթի աշխատությունների արժեքը պայմանավորված է նաև նրանով, որ դրանք արտացոլում են իրենց ստեղծման ժամանակաշրջանի պատմական գիտակցությունը, տեղեկությունների հավաքման ու դասակարգման եղանակները և անցյալի իրադարձություններին տրված մեկնաբանությունները։ Հրատարակությունը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել հայ պատմագրության, պատմական աղբյուրագիտության և մատենագիտության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների համար։ Այն կարող է դիտարկվել որպես պատմական տեղեկությունների համակարգման ավանդույթի ուսումնասիրության նյութ, ինչպես նաև որպես հայերեն տպագիր ժառանգության միավոր, որի մատենագիտական նկարագրությունն անհրաժեշտ է գրադարանային հավաքածուների համալրման, պատմական գրականության դասակարգման և հետազոտական աշխատանքների կազմակերպման համար։ Նման աշխատությունների ուսումնասիրության ընթացքում կարևոր է ուշադրություն դարձնել հեղինակային ավանդույթին, օգտագործված աղբյուրներին, իրադարձությունների ժամանակագրական դասավորությանը և պատմական տեղեկությունների հավաստիության գնահատմանը։ Դրանց համադրությունը այլ ժամանակագրությունների, տարեգրությունների և պատմական երկերի հետ կարող է նպաստել անցյալի ավելի ամբողջական ու հիմնավորված պատկերացման ձևավորմանը։ Հրատարակության ծավալը վկայում է բավականին ընդարձակ նյութի առկայության մասին, սակայն միայն մատենագիտական տվյալների հիման վրա հնարավոր չէ ճշգրտորեն որոշել ներկայացված ժամանակաշրջանները, ընդգրկված իրադարձությունները, հեղինակի ինքնությունը կամ աշխատության սկզբնաղբյուրները։ Այդ պատճառով այն առավել ճիշտ է բնութագրել որպես պատմական ժամանակագրական երկ, որի կոնկրետ բովանդակության և գիտական նշանակության վերջնական գնահատման համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել բնագիրը։ Ընդհանուր առմամբ, այս հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում պատմական հիշողության պահպանման, ժամանակագրական շարադրանքի ավանդույթի և հայերեն պատմագրական գրականության ուսումնասիրության տեսանկյունից։

Աշխատությունը նվիրված է հայ դպրոցի ծագման, պատմական զարգացման և հայ ժողովրդի կրթական ու մշակութային կյանքում ունեցած նշանակության ուսումնասիրությանը։ Հայ դպրոցը դարեր շարունակ եղել է ազգային ինքնության պահպանման, մայրենի լեզվի ուսուցման, գրագիտության տարածման և հոգևոր ու մտավոր արժեքների փոխանցման կարևորագույն հաստատություններից մեկը։ Հայ կրթության պատմությունը սերտորեն կապված է հայ գրերի ստեղծման, հայերեն գրավոր մշակույթի ձևավորման և ազգային կրթական ավանդույթների զարգացման հետ։ Հատկապես մեծ նշանակություն է ունեցել Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից հայոց այբուբենի ստեղծումը 5-րդ դարում, որը նոր հնարավորություններ է բացել հայալեզու կրթության, թարգմանական գրականության և ինքնուրույն մատենագրության զարգացման համար։ Դպրոցները կարևոր դեր են ունեցել եկեղեցական և աշխարհիկ կրթության կազմակերպման, հոգևորականների ու գրագետ մարդկանց պատրաստման, ինչպես նաև գիտելիքների սերնդեսերունդ փոխանցման գործում։ Հայ դպրոցի պատմական ուղին ներառում է միջնադարյան վանական և եկեղեցական դպրոցների գործունեությունը, ձեռագրական կենտրոնների ձևավորումը, կրթության տարածումը հայկական բնակավայրերում, ինչպես նաև հետագա դարերում աշխարհիկ կրթական հաստատությունների զարգացումը։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու ուսուցման ավանդական եղանակներին, ուսումնասիրվող առարկաներին, ուսուցիչների և աշակերտների փոխհարաբերություններին, կրթական հաստատությունների կազմակերպմանը և դպրոցական կյանքի առանձնահատկություններին։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև հայ դպրոցի կապը ազգային գրականության, պատմագրության, փիլիսոփայական մտքի և մշակույթի զարգացման հետ։ Տարբեր ժամանակաշրջաններում, այդ թվում՝ օտար տիրապետության պայմաններում, հայկական կրթական հաստատությունները նպաստել են լեզվի պահպանմանը և ազգային գիտակցության ամրապնդմանը։ Հայկական դպրոցները գործել են ոչ միայն պատմական Հայաստանի տարածքում, այլև Կոստանդնուպոլսում, Թիֆլիսում, Հնդկաստանում, Եվրոպայում և հայկական սփյուռքի բազմաթիվ այլ կենտրոններում՝ դառնալով համայնքային կյանքի ու մշակութային շարունակականության կարևոր հենարաններ։ Կրթական գործի զարգացմանը նպաստել են եկեղեցական գործիչները, մտավորականները, բարերարներն ու ազգային կազմակերպությունները, որոնք հիմնել և աջակցել են դպրոցների գործունեությանը, հրատարակել դասագրքեր և ընդլայնել կրթության հասանելիությունը։ Հայ դպրոցի պատմության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես է կրթությունը ծառայել ոչ միայն գիտելիքների փոխանցմանը, այլև ազգային ժառանգության պահպանմանը, հասարակական առաջընթացին և մշակութային ինքնուրույնության ամրապնդմանը։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել հայոց պատմությամբ, մանկավարժությամբ, կրթության պատմությամբ և հայ մշակութային ժառանգությամբ զբաղվող հետազոտողներին, ուսանողներին ու ընթերցողներին։ Այն կարևոր նյութ է հայ կրթական ավանդույթների ձևավորման և զարգացման, ազգային դպրոցի հասարակական դերի և հայ ժողովրդի մտավոր պատմության ուսումնասիրության համար։

Էմիլի Կառլիեի այս հուշագրական աշխատությունը պատմական վկայություն է 1894–1896 թվականներին Օսմանյան կայսրությունում հայերի նկատմամբ իրականացված համիդյան կոտորածների, հատկապես Սեբաստիայի (Սվազի) շրջանում տեղի ունեցած իրադարձությունների մասին։ Հեղինակը Ֆրանսիայի հյուպատոսի՝ Մորիս Կառլիեի կինն էր, որն ամուսնու հետ ապրել է Սեբաստիայում և անմիջականորեն առնչվել ժամանակաշրջանի ծանր իրադարձություններին։ Գիրքը հիմնված է անձնական օրագրային գրառումների, հիշողությունների և պատմական փաստաթղթերի վրա՝ ընթերցողին ներկայացնելով հայ բնակչության նկատմամբ բռնությունների մթնոլորտը, մարդկանց առօրյա կյանքի խաթարումը, անապահովության տարածումը և հյուպատոսական ընտանիքի գործունեությունը ճգնաժամային պայմաններում։ Հեղինակը նկարագրում է այն իրադարձությունները, որոնց ընթացքում հայկական բնակավայրերը ենթարկվել են հարձակումների, բնակիչները կորցրել են իրենց ունեցվածքն ու կենսապահովման միջոցները, իսկ բազմաթիվ ընտանիքներ ստիպված են եղել փնտրել ապաստան և օգնություն։ Աշխատության կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ պատմական իրադարձությունները ներկայացվում են ոչ միայն ընդհանուր քաղաքական իրադրության, այլև ականատեսի անձնական դիտարկումների միջոցով։ Հեղինակի գրառումները հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու Սեբաստիայի հայ համայնքի վիճակի, եվրոպական հյուպատոսությունների գործունեության, տեղական իշխանությունների հետ հարաբերությունների և բռնությունների պայմաններում մարդկանց պաշտպանելու ուղղությամբ ձեռնարկված քայլերի մասին։ Գրքում տեղ են գտել նաև Մորիս Կառլիեի ճանապարհորդական գրառումները, որոնք ներկայացնում են Կոստանդնուպոլսից Սեբաստիա ուղևորությունը և տարածաշրջանում հաստատվելու հանգամանքները։ Հավելվածային փաստաթղթերը լրացնում են անձնական վկայությունները՝ ներկայացնելով հյուպատոսական հաղորդագրություններ, պաշտոնական տեղեկություններ և այլ նյութեր, որոնք կարևոր են ժամանակաշրջանի պատմական իրողությունների ուսումնասիրության համար։ Հեղինակի վկայությունը առանձնահատուկ արժեք ունի նաև այն պատճառով, որ 1903 թվականին նրա խիզախությունն ու նվիրվածությունը 1895 թվականի Սեբաստիայի իրադարձությունների ընթացքում արժանացել են Ֆրանսիայի Պատվո լեգեոնի շքանշանին։ Հրատարակությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է համիդյան կոտորածների պատմության, Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության դրության և եվրոպական դիվանագիտական ներկայացուցիչների գործունեության ուսումնասիրության համար։ Այն նպաստում է պատմական հիշողության պահպանմանը և հնարավորություն է տալիս ավելի խորությամբ հասկանալու հայ ժողովրդի պատմության այդ ծանր ժամանակաշրջանը՝ հիմնվելով անձնական վկայությունների ու փաստաթղթային նյութերի վրա։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել հայոց պատմությամբ, Հայկական հարցով, համիդյան կոտորածներով, դիվանագիտական պատմությամբ և հուշագրական գրականությամբ զբաղվող հետազոտողներին, ուսանողներին ու ընթերցողներին։

Աշխատությունը նվիրված է պատմական Հայաստանի նշանավոր քաղաքներից մեկի՝ Մալաթիայի հայության պատմությանը, նրա ձևավորմանը, հոգևոր և մշակութային կյանքին, հասարակական հարաբերություններին ու ազգային ավանդույթներին։ Գիրքն ընթերցողին հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու Մալաթիայի հայ համայնքի պատմական անցյալին, տարածաշրջանում հայերի բնակության առանձնահատկություններին, համայնքային կյանքի կազմակերպմանը և դարերի ընթացքում ձևավորված ազգային ինքնությանը։ Նման պատմագիտական աշխատություններում կարևոր տեղ են զբաղեցնում քաղաքի հայ բնակչության ծագման ու բնակության պատմությունը, եկեղեցական և կրթական հաստատությունների գործունեությունը, հայկական եկեղեցիների ու դպրոցների դերը, ինչպես նաև համայնքի հասարակական, տնտեսական և մշակութային զարգացումը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի ընտանեկան ու համայնքային ավանդույթների, կենցաղի, սովորույթների և հոգևոր ժառանգության ուսումնասիրությունը, քանի որ դրանք արտացոլում են Մալաթիայի հայության ինքնատիպ մշակութային դիմագիծը և սերունդների միջև փոխանցված պատմական հիշողությունը։ Աշխատությունը կարող է արժեքավոր տեղեկություններ պարունակել նաև քաղաքի հայ բնակչության առօրյա կյանքի, արհեստների, առևտրի, կրթության, հասարակական կազմակերպվածության և շրջակա բնակավայրերի հետ ունեցած կապերի մասին։ Մալաթիայի հայության պատմության ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև արևմտահայության պատմական ճակատագրի, Օսմանյան կայսրության տարածքում հայկական համայնքների գոյության և զարգացման, ինչպես նաև 20-րդ դարասկզբի ողբերգական իրադարձությունների ու դրանց հետևանքով առաջացած տեղահանությունների և համայնքային կյանքի խաթարման պատմական համատեքստը հասկանալու համար։ Այսպիսի աշխատությունները նպաստում են կորսված կամ ժամանակի ընթացքում փոփոխված բնակավայրերի պատմության վերակերտմանը, պատմական հիշողության պահպանմանը և հայկական մշակութային ժառանգության փաստագրմանը։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել հայ ժողովրդի պատմությամբ, արևմտահայության անցյալով, պատմական ժողովրդագրությամբ, ազգագրությամբ և հայկական համայնքների մշակութային ժառանգությամբ զբաղվող հետազոտողներին, ուսանողներին ու ընթերցողներին։ Այն նաև կարևոր նշանակություն ունի Մալաթիայի հայերի ժառանգների և իրենց նախնիների պատմությամբ հետաքրքրվողների համար՝ օգնելով բացահայտել համայնքի պատմական արմատները, պահպանել ազգային հիշողությունը և ավելի խորությամբ ըմբռնել հայության տեղն ու դերը տարածաշրջանի պատմության մեջ։

Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան Հայաստանի Երզնկա քաղաքի «Եղբարց միաբանության» կանոնադրության ուսումնասիրությանը, որը թվագրվում է 1280 թվականին։ Փաստաթուղթը կարևոր սկզբնաղբյուր կարող է հանդիսանալ միջնադարյան հայկական քաղաքային կյանքի, հասարակական կազմակերպությունների և համայնքային հարաբերությունների պատմության ուսումնասիրության համար։ Կանոնադրության քննությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու միաբանության գործունեության սկզբունքները, անդամների փոխադարձ պարտավորությունները, ներքին կարգապահության կանոնները և կազմակերպության գործառույթները կարգավորող դրույթները։ Այն կարող է տեղեկություններ հաղորդել նաև ժամանակաշրջանի հասարակական բարքերի, բարոյական արժեքների, համերաշխության սկզբունքների և համայնքային ինքնակազմակերպման ձևերի մասին։ Փաստաթղթի պատմական և իրավական նշանակության վերլուծությունը նպաստում է միջնադարյան Հայաստանի քաղաքային հաստատությունների ու հասարակական միավորումների բնույթի առավել ամբողջական ըմբռնմանը։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել հայ միջնադարյան պատմությամբ, իրավունքի պատմությամբ, քաղաքային համայնքների զարգացմամբ և պատմական սկզբնաղբյուրների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների, հետազոտողների ու ուսանողների համար։

Հրատարակությունը ներկայացնում է Դոնի Ռոստովում գործող Իզմիրլյան պատրիարքի անվան հայկական բարեգործական ընկերության վարչության 1911 թվականի գործունեության տարեկան հաշվետվությունը՝ արտացոլելով կազմակերպության աշխատանքների հիմնական ուղղությունները, ֆինանսական գործունեությունը և հասարակական նշանակությունը։ Փաստաթուղթը կարևոր սկզբնաղբյուր է XX դարի սկզբին Ռուսաստանի կայսրության տարածքում բնակվող հայ համայնքների հասարակական կյանքի, բարեգործական նախաձեռնությունների և փոխօգնության կազմակերպման առանձնահատկությունների ուսումնասիրության համար։ Հաշվետվության բնույթը ենթադրում է ընկերության կազմակերպական գործունեության, վարչության իրականացրած աշխատանքների, անդամակցության, ֆինանսական մուտքերի և ծախսերի վերաբերյալ տեղեկությունների ներկայացում։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում բարեգործական միջոցների հավաքագրման, նվիրատվությունների օգտագործման, կարիքավոր ընտանիքներին աջակցելու և համայնքային սոցիալական խնդիրների լուծմանը մասնակցելու հնարավոր ուղղությունները։ Նմանատիպ հաշվետվությունները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու հայ համայնքի հասարակական ինքնակազմակերպման ձևերը, բարեգործական հաստատությունների գործունեության սկզբունքները և մասնավոր բարերարների մասնակցությունը համայնքային նախաձեռնություններին։ Կարևորվում են ընկերության ֆինանսական հաշվետվողականությունը, նյութական միջոցների բաշխման կազմակերպումը, վարչության որոշումների փաստաթղթավորումը և բարեգործական գործունեության նկատմամբ հասարակական վերահսկողության նշանակությունը։ Հրատարակությունը կարող է տեղեկություններ պարունակել նաև կազմակերպության անդամների, նվիրատուների, աջակցության ծրագրերի և համայնքային հաստատությունների հետ համագործակցության վերաբերյալ։ Պատմական տեսանկյունից այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու Դոնի հայության սոցիալական հարաբերությունները, հասարակական կազմակերպությունների դերը և բարեգործության ավանդույթների զարգացումը նախահեղափոխական ժամանակաշրջանում։ Հաշվետվությունը արժեքավոր է նաև հայ համայնքների տնտեսական հնարավորությունների, հասարակական կապերի և մշակութային ինքնության պահպանմանն ուղղված նախաձեռնությունների պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, սփյուռքագետների, ազգագրագետների, հասարակական կազմակերպությունների պատմության հետազոտողների, արխիվագետների և հայ համայնքների պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Հայաստանի Առաջին Հանրապետության միջազգային կարգավիճակի, անվտանգության և պետականության պահպանման հիմնախնդիրներին, մասնավորապես՝ Հայաստանի նկատմամբ ամերիկյան մանդատ հաստատելու քաղաքական նախաձեռնությանը։ Քննարկվում են 1918–1920 թվականների միջազգային հարաբերությունները, հայկական հարցի քննարկումները Փարիզի խաղաղության վեհաժողովում և Հայաստանի ապագայի վերաբերյալ դաշնակից պետությունների դիրքորոշումները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի քաղաքականությանը, Հայաստանի նկատմամբ ամերիկյան հովանավորության գաղափարին և դրա հնարավոր քաղաքական, տնտեսական ու վարչական հետևանքներին։ Ուսումնասիրվում են Ազգերի լիգայի մանդատային համակարգի սկզբունքները, Հայաստանի անվտանգության ապահովման միջազգային երաշխիքների անհրաժեշտությունը և տարածաշրջանում մեծ տերությունների շահերի բախումը։ Անդրադարձ է կատարվում 1920 թվականի հունիսին ԱՄՆ Սենատի կողմից Հայաստանի մանդատը ստանձնելու առաջարկի մերժմանը, դրա ներքաղաքական պատճառներին և հայկական պետականության միջազգային աջակցության հնարավորությունների սահմանափակմանը։ Կարևորվում են Սևրի պայմանագրի ստորագրման պատմական հանգամանքները, Հայաստանի սահմանների վերաբերյալ Վիլսոնի իրավարար վճիռը և այդ նախաձեռնությունների գործնական իրականացման խոչընդոտները։ Դիտարկվում են նաև Հայաստանի Առաջին Հանրապետության արտաքին քաղաքական մարտահրավերները, թուրք-հայկական պատերազմը, տարածաշրջանային ուժերի հարաբերակցությունը և 1920 թվականի վերջին Հայաստանի խորհրդայնացման պատմական նախադրյալները։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու հայկական հարցի միջազգային դիվանագիտական զարգացումները և հասկանալու, թե ինչ ազդեցություն ունեցավ ամերիկյան մանդատի չիրագործումը Հայաստանի քաղաքական ճակատագրի վրա։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, միջազգայնագետների, քաղաքագետների, դիվանագիտության պատմության հետազոտողների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է միջազգային հարաբերությունների պատմության կարևորագույն հիմնախնդիրներից մեկի՝ Արևելյան հարցի առաջացման, զարգացման և քաղաքական հետևանքների ուսումնասիրությանը։ Քննարկվում են Օսմանյան կայսրության աստիճանական թուլացման պայմաններում եվրոպական մեծ տերությունների միջև ձևավորված քաղաքական հակասությունները, ռազմավարական շահերը և ազդեցության ոլորտների ընդլայնման ձգտումները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Ռուսաստանի, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Ավստրիայի և եվրոպական այլ պետությունների արտաքին քաղաքականությանը, Բալկանյան թերակղզու, Սևծովյան տարածաշրջանի և Մերձավոր Արևելքի աշխարհաքաղաքական նշանակությանը։ Ուսումնասիրվում են ռուս-թուրքական պատերազմները, միջազգային դիվանագիտական բանակցությունները, խաղաղության պայմանագրերը և դրանց ազդեցությունը տարածաշրջանի ժողովուրդների քաղաքական ու հասարակական կյանքի վրա։ Անդրադարձ է կատարվում Օսմանյան կայսրության քրիստոնյա բնակչության իրավունքների պաշտպանության, ազգային-ազատագրական շարժումների և ինքնորոշման ձգտումների հիմնախնդիրներին։ Կարևորվում է Հայկական հարցի տեղը Արևելյան հարցի ընդհանուր համատեքստում, հատկապես XIX դարի երկրորդ կեսին հայկական բարեփոխումների պահանջների և միջազգային դիվանագիտության փոխհարաբերությունների տեսանկյունից։ Դիտարկվում են նաև Բեռլինի վեհաժողովի, մեծ տերությունների մրցակցության և տարածաշրջանային հակամարտությունների պատմական նշանակությունը։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են քաղաքական, տնտեսական, կրոնական և ազգային գործոնները փոխազդել միջազգային հարաբերությունների զարգացման տարբեր փուլերում։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, միջազգային հարաբերությունների մասնագետների, քաղաքագետների, արևելագետների, հայագետների և նոր ու նորագույն պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի տարածքում գրավոր մշակույթի ձևավորման և զարգացման պատմական նախադրյալների ուսումնասիրությանը՝ մինչև Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից հայոց գրերի ստեղծումը։ Քննարկվում են հին Հայաստանի հասարակական, քաղաքական և մշակութային կյանքի առանձնահատկությունները, գրի ու գրավոր հաղորդակցության նշանակությունը պետական կառավարման, կրոնական գործունեության, առևտրի և մշակութային փոխանակումների գործընթացներում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայաստանի տարածքում տարբեր ժամանակաշրջաններում կիրառված գրային համակարգերին, այդ թվում՝ ուրարտական սեպագրությանը, արամեերեն, հունարեն և այլ լեզուներով պահպանված արձանագրություններին ու գրավոր հուշարձաններին։ Ուսումնասիրվում են հնագիտական և վիմագրական աղբյուրները, դրանց պատմական արժեքը, տարածվածության առանձնահատկությունները և տեղեկությունները հին Հայաստանի գրավոր ավանդույթների մասին։ Անդրադարձ է կատարվում նախամաշտոցյան հայկական գրի գոյության վերաբերյալ գիտական տեսակետներին, դրանց հիմնավորման համար ներկայացվող փաստարկներին և պատմագիտական քննարկումներին՝ տարբերակելով հաստատված վկայությունները հետազոտական ենթադրություններից։ Կարևորվում են գրավոր մշակույթի և բանավոր ավանդույթի փոխհարաբերությունները, հարևան քաղաքակրթությունների մշակութային ազդեցությունները և գրագիտության տարածման հնարավոր ուղիները։ Դիտարկվում են նաև քրիստոնեության ընդունումից հետո ձևավորված կրթական ու կրոնական պահանջները և դրանց նշանակությունը ազգային գրային համակարգի ստեղծման պատմական գործընթացում։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու հայոց գրերի ստեղծմանը նախորդած մշակութային միջավայրի և Հայաստանի գրավոր ժառանգության վաղագույն շերտերի մասին։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, հայագետների, հնագետների, լեզվաբանների, վիմագրագետների, մշակութաբանների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Ստեղծագործությունը նվիրված է հայ ժողովրդի պատմական ողբերգությանը, Օսմանյան կայսրությունում հայերի նկատմամբ իրականացված հալածանքներին և բռնություններին՝ ներկայացնելով մարդկային տառապանքի, ազգային ցավի և արդարության պահանջի գեղարվեստական արտահայտությունը։ Ամերիկացի հեղինակ Էդվարդ Սթրայբի Սթիլը բանաստեղծական հուզական լեզվով անդրադառնում է հայ ժողովրդի ծանր վիճակին՝ բարձրաձայնելով բռնության, անարդարության և մարդկային իրավունքների ոտնահարման խնդիրները։ Ստեղծագործության առանցքում մարդկային կարեկցանքի, բարոյական պատասխանատվության և միջազգային համերաշխության գաղափարներն են։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում եվրոպական պետությունների և Միացյալ Նահանգների անտարբերության քննադատությանը՝ ընդգծելով հալածվող ժողովրդի պաշտպանության անհրաժեշտությունը։ Հեղինակը պատկերավոր արտահայտությունների, հուզական դիմումների և ազդեցիկ հռետորական միջոցների օգնությամբ ձգտում է ընթերցողի մեջ արթնացնել կարեկցանք և արդարության զգացում։ Բանաստեղծության մեջ պատմական իրադարձությունների արձագանքները միահյուսվում են համամարդկային արժեքների, ազատության և մարդկային արժանապատվության պաշտպանության գաղափարներին։ Ստեղծագործությունը կարևոր է նաև հայ ժողովրդի ողբերգության նկատմամբ միջազգային հասարակական արձագանքի և օտարազգի մտավորականների վերաբերմունքի ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն հնարավորություն է տալիս բացահայտելու գրականության դերը պատմական անարդարությունների բարձրաձայնման, հանրային կարծիքի ձևավորման և մարդասիրական գաղափարների տարածման գործում։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել գրականագետներին, պատմաբաններին, հայագետներին, ցեղասպանագիտության հետազոտողներին, մշակութաբաններին և հայ ժողովրդի պատմությամբ ու միջազգային մարդասիրական շարժումներով հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Աշխատությունը նվիրված է XVIII դարի վերջից մինչև 1828 թվականը Հարավային Կովկասի տեղական իշխանությունների և Իրանի կենտրոնական իշխանության միջև ձևավորված քաղաքական, վարչական ու դիվանագիտական փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությանը։ Քննարկվում են տարածաշրջանի խանությունների, իշխանությունների և տեղական կառավարման մարմինների քաղաքական կարգավիճակը, ինքնավարության աստիճանը և նրանց հարաբերությունները Ղաջարական Իրանի պետական իշխանության հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Իրանի կենտրոնական իշխանության՝ Հարավային Կովկասում իր ազդեցությունը պահպանելու և ամրապնդելու քաղաքականությանը, տեղական կառավարիչների դիրքորոշումներին, նրանց միջև առաջացող հակասություններին և համագործակցության ձևերին։ Ուսումնասիրվում են տարածաշրջանի քաղաքական իրավիճակի փոփոխությունները, Ռուսաստանի և Իրանի միջև ծավալված ռազմական ու դիվանագիտական հակամարտությունները, ինչպես նաև ռուս-պարսկական պատերազմների ազդեցությունը տեղական իշխանությունների գործունեության վրա։ Անդրադարձ է կատարվում Գյուլիստանի և Թուրքմենչայի պայմանագրերի պատմական նշանակությանը, դրանց հետևանքով տեղի ունեցած տարածքային ու վարչաքաղաքական փոփոխություններին և տարածաշրջանի հետագա զարգացմանը։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու Հարավային Կովկասի քաղաքական պատմության, կենտրոնական և տեղական իշխանությունների փոխհարաբերությունների, ինչպես նաև XIX դարի սկզբին տարածաշրջանում տեղի ունեցած աշխարհաքաղաքական վերափոխումների մասին։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, արևելագետների, իրանագետների, միջազգային հարաբերությունների մասնագետների և Կովկասի պատմությամբ հետաքրքրվող հետազոտողների համար։

Գիտական աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի պատմական Արագածոտն գավառի վաղմիջնադարյան նյութական մշակույթի համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ ընդգրկելով տարածաշրջանի հնագիտական հուշարձանները, բնակավայրերի կառուցվածքը, ճարտարապետական ժառանգությունը, արհեստագործական արտադրությունը, կենցաղային առարկաները, թաղման սովորույթները և հասարակական կյանքի նյութական արտահայտությունները։ Հետազոտության հիմնական ուղղությունը կապված է վաղ միջնադարում Արագածոտնի պատմամշակութային զարգացման առանձնահատկությունների բացահայտման, հնագիտական գտածոների դասակարգման, դրանց ժամանակագրական պատկանելության որոշման և Հայաստանի ընդհանուր մշակութային գործընթացների համատեքստում տարածաշրջանի ունեցած նշանակության գնահատման հետ։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակն ընդգրկում է հիմնականում 4–7-րդ դարերի պատմական և մշակութային իրողությունները, երբ Հայաստանում տեղի էին ունենում քաղաքական, կրոնական, հասարակական և տնտեսական կարևոր փոփոխություններ։ Քրիստոնեության տարածումը, եկեղեցական կազմակերպությունների զարգացումը, բնակավայրերի կառուցվածքային վերափոխումները և ճարտարապետական նոր ձևերի առաջացումը էական ազդեցություն են ունեցել այդ ժամանակաշրջանի նյութական մշակույթի ձևավորման վրա։ Արագածոտնի աշխարհագրական դիրքը, բնական պայմանները, լեռնային և նախալեռնային տարածքների առանձնահատկությունները, ինչպես նաև հաղորդակցության պատմական ուղիները նպաստել են բնակավայրերի զարգացմանը և տարածաշրջանի տնտեսական ու մշակութային կապերի ձևավորմանը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է վաղմիջնադարյան բնակավայրերի ուսումնասիրությունը՝ ուշադրություն դարձնելով բնակելի կառույցների հատակագծային առանձնահատկություններին, շինարարական նյութերին, բնակավայրերի տեղաբաշխմանը և շրջակա բնական միջավայրի հետ դրանց փոխհարաբերություններին։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն եկեղեցական ճարտարապետության հուշարձանները, որոնց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու վաղքրիստոնեական Հայաստանի շինարարական ավանդույթները, կրոնական պատկերացումների նյութական արտահայտությունները և ճարտարապետական ձևերի զարգացման օրինաչափությունները։ Այս համատեքստում հետաքրքրություն են ներկայացնում Արագածոտնի վաղմիջնադարյան եկեղեցիները, պաշտամունքային կառույցները, դրանց կառուցվածքային լուծումները, հարդարանքի տարրերը և քարարվեստի առանձնահատկությունները։ Աշխատության թեմատիկան առնչվում է նաև հնագիտական պեղումների ընթացքում հայտնաբերված խեցեղենի, մետաղյա իրերի, աշխատանքային գործիքների, զարդերի, կենցաղային պարագաների և արտադրական գործունեության հետ կապված նյութերի ուսումնասիրությանը։ Խեցեգործական արտադրանքի ձևաբանական, տեխնոլոգիական և զարդարական առանձնահատկությունների վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու տարածաշրջանի արհեստագործական ավանդույթների, կենցաղային մշակույթի և տնտեսական հարաբերությունների մասին։ Մետաղագործական առարկաների, գյուղատնտեսական գործիքների և այլ նյութական գտածոների ուսումնասիրությունը կարևոր է բնակչության զբաղմունքների, արտադրական կարողությունների և առօրյա կյանքի վերակազմության տեսանկյունից։ Առանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում թաղման հուշարձանները, գերեզմանային կառույցները և դրանց հետ կապված նյութական վկայությունները, որոնք կարող են տեղեկություններ հաղորդել հասարակության կրոնական պատկերացումների, ծիսական սովորույթների և մշակութային փոփոխությունների վերաբերյալ։ Վաղմիջնադարյան նյութական մշակույթի ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում քրիստոնեական և ավելի վաղ շրջանի մշակութային ավանդույթների փոխհարաբերությունը, քանի որ նոր կրոնական համակարգի հաստատումը միշտ չէ, որ հանգեցրել է նախկին կենցաղային և արհեստագործական ձևերի ամբողջական վերացմանը։ Հետազոտության շրջանակում կարևորվում է մշակութային շարունակականության և փոփոխության օրինաչափությունների բացահայտումը՝ հնագիտական նյութերի համեմատության և պատմական աղբյուրների տվյալների համադրման միջոցով։ Արագածոտնի վաղմիջնադարյան հուշարձանների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու նաև տարածաշրջանի կապերը Հայաստանի մյուս պատմական գավառների հետ, բացահայտելու ընդհանուր մշակութային հատկանիշներն ու տեղական առանձնահատկությունները։ Հատուկ նշանակություն ունեն նյութական մշակույթի ժամանակագրական դասակարգման, հուշարձանների թվագրման և տարբեր հնագիտական համալիրների փոխհարաբերությունների որոշման մեթոդաբանական հարցերը։ Այս նպատակով կարևոր են հնագիտական շերտագրության, գտածոների տիպաբանական համեմատության, ճարտարապետական վերլուծության և պատմական աղբյուրագիտության մեթոդները։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է վաղմիջնադարյան Հայաստանի տարածաշրջանային մշակույթի ուսումնասիրության, բնակավայրերի պատմական զարգացման վերակազմության և նյութական ժառանգության միջոցով հասարակական ու տնտեսական կյանքի առանձնահատկությունների բացահայտման անհրաժեշտությամբ։ Հետազոտությունը կարևոր է նաև Հայաստանի հնագիտական քարտեզագրման, պատմամշակութային հուշարձանների գիտական հաշվառման, պահպանության և հետագա ուսումնասիրությունների համար։ Այն կարող է օգտակար լինել հնագետներին, պատմաբաններին, միջնադարագետներին, ճարտարապետության պատմաբաններին, մշակութաբաններին, ազգագրագետներին, թանգարանագետներին, դասախոսներին, ասպիրանտներին և ուսանողներին, ինչպես նաև Հայաստանի վաղմիջնադարյան պատմությամբ ու մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Աշխատությունն ունի հնագիտական, պատմագիտական, մշակութաբանական և աղբյուրագիտական նշանակություն՝ նպաստելով Արագածոտնի վաղմիջնադարյան բնակավայրերի, ճարտարապետական հուշարձանների, արհեստագործական ավանդույթների և նյութական մշակույթի զարգացման առանձնահատկությունների առավել խորքային ըմբռնմանը։

Աշխատությունը նվիրված է դեպի Արարատ լեռ իրականացված ճանապարհորդությանը՝ ներկայացնելով տարածաշրջանի աշխարհագրական, պատմական, մշակութային և բնագիտական առանձնահատկությունները։ Ճանապարհորդական գրականության այս թեմատիկ շրջանակում առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում Արարատ լեռան բնական միջավայրը, լեռնային տեղանքի կառուցվածքը, կլիմայական պայմանները, բուսական ու կենդանական աշխարհը, ինչպես նաև լեռան հետ կապված պատմական ավանդություններն ու կրոնական պատկերացումները։ Արարատը ներկայացվում է ոչ միայն որպես աշխարհագրական նշանակալի բարձրունք, այլև որպես հայկական պատմական հիշողության, մշակութային ինքնության և հոգևոր ժառանգության կարևոր խորհրդանիշ։ Աշխատության բովանդակային առանցքը կապված է ճանապարհորդության ընթացքում հանդիպող բնական և պատմական տեսարժան վայրերի, բնակավայրերի, տեղական բնակչության կենցաղի ու սովորույթների ուսումնասիրության հետ։ Կարևոր նշանակություն ունեն տարածաշրջանի պատմական անցյալի, տարբեր ժողովուրդների մշակութային փոխազդեցությունների և լեռնային տարածքներում կյանքի առանձնահատկությունների վերաբերյալ դիտարկումները։ Արարատ լեռան ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու նաև աշխարհագրական հետազոտությունների պատմությանը, լեռնագնացության զարգացմանը և այն դժվարություններին, որոնց բախվել են տարբեր ժամանակաշրջանների ճանապարհորդներն ու հետազոտողները։ Հրատարակության թեմատիկան առնչվում է Արարատի նկատմամբ եվրոպացի ճանապարհորդների, բնագետների, պատմաբանների և աշխարհագրագետների հետաքրքրությանը, որը հատկապես մեծացել է գիտական արշավախմբերի և տարածաշրջանային ուսումնասիրությունների զարգացման շրջանում։ Առանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում լեռան աշխարհագրական դիրքի, շրջակա լեռնաշղթաների, բնական լանդշաֆտների և պատմական բնակավայրերի վերաբերյալ տեղեկությունները, որոնք նպաստում են տարածաշրջանի բնության և պատմության ամբողջական ընկալմանը։ Ճանապարհորդական նկարագրությունների միջոցով հնարավոր է պատկերացում կազմել նաև տվյալ ժամանակաշրջանի հաղորդակցության ուղիների, ճանապարհորդության պայմանների, տեղական հասարակությունների և մշակութային միջավայրի մասին։ Աշխատությունն ունի ճանաչողական և պատմամշակութային նշանակություն, քանի որ Արարատ լեռան ուսումնասիրությունը սերտորեն կապված է Հայաստանի պատմական աշխարհագրության, ազգային մշակույթի և տարածաշրջանի գիտական հետազոտությունների պատմության հետ։ Այն կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, աշխարհագրագետներին, ազգագրագետներին, մշակութաբաններին, ճանապարհորդական գրականության ուսումնասիրողներին, ինչպես նաև Հայաստանի բնաշխարհով, պատմական հուշարձաններով և Արարատի խորհրդանշական նշանակությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Հրատարակությունը հնարավորություն է տալիս Արարատը դիտարկելու պատմական, աշխարհագրական և մշակութային տարբեր տեսանկյուններից՝ ընդգծելով նրա բացառիկ տեղը հայկական և համաշխարհային ճանապարհորդական ու հետազոտական ավանդույթներում։

Պատմագիտական աշխատությունը նվիրված է 1915 թվականին Արևմտյան Հայաստանում տեղի ունեցած պաշտպանական մարտերի, հայկական բնակչության ինքնապաշտպանական պայքարի, ռազմական գործողությունների և դրանց պատմաքաղաքական ու հասարակական նախադրյալների համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակներում քննության են առնվում Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Օսմանյան կայսրությունում ձևավորված ռազմաքաղաքական իրավիճակը, արևմտահայության նկատմամբ իրականացված բռնությունների և տեղահանությունների քաղաքականությունը, ինչպես նաև Հայոց ցեղասպանության պայմաններում հայկական բնակավայրերի պաշտպանական դիմադրության կազմակերպման առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Արևմտյան Հայաստանի տարբեր շրջաններում հայկական բնակչության ինքնապաշտպանության կազմակերպմանը, տեղական պաշտպանական խմբերի ձևավորմանը, բնակավայրերի պաշտպանության միջոցառումներին և ռազմական ու քաղաքացիական բնակչության փոխգործակցությանը։ Ուսումնասիրվում են Վանի, Շատախի, Սասունի, Մուշի և այլ շրջանների ինքնապաշտպանական պայքարի պատմական հանգամանքները, դիմադրության առաջացման պատճառները, պաշտպանական գործողությունների ընթացքը և դրանց նշանակությունը տեղի հայ բնակչության գոյատևման համար։ Քննարկվում են պաշտպանական պայքարի կազմակերպման պայմանները, զինված ուժերի և կամավորական խմբերի մասնակցությունը, տեղական ղեկավարների ու հասարակական գործիչների դերակատարությունը, ինչպես նաև սահմանափակ նյութական և ռազմական հնարավորությունների պայմաններում դիմադրության կազմակերպման դժվարությունները։ Անդրադարձ է կատարվում բնակչության անվտանգության ապահովման, կանանց, երեխաների և տարեցների պաշտպանության, պարենային ու բժշկական օգնության կազմակերպման, ինչպես նաև ռազմական գործողությունների հետևանքով առաջացած մարդասիրական հիմնախնդիրներին։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է հայկական ինքնապաշտպանական մարտերի և Առաջին համաշխարհային պատերազմի Կովկասյան ռազմաճակատի ռազմական գործողությունների փոխկապակցվածության ուսումնասիրությունը։ Դիտարկվում են ռուսական բանակի առաջխաղացման և նահանջի ազդեցությունը Արևմտյան Հայաստանի բնակչության դրության վրա, հայկական կամավորական շարժման պատմական նշանակությունը և ռազմական իրադարձությունների հետևանքները տարածաշրջանի բնակավայրերի համար։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում ինքնապաշտպանական պայքարի քաղաքական և բարոյահոգեբանական նշանակությանը, համայնքային համախմբման դրսևորումներին, տեղական բնակչության դիմադրողականությանը և պատմական ճգնաժամի պայմաններում կազմակերպված գործողությունների առանձնահատկություններին։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակում կարևոր տեղ են զբաղեցնում Հայոց ցեղասպանության պատմության և հայկական ինքնապաշտպանական պայքարի փոխառնչությունները, բռնի տեղահանությունների, բնակավայրերի ավերման, բնակչության զանգվածային գաղթի և մարդկային կորուստների պատմական հետևանքները։ Քննության են առնվում նաև ռազմական դիմադրության վերաբերյալ պատմական տեղեկությունների ուսումնասիրության աղբյուրագիտական խնդիրները, ականատեսների վկայությունների, հուշագրությունների, պաշտոնական փաստաթղթերի, ռազմական հաղորդագրությունների և ժամանակաշրջանի մամուլի նյութերի նշանակությունը պատմական իրադարձությունների վերակառուցման համար։ Կարևորվում են տարբեր աղբյուրներում ներկայացված տեղեկությունների համեմատական վերլուծությունը, ռազմական գործողությունների ժամանակագրության ճշգրտումը և պատմական իրադարձությունների գնահատման գիտական մոտեցումները։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու 1915 թվականի իրադարձությունների ընթացքում արևմտահայության դիմադրության ձևերի, ինքնապաշտպանության կազմակերպման անհրաժեշտության և հայկական համայնքների գոյության պահպանմանն ուղղված ջանքերի մասին։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում են պաշտպանական մարտերի տեղը հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարի պատմության մեջ, դրանց ազդեցությունը պատմական հիշողության ձևավորման վրա և հետագա սերունդների ազգային ինքնագիտակցության զարգացման գործում ունեցած նշանակությունը։ Աշխատությունը կարող է նպաստել Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Արևմտյան Հայաստանում տեղի ունեցած իրադարձությունների գիտական լուսաբանմանը, Հայոց ցեղասպանության պատմության բազմակողմանի ուսումնասիրությանը և հայկական ինքնապաշտպանական պայքարի վերաբերյալ պատմագիտական պատկերացումների խորացմանը։ Հրատարակությունն ունի պատմագիտական, աղբյուրագիտական և ռազմապատմական նշանակություն և կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, հայագետների, ռազմական պատմության մասնագետների, ցեղասպանագիտության հետազոտողների, գիտաշխատողների, ասպիրանտների, պատմության ֆակուլտետների ուսանողների, ինչպես նաև հայ ժողովրդի նորագույն պատմությամբ և ազգային-ազատագրական պայքարով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Սոցիոլոգիական, մշակութաբանական և սոցիալ-հոգեբանական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է հայկական ինքնության սոցիալ-մշակութային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ անձի և էթնոսի փոխհարաբերությունների համատեքստում։ Քննության են առնվում էթնիկական ինքնության ձևավորման տեսական հիմունքները, անձի սոցիալականացման գործընթացները և ազգային պատկանելության գիտակցման նշանակությունը անհատական ու հավաքական ինքնության կառուցվածքում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայկական մշակութային արժեքներին, պատմական հիշողությանը, լեզվին, ավանդույթներին, ընտանեկան հարաբերություններին և դրանց դերին ազգային ինքնագիտակցության պահպանման ու փոխանցման գործում։ Վերլուծվում են անհատի և էթնիկական հանրույթի փոխազդեցության սոցիալ-հոգեբանական մեխանիզմները, մշակութային նույնականացման գործընթացները և հասարակական միջավայրի ազդեցությունը անձի արժեքային կողմնորոշումների ձևավորման վրա։ Քննարկվում են ազգային և անհատական ինքնության փոխհարաբերությունները, մշակութային շարունակականության ու փոփոխության օրինաչափությունները, ինչպես նաև ավանդական և ժամանակակից արժեքային համակարգերի փոխազդեցության հիմնախնդիրները։ Ուսումնասիրության շրջանակներում կարող են դիտարկվել հայկական ինքնության դրսևորումները տարբեր սոցիալական միջավայրերում, սերունդների միջև մշակութային փորձի փոխանցման առանձնահատկությունները և գլոբալացման ու միջմշակութային հաղորդակցության ազդեցությունները։ Անդրադարձ է կատարվում էթնիկական ինքնության պահպանման, սոցիալական համախմբվածության, մշակութային բազմազանության և անհատի ինքնաիրացման հնարավորությունների փոխկապակցվածությանը։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել սոցիոլոգիայի, էթնոհոգեբանության, մշակութաբանության, սոցիալական մարդաբանության, հայագիտության և ազգային ինքնության հիմնախնդիրներով զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Պատմագիտական և հայ-ռուսական հարաբերությունների ուսումնասիրությանը նվիրված այս աշխատանքը լուսաբանում է Պետրոս I-ի պարսկական արշավանքի նախապատրաստման գործընթացը և հայերի մասնակցությունն այդ ժամանակաշրջանի քաղաքական ու դիվանագիտական իրադարձություններին։ Քննության են առնվում XVIII դարի առաջին քառորդի միջազգային քաղաքական իրադրությունը, Ռուսական կայսրության արտաքին քաղաքական նպատակները, Սեֆյան Պարսկաստանի ներքին ճգնաժամը և Հարավային Կովկասում ձևավորված ռազմաքաղաքական պայմանները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Պետրոս I-ի արևելյան քաղաքականությանը, Կասպից ծովի ավազանում Ռուսաստանի դիրքերի ամրապնդման ձգտումներին և 1722–1723 թվականների պարսկական արշավանքի նախապատրաստական միջոցառումներին։ Վերլուծվում են հայկական քաղաքական և հոգևոր շրջանակների կապերը ռուսական արքունիքի հետ, հայ ազատագրական շարժման ակնկալիքները և Ռուսաստանի աջակցությամբ հայկական պետականության վերականգնման վերաբերյալ պատկերացումները։ Քննարկվում են հայ գործիչների դիվանագիտական նախաձեռնությունները, տեղեկատվական ու քաղաքական համագործակցության հնարավորությունները և հայ բնակչության դիրքորոշումները տարածաշրջանային հակամարտությունների պայմաններում։ Ուսումնասիրության շրջանակներում կարող են դիտարկվել պատմական վավերագրերը, դիվանագիտական նամակագրությունը, ժամանակակիցների վկայությունները և ռուսական ու հայկական պատմագրության մեջ արտահայտված գնահատականները։ Անդրադարձ է կատարվում պարսկական արշավանքի նախապատրաստության ազդեցությանը հայ-ռուսական քաղաքական հարաբերությունների զարգացման, հայկական ազատագրական ծրագրերի և XVIII դարի առաջին կեսի տարածաշրջանային իրադարձությունների վրա։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայոց պատմության, Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականության պատմության, միջազգային հարաբերությունների, պատմական աղբյուրագիտության և հայ ազատագրական շարժման ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Պատմավավերագրական բնույթի այս հրատարակությունը ներկայացնում է Երևանի երկրագործության և պետական գույքի վարչությանը կից պետական հողերի և վարձակալությամբ տրամադրվող պետական գույքային միավորների հսկիչների համագումարի աշխատանքներին առնչվող նյութերը։ Այն կարևոր սկզբնաղբյուր է Ռուսական կայսրության վարչական համակարգում Արևելյան Հայաստանի հողային հարաբերությունների, պետական գույքի կառավարման և գյուղատնտեսական վարչարարության պատմության ուսումնասիրության համար։ Քննության առարկա են պետական հողերի հաշվառման, պահպանության, օգտագործման և վերահսկողության կազմակերպման հարցերը, ինչպես նաև հողային ու գույքային միավորների վարձակալության կարգավորման առանձնահատկությունները։ Հրատարակության թեմատիկ շրջանակը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու հսկիչների ծառայողական պարտականությունները, տեղական վարչական մարմինների գործունեությունը և պետական հողային ֆոնդի կառավարման ընթացքում առաջացող կազմակերպական ու տնտեսական խնդիրները։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում հողօգտագործման պայմանների, վարձակալական վճարների, պետական եկամուտների ապահովման և վարչական վերահսկողության վերաբերյալ քննարկումները։ Համագումարի արձանագրային բնույթի նյութերը կարող են լուսաբանել նաև կենտրոնական և տեղական իշխանությունների փոխհարաբերությունները, հողային քաղաքականության իրականացման գործնական դժվարությունները և գյուղական բնակչության տնտեսական կյանքի առանձին կողմերը։ Հրատարակությունն ունի աղբյուրագիտական նշանակություն՝ հնարավորություն ընձեռելով ուսումնասիրելու ժամանակաշրջանի պաշտոնական գործավարության լեզուն, վարչական եզրաբանությունը և պետական կառավարման ընթացակարգերը։ Այն կարող է օգտակար լինել Հայաստանի պատմության, պատմական աշխարհագրության, ագրարային հարաբերությունների, հողային իրավունքի և Ռուսական կայսրության տարածաշրջանային վարչարարության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Պատմագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է 1860–1894 թվականներին Օսմանյան կայսրության տարածքում բնակվող արևմտահայության ազգային-վարչական կացության, ինքնակառավարման համակարգի և հասարակական-քաղաքական հարաբերությունների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում արևմտահայ համայնքների վարչական կազմակերպման առանձնահատկությունները, ազգային հաստատությունների գործունեությունը և օսմանյան պետական կառավարման համակարգի հետ դրանց փոխհարաբերությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում 1860 թվականին ընդունված և 1863 թվականին օսմանյան իշխանությունների կողմից հաստատված Հայոց ազգային սահմանադրության նշանակությանը, ազգային ժողովների, կրոնական ու աշխարհիկ կառավարման մարմինների լիազորություններին և համայնքային ինքնակառավարման զարգացման գործընթացներին։ Վերլուծվում են արևմտահայության իրավական դրությունը, հարկային պարտավորությունները, կրթական և կրոնական հաստատությունների գործունեությունը, ինչպես նաև վարչական համակարգում առաջացող հակասություններն ու սահմանափակումները։ Քննարկվում են նաև Օսմանյան կայսրությունում իրականացվող բարեփոխումների ազդեցությունը հայկական բնակչության վրա, հայկական նահանգների վարչական կառավարման առանձնահատկությունները և Հայկական հարցի ձևավորման պատմական նախադրյալները։ Ուսումնասիրության շրջանակներում դիտարկվում են ազգային ինքնակառավարման մարմինների գործունեության արդյունավետությունը, հասարակական կազմակերպվածության զարգացումը և արևմտահայության քաղաքական ու իրավական պահանջների ձևավորման գործընթացները։ Անդրադարձ է կատարվում ժամանակաշրջանի միջազգային հարաբերությունների, եվրոպական տերությունների դիվանագիտական ներգրավվածության և օսմանյան իշխանությունների քաղաքականության ազդեցությանը արևմտահայության ազգային-վարչական դրության վրա։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայոց պատմության, Օսմանյան կայսրության պատմության, պատմական իրավագիտության և Հայկական հարցի ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է վաղ միջնադարյան հայ եկեղեցական պատմության կարևոր սկզբնաղբյուրներից մեկի աղբյուրագիտական, պատմագիտական և դավանաբանական քննությանը՝ այն դիտարկելով VII դարի վերջի և VIII դարի սկզբի կրոնաեկեղեցական հարաբերությունների համատեքստում։ Հետազոտության կենտրոնում աղբյուրի հաղորդած տեղեկությունների պատմական արժեքի գնահատումն է, դրա ստեղծման միջավայրի, հեղինակային դիրքորոշման, նպատակադրումների և եկեղեցական բանավեճերի հետ ունեցած կապերի բացահայտումը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում հայ-քաղկեդոնական հարաբերությունների արտացոլմանը, Հայոց եկեղեցու դավանական դիրքորոշումների ներկայացմանը և Բյուզանդական եկեղեցական քաղաքականության հետ առնչվող հարցերին։ Աղբյուրը դիտարկվում է ոչ միայն որպես պատմական դեպքերի մասին տեղեկություններ պահպանած բնագիր, այլև որպես որոշակի դավանական միջավայրում ձևավորված երկ, որի հաղորդումները պահանջում են քննադատական համադրում այլ ժամանակակից կամ ժամանակագրորեն մոտ հայկական, հունական, ասորական և հարակից աղբյուրների տվյալների հետ։ Քննվում են եկեղեցական ժողովների, հոգևորականության, դավանական հակասությունների, եկեղեցական հաղորդակցության և տարբեր քրիստոնեական ուղղությունների փոխհարաբերությունների վերաբերյալ տեղեկությունները՝ պարզելու դրանց հավաստիության աստիճանն ու պատմագիտական նշանակությունը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև բնագրի կառուցվածքի, ժամանակագրական շերտերի, պատմողական սկզբունքների և օգտագործված եկեղեցաքաղաքական եզրաբանության ուսումնասիրությունը։ Աղբյուրագիտական քննությունը հնարավորություն է տալիս տարբերակելու պատմական հիշողության, դավանական մեկնաբանության և հեղինակի գաղափարական դիրքորոշման ազդեցությունները՝ խուսափելով երկի հաղորդումները որպես ամբողջովին չեզոք պատմագրություն ընկալելուց։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև բնագրի ձեռագրական ավանդությանը, պահպանման պատմությանը, լեզվական տարբերակներին և գիտական շրջանառության մեջ դրա մեկնաբանությունների զարգացմանը։ Այլ սկզբնաղբյուրների հետ համադրությունը նպաստում է վաղ միջնադարյան Հայաստանի եկեղեցական կյանքի, քրիստոսաբանական վեճերի և տարածաշրջանի եկեղեցիների միջև հարաբերությունների առավել ամբողջական վերակազմությանը։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է աղբյուրագիտության, եկեղեցական պատմության, պատմագրության և դավանաբանության մեթոդները՝ բացահայտելով տվյալ սկզբնաղբյուրի նշանակությունը Հայոց եկեղեցու վաղ միջնադարյան պատմության ուսումնասիրության համար։

Պատմագիտական և ցեղասպանագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է ցեղասպանության երևույթի ճանաչման, ընկալման և դրա վերաբերյալ գիտելիքի ձևավորման խնդիրների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում զանգվածային բռնությունների պատմական համատեքստի ուսումնասիրման, դրանց պատճառների ու հետևանքների վերլուծության, ինչպես նաև փաստագրական նյութերի և վկայությունների նշանակության հետ կապված հարցերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պատմական հիշողության ձևավորմանը, վերապրածների վկայությունների պահպանմանը, զոհերի հիշատակի ոգեկոչմանը և անցյալի իրադարձությունների վերաբերյալ գիտելիքի փոխանցմանը հաջորդ սերունդներին։ Վերլուծվում են կրթության, պատմագրության, մշակույթի և հանրային հիշողության դերը ցեղասպանությունների մասին գիտելիքի տարածման և դրանց հետևանքների ըմբռնման գործընթացում։ Քննարկվում են նաև ժխտման, պատմական փաստերի մեկնաբանման, մարդու իրավունքների պաշտպանության և զանգվածային ոճագործությունների կանխարգելման հետ կապված հիմնախնդիրները։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ցեղասպանության թեման դիտարկել պատմական, իրավական, հասարակական և հիշողության ուսումնասիրությունների փոխկապակցված տեսանկյուններից։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել ցեղասպանագիտության, պատմության, մարդու իրավունքների և հիշողության ուսումնասիրություններով զբաղվող մասնագետների, ուսանողների ու հետազոտողների համար։

Պատմահնագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է պատմական Սյունիքի Սոթք գավառի միջնադարյան պատմության, բնակավայրերի և նյութական մշակույթի համալիր ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում վաղ, զարգացած և ուշ միջնադարի ժամանակաշրջաններին վերաբերող պատմական աղբյուրներն ու հնագիտական տվյալները՝ հնարավորություն տալով վերականգնել գավառի պատմական զարգացման ընդհանուր պատկերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում բնակատեղիներին, ամրոցներին, եկեղեցիներին, վանական համալիրներին, գերեզմանոցներին, խաչքարերին, արձանագրություններին և նյութական մշակույթի այլ հուշարձաններին։ Վերլուծվում են բնակավայրերի տեղաբաշխման, բնակեցման շարունակականության, տնտեսական գործունեության, հաղորդակցության ուղիների և պաշտպանական համակարգերի առանձնահատկությունները։ Քննարկվում են նաև գրավոր սկզբնաղբյուրների հաղորդած տեղեկությունների և հնագիտական նյութերի համադրման հնարավորությունները՝ գավառի վարչական, հասարակական և մշակութային կյանքի տարբեր կողմերը բացահայտելու նպատակով։ Ուսումնասիրությունը նպաստում է միջնադարյան Սոթքի պատմական աշխարհագրության և մշակութային ժառանգության առավել ամբողջական ներկայացմանը։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայոց պատմության, հնագիտության, միջնադարագիտության, պատմական աշխարհագրության և մշակութային ժառանգության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Պատմաազգագրական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Շիրակի և Ջավախքի հայ բնակչության ժողովրդական բժշկության ավանդույթների, պատկերացումների և բուժական փորձի ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում հիվանդությունների առաջացման վերաբերյալ ժողովրդական ընկալումները, ախտորոշման ավանդական եղանակները, բուժման միջոցները և դրանց փոխանցման ձևերը տարբեր սերունդների միջև։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում բուժիչ բույսերի, կենդանական և հանքային ծագման նյութերի կիրառմանը, ժողովրդական բուժարարների գործունեությանը, ինչպես նաև բուժական ծեսերին ու հավատալիքներին։ Վերլուծվում են առողջության պահպանման, հիվանդությունների կանխարգելման, մայրության և մանկության խնամքի հետ կապված ավանդական գիտելիքներն ու սովորույթները։ Քննարկվում են Շիրակի և Ջավախքի ժողովրդական բժշկության տեղային առանձնահատկությունները, դրանց ընդհանրություններն ու տարբերությունները, ինչպես նաև բնական միջավայրի, կենցաղի և պատմամշակութային պայմանների ազդեցությունը բուժական փորձի ձևավորման վրա։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ժողովրդական բժշկությունը դիտարկել որպես հայոց ավանդական մշակույթի և կենցաղային գիտելիքների կարևոր բաղադրիչ՝ բացահայտելով դրա պատմական զարգացումն ու մշակութային նշանակությունը։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել ազգագրության, բանագիտության, բժշկության պատմության և հայ ժողովրդական մշակույթի ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների համար։

Հնագիտական և պատմամշակութային բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Արարատյան դաշտավայրի մշակութային զարգացման ուսումնասիրությանը մ.թ.ա. XI–VI դարերում։ Քննության են առնվում տվյալ ժամանակաշրջանի բնակավայրերը, նյութական մշակույթի հուշարձանները, կենցաղային և տնտեսական գործունեության առանձնահատկությունները, ինչպես նաև հասարակության կազմակերպման վերաբերյալ հնագիտական տվյալները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում բնակավայրերի կառուցապատմանը, ամրաշինությանը, խեցեգործությանը, մետաղագործությանը, զենքերի, զարդերի և առօրյա օգտագործման առարկաների տարածմանը։ Վերլուծվում են հնագիտական նյութերի ժամանակագրական ու տիպաբանական առանձնահատկությունները և դրանց միջոցով տարածաշրջանի մշակութային փոփոխությունների ու շարունակականության բացահայտման հնարավորությունները։ Քննարկվում են նաև թաղման սովորույթները, հավատալիքների նյութական դրսևորումները և հարակից շրջանների հետ մշակութային փոխառնչությունները։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ամբողջական պատկերացում կազմելու Արարատյան դաշտավայրի բնակչության նյութական և հոգևոր մշակույթի զարգացման հիմնական միտումների մասին՝ դրանք դիտարկելով Հայաստանի հնագույն պատմության ավելի լայն համատեքստում։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հնագետների, պատմաբանների, հայագետների և հին Հայաստանի մշակույթն ուսումնասիրող մասնագետների համար։

Ազգագրական և մշակութաբանական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է հայոց տոնական համակարգի էթնոմշակութային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ ավանդական ժառանգության և արդի փոխակերպումների համատեքստում։ Քննության են առնվում ժողովրդական և կրոնական տոների ձևավորման ու պահպանման առանձնահատկությունները, դրանց ծիսական կառուցվածքը, խորհրդանշական բովանդակությունը և հասարակական նշանակությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տոներին ուղեկցող սովորույթներին, ծեսերին, հավատալիքներին, ընտանեկան և համայնքային ավանդույթներին, ինչպես նաև դրանց փոխանցմանը սերնդեսերունդ։ Վերլուծվում են տոնական մշակույթի պատմական զարգացման ընթացքում տեղի ունեցած փոփոխությունները և տարբեր ժամանակաշրջանների սոցիալական ու մշակութային պայմանների ազդեցությունը դրանց պահպանման և վերափոխման վրա։ Քննարկվում են ավանդական տոնական տարրերի շարունակականությունը, նոր ձևերի առաջացումը և ժամանակակից հասարակության մեջ դրանց վերաիմաստավորման առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու տոնական մշակույթի դերը մշակութային հիշողության, համայնքային կապերի և ազգային մշակութային ժառանգության պահպանման գործընթացներում։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել ազգագրության, մշակութաբանության, բանահյուսության, կրոնագիտության և հայ ժողովրդական մշակույթի ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների ու ուսանողների համար։

Պատմագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է XVII դարի երկրորդ կեսին հայերի, ռուսների և վրացիների միջև ձևավորված քաղաքական, դիվանագիտական և հասարակական փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում տվյալ ժամանակաշրջանում տարածաշրջանում ձևավորված պատմական պայմանները, տարբեր քաղաքական ուժերի միջև կապերը և փոխադարձ շահերի ազդեցությունը հարաբերությունների զարգացման վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայկական ու վրացական շրջանակների և ռուսական պետության միջև հաստատված շփումներին, դիվանագիտական նախաձեռնություններին, պատվիրակությունների գործունեությանը և քաղաքական համագործակցության հնարավորություններին։ Վերլուծվում են տարածաշրջանային գործընթացների ազդեցությունը երեք կողմերի հարաբերությունների վրա, ինչպես նաև քաղաքական ու տնտեսական գործոնների փոխկապակցվածությունը։ Քննարկվում են փոխհարաբերությունների զարգացման հիմնական ուղղությունները, դրանցում ներգրավված աշխարհիկ և հոգևոր գործիչների դերակատարությունը և արտաքին քաղաքական պայմանների նշանակությունը։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու XVII դարի երկրորդ կեսի Հարավային Կովկասի միջպետական ու միջժողովրդական կապերի և հայ-ռուս-վրացական հարաբերությունների պատմական զարգացման վերաբերյալ։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայոց պատմության, Ռուսաստանի և Վրաստանի պատմության, կովկասագիտության ու միջազգային հարաբերությունների պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների և ուսանողների համար։

Պատմագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է XI–XII դարերում Եգիպտոսի պետական և վարչական համակարգում հայերի ունեցած դերի ու գործունեության ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում հայազգի պետական, ռազմական և վարչական գործիչների ներգրավվածությունը կառավարման տարբեր ոլորտներում, նրանց զբաղեցրած պաշտոնները և մասնակցությունը երկրի ներքին ու արտաքին քաղաքական գործընթացներին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն պատմական պայմաններին, որոնք նպաստել են հայերի առաջխաղացմանը պետական կառավարման համակարգում, ինչպես նաև նրանց քաղաքական ու հասարակական ազդեցության ձևավորմանը։ Վերլուծվում են պետական պաշտոնյաների, զինվորականների և այլ ազդեցիկ հայ գործիչների գործունեությունը, նրանց փոխհարաբերությունները իշխանական շրջանակների ու հասարակության տարբեր խմբերի հետ։ Քննարկվում են նաև հայկական համայնքի դիրքը, հայերի տեղաշարժերը դեպի Եգիպտոս և նրանց մասնակցությունը երկրի քաղաքական, ռազմական ու վարչական կյանքին։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու միջնադարյան հայերի գործունեության աշխարհագրական շրջանակների, հայկական սփյուռքի պատմության և Մերձավոր Արևելքի քաղաքական համակարգերում նրանց ներգրավվածության մասին։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայոց պատմության, միջնադարագիտության, արևելագիտության և հայկական սփյուռքի պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների ու ուսանողների համար։

Պատմաաշխարհագրական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Օսմանյան կայսրության կազմում Վանի վարչատարածքային միավորի ձևավորման, տարածքային կառուցվածքի և պատմական զարգացման ուսումնասիրությանը XVI դարի կեսերից մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեն։ Քննության են առնվում վարչական սահմանների և ներքին բաժանման փոփոխությունները, բնակավայրերի տեղաբաշխումը, քաղաքային ու գյուղական կենտրոնները, հաղորդակցության ճանապարհները և տարածաշրջանի աշխարհագրական առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում բնակչության կազմին, ժողովրդագրական գործընթացներին, բնակավայրերի ցանցին և տարբեր համայնքների տարածքային տեղաբաշխմանը։ Վերլուծվում են նաև վարչական կառավարման համակարգը, տնտեսական գործունեության հիմնական ուղղությունները, գյուղատնտեսությունը, արհեստներն ու առևտուրը, ինչպես նաև բնական պայմանների ազդեցությունը բնակչության կենսագործունեության վրա։ Աշխատանքում կարևոր տեղ է հատկացվում պատմական քարտեզների, վիճակագրական տվյալների, ճանապարհորդական նկարագրությունների, վարչական փաստաթղթերի և այլ սկզբնաղբյուրների համադրությանը՝ տարածաշրջանի պատմական աշխարհագրությունը հնարավորինս ամբողջական ներկայացնելու նպատակով։ Քննարկվում են երկար ժամանակահատվածում տեղի ունեցած վարչատարածքային վերափոխումները և դրանց կապը Օսմանյան կայսրության կառավարման քաղաքականության ու տարածաշրջանային զարգացումների հետ։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, պատմական աշխարհագրության մասնագետների, օսմանագետների, հայագետների, ժողովրդագրագետների, քարտեզագետների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Պատմագիտական և հնագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն պետական կազմավորումներից մեկի քաղաքական ու մշակութային զարգացման ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում տարածաշրջանի քաղաքական կազմակերպման առանձնահատկությունները, իշխանության կառուցվածքը, բնակավայրերի և տարածքային կենտրոնների նշանակությունը, ինչպես նաև հարևան երկրների ու ժողովուրդների հետ ձևավորված հարաբերությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ռազմական բախումներին, դիվանագիտական կապերին, տարածքային փոփոխություններին և այն պատմական գործընթացներին, որոնք ազդել են տվյալ պետական կազմավորման զարգացման վրա։ Ուսումնասիրվում են հնագույն գրավոր աղբյուրների հաղորդած տեղեկությունները և հնագիտական տվյալները՝ դրանց համադրման միջոցով պատմական իրադարձությունների ու ժամանակագրության վերաբերյալ պատկերացում կազմելու նպատակով։ Մշակութային պատմության շրջանակում դիտարկվում են բնակչության կենցաղը, նյութական մշակույթը, տնտեսական գործունեությունը, բնակավայրերի կառուցվածքը, կրոնական պատկերացումները և հասարակական հարաբերությունները։ Անդրադարձ է կատարվում նաև տարածաշրջանի տեղանուններին, ցեղային ու էթնիկական կազմի վերաբերյալ գիտական տեսակետներին և Հայկական լեռնաշխարհի հետագա պատմական զարգացման հետ հնարավոր առնչություններին։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հին աշխարհի պատմության մասնագետների, հայագետների, հնագետների, աղբյուրագետների, ուսանողների և Հայկական լեռնաշխարհի վաղ պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Պատմագիտական և կովկասագիտական բնույթի այս աշխատությունը նվիրված է Կովկասի հնագույն անցյալի և տարածաշրջանում բնակված ժողովուրդների պատմության ուսումնասիրությանը։ Հեղինակը դիտարկում է հին գրավոր աղբյուրներում, պատմական վկայություններում և ավանդություններում պահպանված տեղեկությունները՝ փորձելով պարզաբանել տարածաշրջանի բնակչության ծագման, տեղաբաշխման և պատմական զարգացման հետ կապված մի շարք հարցեր։ Ուշադրություն է դարձվում Կովկասի տարբեր ժողովուրդների միջև ձևավորված հարաբերություններին, նրանց տեղաշարժերին, քաղաքական և հասարակական կազմակերպման առանձնահատկություններին, ինչպես նաև հարևան երկրների ու քաղաքակրթությունների հետ ունեցած կապերին։ Քննարկվում են հնագույն տեղանունների, ցեղանունների և ժողովուրդների անվանումների վերաբերյալ տեղեկությունները, դրանց մեկնաբանման և տարբեր պատմական աղբյուրների տվյալների համադրման խնդիրները։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ կարող են զբաղեցնել հին հեղինակների հաղորդած տեղեկությունների քննությունը և դրանց պատմական արժեքի գնահատումը՝ տարածաշրջանի անցյալի վերակազմության համատեքստում։ Նյութը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել Կովկասի պատմության ուսումնասիրության ավելի վաղ գիտական մոտեցումների, աղբյուրների օգտագործման եղանակների և պատմագիտական մեկնաբանությունների մասին։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, կովկասագետների, ազգագրագետների, աղբյուրագետների, հնագետների և Կովկասի ժողովուրդների հնագույն պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հայկական հարցի զարգացմանը և մեծ տերությունների քաղաքականությանը 1914–1917 թվականներին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ռազմաքաղաքական ու դիվանագիտական իրադարձությունների համատեքստում։ Քննության են առնվում պատերազմի սկզբից հետո Հայկական հարցի շուրջ ձևավորված միջազգային իրադրությունը, Օսմանյան կայսրության նկատմամբ տարբեր պետությունների քաղաքական մոտեցումները և հայկական բնակչության դրության վերաբերյալ դիվանագիտական արձագանքները։ Վերլուծվում են Ռուսաստանի, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի և ժամանակաշրջանի մյուս ազդեցիկ պետությունների շահերը, նրանց արտաքին քաղաքական նպատակները և Հայկական հարցի տեղը միջազգային հարաբերություններում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում դիվանագիտական փաստաթղթերին, միջպետական բանակցություններին, պաշտոնական հայտարարություններին և պատերազմի ընթացքում հայկական տարածքների ու բնակչության ապագայի վերաբերյալ քննարկումներին։ Դիտարկվում են Հայոց ցեղասպանության տարիներին հայկական բնակչության նկատմամբ իրականացված բռնությունների վերաբերյալ միջազգային արձագանքները, մարդասիրական նախաձեռնությունները և խնդրի քաղաքական ու իրավական ընկալումները՝ առանց բռնության մանրամասն նկարագրությունների։ Քննարկվում է նաև մեծ տերությունների ռազմավարական շահերի ազդեցությունը հայկական պահանջների և Հայկական հարցի միջազգային ներկայացման վրա։ Կարևորվում է տարբեր պետությունների դիրքորոշումների համեմատական ուսումնասիրությունը և դրանց փոփոխությունների դիտարկումը պատերազմի տարբեր փուլերում։ Անդրադարձ է կատարվում ռուսական հեղափոխությունների և 1917 թվականի քաղաքական վերափոխումների ազդեցությանը տարածաշրջանային հարաբերությունների ու Հայկական հարցի հետագա ընթացքի վրա։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս Հայկական հարցը դիտարկել ոչ միայն ազգային պատմության, այլև Առաջին համաշխարհային պատերազմի միջազգային դիվանագիտության և մեծ տերությունների քաղաքական մրցակցության շրջանակներում։ Այն կարող է օգտակար լինել հայոց պատմության, միջազգային հարաբերությունների, դիվանագիտության պատմության և Հայկական հարցի ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է 1920–1921 թվականներին Վանանդի (Կարսի) և Շիրակի նահանգներում թուրքական բանակի գործողությունների և դրանց հետևանքով խաղաղ բնակչության կրած կորուստների պատմական ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում տվյալ ժամանակաշրջանի ռազմաքաղաքական իրադրությունը, հայ-թուրքական պատերազմի ընթացքը, տարածաշրջանում ռազմական ուժերի տեղաշարժերը և բնակավայրերի նկատմամբ իրականացված գործողությունների հետևանքները։ Վերլուծվում են բնակչության նկատմամբ բռնությունների, սպանությունների, տեղահանությունների, գերեվարումների, կողոպուտների և բնակավայրերի ավերման վերաբերյալ պատմական վկայություններն ու փաստաթղթերը՝ առանց բռնության մանրամասն նկարագրությունների։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում իրադարձությունների ժամանակագրության վերականգնմանը, տուժած բնակավայրերի աշխարհագրական ընդգրկմանը, մարդկային և նյութական կորուստների գնահատման խնդիրներին, ինչպես նաև տարբեր աղբյուրներում ներկայացված տվյալների համադրմանը։ Դիտարկվում են արխիվային փաստաթղթերի, պաշտոնական հաղորդագրությունների, ժամանակակիցների վկայությունների, մամուլի նյութերի և հետագա պատմագիտական ուսումնասիրությունների օգտագործման հնարավորություններն ու սահմանափակումները։ Քննարկվում են նաև ռազմական գործողությունների ազդեցությունը տարածաշրջանի ժողովրդագրական վիճակի, բնակչության տեղաշարժերի, տնտեսական կյանքի և հասարակական հարաբերությունների վրա։ Կարևորվում է աղբյուրների քննադատական ուսումնասիրությունը, քանի որ տարբեր փաստաթղթերում զոհերի թվի, առանձին իրադարձությունների հանգամանքների և դրանց գնահատականների վերաբերյալ տվյալները կարող են տարբերվել։ Անդրադարձ է կատարվում ուսումնասիրվող դեպքերի տեղին Հայաստանի և տարածաշրջանի XX դարի սկզբի պատմության համատեքստում։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հայոց պատմության, ռազմական պատմության, աղբյուրագիտության, ցեղասպանագիտության և հայ-թուրքական հարաբերությունների պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների, ուսանողների և մասնագետների համար։

Աշխատությունը նվիրված է միհրականության ծագման, տարածման և զարգացման ուսումնասիրությանը Առաջավոր Ասիայի ու Միջերկրածովյան ավազանի հին հասարակությունների քաղաքական, կրոնական և հոգևոր համակարգերի համատեքստում։ Դիտարկվում են Միհր աստվածության պաշտամունքի ձևավորման պատմական նախադրյալները, դրա գաղափարական հիմքերը և տարբեր ժողովուրդների կրոնական պատկերացումների հետ փոխազդեցությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում միհրական ավանդույթների տարածման ուղիներին, տարբեր տարածաշրջաններում դրանց դրսևորումներին և տեղական հավատալիքների ազդեցությամբ տեղի ունեցած փոփոխություններին։ Վերլուծվում են պաշտամունքի խորհրդանշական համակարգը, ծիսական առանձնահատկությունները, աստվածաբանական պատկերացումները և դրանց տեղը հին հասարակությունների հոգևոր կյանքում։ Քննարկվում են նաև կրոնի և քաղաքական իշխանության փոխհարաբերությունները, Միհրի կերպարի հնարավոր առնչությունները թագավորական իշխանության, ռազմական միջավայրի, պայմանագրային հարաբերությունների և հասարակական կարգի գաղափարների հետ։ Անդրադարձ է կատարվում իրանական աշխարհում, Փոքր Ասիայում, Հայաստանում և Միջերկրածովյան տարածաշրջանում ձևավորված կրոնամշակութային կապերին՝ ընդգծելով տարբեր ավանդույթների փոխազդեցության նշանակությունը։ Ուսումնասիրվում են գրավոր, հնագիտական, պատկերագրական և վիմագրական աղբյուրների ընձեռած հնարավորությունները միհրականության պատմական զարգացման վերակազմության համար։ Կարևորվում է նաև տարբեր ժամանակաշրջաններում և տարածաշրջաններում Միհրի պաշտամունքի դրսևորումների տարբերակումը՝ դրանց միջև առկա ընդհանրություններն ու առանձնահատկությունները բացահայտելու նպատակով։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, կրոնագետների, հնագետների, արևելագետների, մշակութաբանների, հայագետների և հին աշխարհի քաղաքական ու կրոնական պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է 1922–1936 թվականներին Խորհրդային Հայաստանի քաղաքական, տնտեսական և վարչական դրության ուսումնասիրությանը Անդրկովկասյան դաշնության համակարգում։ Դիտարկվում են Անդրկովկասյան Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության ձևավորման պատմական նախադրյալները, Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի խորհրդային հանրապետությունների միավորման գործընթացը և դաշնային կառավարման մարմինների գործունեության առանձնահատկությունները։ Վերլուծվում են Հայաստանի իրավական և քաղաքական կարգավիճակը, հանրապետական ու դաշնային կառույցների միջև լիազորությունների բաշխումը, ինչպես նաև կենտրոնական խորհրդային իշխանությունների ազդեցությունը տարածաշրջանի կառավարման վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տնտեսական քաղաքականությանը, արդյունաբերության և գյուղատնտեսության զարգացմանը, ֆինանսական ու առևտրային հարաբերություններին և Անդրկովկասի հանրապետությունների տնտեսական կապերին։ Քննարկվում են նաև վարչատարածքային կառավարման, ազգային քաղաքականության, հասարակական վերափոխումների և միջհանրապետական հարաբերությունների հետ կապված հարցերը։ Անդրադարձ է կատարվում Խորհրդային Հայաստանի մասնակցությանը համադաշնային կառույցների գործունեությանը և այդ համակարգի ազդեցությանը հանրապետության ներքին զարգացման վրա։ Ուսումնասիրվում են 1920–1930-ական թվականներին խորհրդային պետական համակարգում տեղի ունեցած փոփոխությունները, կառավարման կենտրոնացման գործընթացները և դրանց հետևանքները Հայաստանի համար։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում 1936 թվականի սահմանադրական փոփոխություններին, որոնց արդյունքում Անդրկովկասյան դաշնությունը լուծարվեց, իսկ Հայաստանը դարձավ ԽՍՀՄ-ի առանձին միութենական հանրապետություն։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, հայագետների, խորհրդային շրջանի պատմության հետազոտողների, դասախոսների, ուսանողների և XX դարի Հայաստանի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը պատմաաղբյուրագիտական և արևելագիտական ուսումնասիրություն է, որը նվիրված է վաղ և միջնադարյան հայ հեղինակների երկերում Մուհամմադի, իսլամի առաջացման, արաբական նվաճումների և մահմեդական աշխարհի վերաբերյալ պահպանված տեղեկությունների հավաքմանը, համադրմանն ու մեկնաբանմանը։ Հիմնական ուշադրությունը դարձվում է VII դարից սկսած հայկական պատմագրական ավանդույթում ձևավորված վկայություններին՝ ցույց տալով, թե հայ մատենագիրներն ինչպես են ընկալել նոր կրոնի տարածումը և դրա հետ կապված պատմական ու քաղաքական փոփոխությունները։ Ուսումնասիրության կարևոր աղբյուրային շերտերից են վաղ հայկական պատմագրության այն վկայությունները, որոնցում Մուհամմադը ներկայացվում է արաբների կրոնական և հասարակական առաջնորդի համատեքստում, իսկ իսլամի ձևավորումը դիտարկվում է Մերձավոր Արևելքում տեղի ունեցող լայնածավալ փոփոխությունների հետ փոխկապակցված։ Աշխատության մեջ համադրվում են տարբեր ժամանակաշրջանների հեղինակների հաղորդումները՝ ուշադրություն դարձնելով դրանց ժամանակագրությանը, տեղեկությունների ծագմանը, պատմական միջավայրին և հեղինակների աշխարհայացքային դիրքորոշումներին։ Քննության են առնվում արաբների ծագման վերաբերյալ պատկերացումները, Աբրահամի և Իսմայելի հետ կապված ավանդությունները, նոր կրոնական ուսմունքի մասին հայ հեղինակների տեղեկությունները, ինչպես նաև քրիստոնյա և մահմեդական հասարակությունների շփումների արտացոլումը հայկական սկզբնաղբյուրներում։ Հատուկ նշանակություն ունի այն հանգամանքը, որ հայկական աղբյուրների մի մասը ժամանակագրորեն մոտ է իսլամի սկզբնական շրջանին և այդ պատճառով արժեքավոր համեմատական նյութ է տրամադրում վաղ իսլամի պատմության ուսումնասիրման համար։ Միաժամանակ հեղինակների հաղորդումները դիտարկվում են քննադատական մոտեցմամբ, քանի որ դրանք ստեղծվել են տարբեր դարաշրջաններում, տարբեր տեղեկությունների հիման վրա և հաճախ արտահայտում են քրիստոնեական պատմագրությանը բնորոշ մեկնաբանություններ։ Նյութը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու նաև այն փոփոխությունները, որոնք ժամանակի ընթացքում տեղի են ունեցել հայ մատենագրության մեջ իսլամի և մահմեդական հասարակության ընկալման հարցում։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի հայ միջնադարյան պատմագրության, հայ-արաբական պատմական ու մշակութային առնչությունների, վաղ իսլամի պատմության և քրիստոնյա հեղինակների կողմից մահմեդական աշխարհի ընկալման ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է ցեղասպանության երևույթի պատմական, քաղաքական, իրավական և հասարակական ուսումնասիրությանը՝ անդրադառնալով զանգվածային բռնությունների առաջացման պատճառներին, դրանց կազմակերպման մեխանիզմներին, հետևանքներին և միջազգային գնահատման խնդիրներին։ Քննության են առնվում պետական քաղաքականության, ազգային և կրոնական հակասությունների, պատերազմի, հարկադիր տեղահանությունների, զանգվածային հալածանքների և բնակչության որոշակի խմբերի նկատմամբ համակարգված բռնությունների փոխկապակցվածությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ցեղասպանություն հասկացության ձևավորմանը, դրա իրավական սահմանմանը և միջազգային իրավունքում ամրագրմանը, ինչպես նաև այն չափանիշներին, որոնց հիման վրա պատմական իրադարձությունները կարող են ուսումնասիրվել ցեղասպանագիտության տեսանկյունից։ Վերլուծվում են փաստաթղթերը, վկայությունները, դիվանագիտական հաղորդագրությունները, պաշտոնական նյութերը, մամուլի հրապարակումները և այլ սկզբնաղբյուրներ, որոնք հնարավորություն են տալիս վերականգնելու զանգվածային բռնությունների ընթացքը և գնահատելու դրանց կազմակերպված բնույթը։ Կարևորվում են զոհերի ու վերապրածների փորձառությունները, հարկադիր գաղթի և հայրենազրկման հետևանքները, ժողովրդագրական փոփոխությունները, մշակութային ժառանգության կորուստները և բռնությունների երկարաժամկետ ազդեցությունը հետագա սերունդների ու հասարակությունների վրա։ Անդրադարձ է կատարվում նաև միջազգային հանրության արձագանքին, մարդասիրական օգնության կազմակերպմանը, պատասխանատվության և արդարադատության խնդիրներին, ինչպես նաև պատմական հիշողության պահպանման և կատարված իրադարձությունների ճանաչման շուրջ ձևավորված քննարկումներին։ Ուսումնասիրությունը ցեղասպանությունը դիտարկում է ոչ միայն որպես պատմական իրադարձություն, այլև որպես մարդու իրավունքների և միջազգային անվտանգության հիմնարար խնդիր՝ ընդգծելով նման հանցագործությունների կանխարգելման անհրաժեշտությունը։ Պատմական և իրավական մոտեցումների համադրումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են ձևավորվել ցեղասպանության վերաբերյալ գիտական և իրավական պատկերացումները, ինչպես են տարբեր ժամանակաշրջաններում մեկնաբանվել զանգվածային հանցագործությունները և ինչ նշանակություն ունի փաստերի փաստագրումը պատմական արդարության ու հավաքական հիշողության պահպանման համար։ Աշխատանքը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել պատմաբանների, իրավաբանների, ցեղասպանագետների, միջազգային հարաբերությունների մասնագետների և զանգվածային բռնությունների պատմությունն ուսումնասիրող հետազոտողների համար։

Աշխատությունը պատմավավերագրական բնույթի աղբյուր է, որը կենտրոնանում է Օսմանյան կայսրությունում հայ բնակչության նկատմամբ իրականացված բռնությունների և զանգվածային կոտորածների նկարագրության վրա՝ հատկապես XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին տեղի ունեցած իրադարձությունների համատեքստում։ Նյութում պատմական դեպքերը ներկայացվում են ժամանակակիցների վկայությունների, հաղորդումների, հրապարակումների և հեղինակային դիտարկումների միջոցով՝ հնարավորություն տալով պատկերացում կազմելու հայ բնակչության վիճակի, տեղահանությունների, համայնքային կյանքի խաթարման և ստեղծված հումանիտար ճգնաժամի վերաբերյալ։ Հետազոտական տեսանկյունից կարևոր է աշխատության սկզբնաղբյուրային բնույթը, քանի որ այն արտացոլում է ոչ միայն նկարագրվող իրադարձությունները, այլև այն ժամանակաշրջանի հասարակական ու քաղաքական ընկալումները։ Հեղինակի ներկայացրած տեղեկությունները կարող են ընդգրկել տարբեր բնակավայրերում տեղի ունեցած դեպքեր, բնակչության սոցիալական վիճակի փոփոխություններ, օգնության կազմակերպման փորձեր և միջազգային հանրության արձագանքների վերաբերյալ դիտարկումներ։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի պատմական իրադարձությունների ժամանակագրական և աշխարհագրական համատեքստի վերականգնումը, որը հնարավորություն է տալիս առանձին դրվագները դիտարկել Օսմանյան կայսրության ներքին քաղաքական զարգացումների և հայկական հարցի միջազգային քննարկումների շրջանակում։ Աշխատությունը կարող է արժեքավոր նյութ տրամադրել նաև պատմական հիշողության ուսումնասիրության համար՝ ցույց տալով, թե ինչպես են բռնությունների ականատեսներն ու ժամանակակից հեղինակները փաստագրել և մեկնաբանել տեղի ունեցածը։ Միաժամանակ նման աղբյուրների գիտական օգտագործումը պահանջում է աղբյուրագիտական քննություն՝ հեղինակի դիրքորոշման, օգտագործված տեղեկությունների ծագման, դրանց ստուգելիության և այլ ժամանակակից փաստաթղթերի հետ համապատասխանության գնահատմամբ։ Այլ վկայությունների, դիվանագիտական փաստաթղթերի, մամուլի հրապարակումների և հետագա պատմագիտական ուսումնասիրությունների հետ համադրումը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական գնահատելու ներկայացված տեղեկությունների պատմական նշանակությունը։ Ընդհանուր առմամբ աշխատությունը կարևոր աղբյուր է ուշ օսմանյան ժամանակաշրջանի հայոց պատմության, հայկական հարցի, զանգվածային բռնությունների պատմության և դրանց միջազգային արձագանքի ուսումնասիրության համար՝ միաժամանակ արտացոլելով տվյալ ժամանակաշրջանում պատմական իրադարձությունների փաստագրման ու հանրայնացման առանձնահատկությունները։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության բնակչության ժամանակակից տոնածիսական մշակույթի էթնոսոցիոլոգիական ուսումնասիրությանը՝ ավանդական սովորույթների պահպանման, վերափոխման և նոր սոցիալ-մշակութային պայմաններին հարմարվելու գործընթացների համատեքստում։ Հետազոտության կենտրոնում տոներն ու ծեսերը դիտարկվում են ոչ միայն որպես մշակութային ժառանգության տարրեր, այլև որպես հասարակական հարաբերությունների, ընտանեկան կապերի, խմբային ինքնության և արժեքային պատկերացումների արտահայտման ձևեր։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է ավանդույթի և արդիականության փոխհարաբերությունը՝ պարզելու համար, թե պատմականորեն ձևավորված տոնական սովորույթներից որոնք են շարունակել կենսագործվել ժամանակակից հասարակությունում, որոնք են ենթարկվել բովանդակային կամ կառուցվածքային փոփոխությունների, իսկ որոնք աստիճանաբար կորցրել են իրենց նախկին նշանակությունը։ Էթնոսոցիոլոգիական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու տարբեր սոցիալական, տարիքային և բնակավայրային խմբերի վերաբերմունքը տոների ու ծեսերի նկատմամբ, դրանց մասնակցության ձևերը և ավանդույթների փոխանցման հիմնական միջավայրերը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի ընտանիքի և ազգակցական հարաբերությունների ուսումնասիրությունը, քանի որ բազմաթիվ տոնական սովորույթներ պահպանվում և սերնդեսերունդ փոխանցվում են հենց ընտանեկան միջավայրում։ Միաժամանակ ուշադրություն է հատկացվում համայնքային, եկեղեցական և հասարակական միջավայրերի դերակատարությանը՝ տոնածիսական մշակույթի պահպանման և վերաիմաստավորման գործընթացներում։ Քննության առարկա են դառնում օրացուցային, կրոնական, ընտանեկան և հասարակական տոները, դրանց հետ կապված խորհրդանշական գործողությունները, սովորույթները, հաղորդակցական ձևերը և սոցիալական գործառույթները։ Կարևոր է նաև խորհրդային և հետխորհրդային հասարակական փոփոխությունների ազդեցության ուսումնասիրությունը, քանի որ քաղաքական և սոցիալ-մշակութային վերափոխումները նշանակալի ազդեցություն են ունեցել որոշ ավանդույթների հանրային դրսևորման, վերականգնման կամ նոր ձևերով տարածման վրա։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու, թե ինչպես են ժամանակակից տոնական սովորույթներում միաժամանակ պահպանվում պատմական մշակութային շերտերը և ձևավորվում նոր տարրեր՝ զանգվածային մշակույթի, քաղաքային կենսակերպի և հասարակական հարաբերությունների փոփոխության ազդեցությամբ։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է ազգագրության, էթնոսոցիոլոգիայի, մշակութաբանության և կրոնական վարքագծի ուսումնասիրության մոտեցումները՝ ներկայացնելով տոնածիսական համակարգը որպես փոփոխվող, սակայն մշակութային հիշողության և հասարակական ինքնության պահպանման գործում կարևոր դեր ունեցող սոցիալական երևույթ։