Ready-made Materials

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում հարկային բեռի և տնտեսության ստվերայնության փոխազդեցության ուսումնասիրությանը՝ նպատակ ունենալով բացահայտել այն տնտեսական, ինստիտուցիոնալ և վարքագծային գործոնները, որոնց միջոցով հարկային համակարգը կարող է ազդել տնտեսավարող սուբյեկտների՝ գործունեությունը պաշտոնական կամ ոչ պաշտոնական դաշտում իրականացնելու որոշումների վրա։ Թեմայի կարևորությունը պայմանավորված է նրանով, որ հարկային բեռի չափը, հարկային պարտավորությունների կատարման պայմանները, վարչարարության արդյունավետությունը և հարկային համակարգի նկատմամբ վստահությունը կարող են էական ազդեցություն ունենալ բիզնեսի վարքագծի և պետական բյուջեի եկամուտների վրա։ Հայաստանի վերաբերյալ ուսումնասիրություններում ևս հարկային համակարգի և ստվերային տնտեսության կապը դիտարկվել է որպես փոխադարձ ազդեցության գործընթաց, որտեղ հարկերից խուսափելու տարածվածությունը կարող է ազդել ինչպես առանձին հարկատուների վարքագծի, այնպես էլ հարկային կարգապահության ընդհանուր մակարդակի վրա։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել հարկային բեռի էությունը, դրա հաշվարկման և գնահատման մոտեցումները, հարկերի տեսակները, հարկման դրույքաչափերը, հարկային արտոնությունները և տնտեսության տարբեր ոլորտների վրա հարկային պարտավորությունների ազդեցության առանձնահատկությունները։ Միաժամանակ վերլուծվում է ստվերային տնտեսության բնույթը, դրա առաջացման պատճառները, տարածման ձևերը և դրա հնարավոր ազդեցությունը տնտեսական աճի, մրցակցության, զբաղվածության, ներդրումների և պետական ֆինանսների վրա։ Հետազոտության առանցքային հարցերից է այն խնդիրը, թե արդյոք բարձր կամ անհավասար ընկալվող հարկային բեռը կարող է խթանել հարկերից խուսափումը և գործունեության մի մասի տեղափոխումը ստվերային դաշտ, և հակառակը՝ որքանով հարկային վարչարարության պարզեցումը, կանխատեսելի հարկային միջավայրը և հարկային կարգապահության բարձրացումը կարող են նպաստել ստվերային գործունեության կրճատմանը։ ՀՀ-ում հարկային քաղաքականության պաշտոնական նպատակների շարքում նույնպես ընդգծվում են հարկային բազայի ընդլայնումը, վարչարարության կատարելագործումը, հարկային բեռի արդար բաշխումը և ստվերային տնտեսության կրճատումը։ Աշխատությունը կարող է ուսումնասիրել նաև հարկային բեռի և ստվերայնության փոխազդեցության երկկողմ բնույթը։ Մի կողմից՝ հարկային պարտավորությունների չափը և դրանց կատարման ծախսերը կարող են ազդել տնտեսավարողների կողմից ստվերային գործարքներ իրականացնելու շարժառիթների վրա, իսկ մյուս կողմից՝ ստվերային տնտեսության մեծ ծավալը նվազեցնում է հարկային բազան, սահմանափակում պետական եկամուտները և կարող է մեծացնել հարկային բեռը օրինապահ հարկատուների համար։ Այսպիսով, կարող է ձևավորվել ինքնավերարտադրվող գործընթաց, երբ հարկային պարտավորություններից խուսափողների մեծ թիվը նվազեցնում է հարկային կարգապահության նկատմամբ ընդհանուր վստահությունը և լրացուցիչ խթաններ ստեղծում ստվերային վարքագծի համար։ Հատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել ՀՀ հարկային համակարգի տարբեր ռեժիմների ազդեցությանը տնտեսավարողների վարքագծի վրա։ Օրինակ՝ շրջանառության հարկի համակարգի վերաբերյալ իրականացված բարեփոխումների քննարկումներում շեշտվել է տարբեր հարկման համակարգերի միջև հարկային բեռի տարբերության նվազեցման, փաստաթղթավորված ծախսերի խթանման և այնպիսի պայմանների ձևավորման անհրաժեշտությունը, որոնք չեն ստեղծի բիզնեսի աճը սահմանափակող կամ ստվերային գործունեությունը խրախուսող մոտիվացիաներ։ Հետազոտության մեթոդաբանական մասում կարող են կիրառվել հարկեր/ՀՆԱ հարաբերակցության, հարկային եկամուտների, տարբեր հարկատեսակների բեռի, չդիտարկվող տնտեսության գնահատականների և այլ մակրոտնտեսական ցուցանիշների ժամանակային ու համեմատական վերլուծություններ։ Կարևոր կարող է լինել նաև ոլորտային և կառուցվածքային ուսումնասիրությունը՝ պարզելու համար, թե տնտեսական գործունեության որ ճյուղերում են ստվերայնության ռիսկերը առավել բարձր և ինչպիսի հարկային կամ վարչարարական գործոններ են պայմանավորում այդ տարբերությունները։ ՀՀ-ում հարկային եկամուտների ավելացումը ներկայում ևս կապվում է հարկային վարչարարության կատարելագործման, հարկային կարգապահության բարձրացման և ստվերային տնտեսության կրճատման հետ, ինչը ցույց է տալիս խնդրի շարունակական արդիականությունը։ Աշխատության կարևոր խնդիրներից է նաև արդյունավետ հարկային քաղաքականության այնպիսի սկզբունքների բացահայտումը, որոնք միաժամանակ կապահովեն պետական բյուջեի անհրաժեշտ եկամուտները և չեն ստեղծի չափազանց ծանր վարչական կամ ֆինանսական բեռ օրինական գործունեություն իրականացնող տնտեսավարողների համար։ Այդ նպատակով կարող են առաջարկվել հարկային վարչարարության թվայնացման և պարզեցման, հարկային վերահսկողության ռիսկերի վրա հիմնված մոտեցումների զարգացման, հարկային արտոնությունների վերանայման, հարկային օրենսդրության կանխատեսելիության բարձրացման և հարկ վճարողների իրազեկվածության բարելավման ուղղություններ։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը հարկային բեռը և ստվերային տնտեսությունը դիտարկում է որպես փոխկապակցված երևույթներ՝ փորձելով բացահայտել դրանց միջև պատճառահետևանքային կապերը և հիմնավորել այնպիսի հարկային քաղաքականության անհրաժեշտությունը, որը կխթանի օրինական տնտեսական գործունեությունը, կբարձրացնի հարկային կարգապահությունը, կընդլայնի հարկային բազան և կնպաստի ստվերային տնտեսության աստիճանական կրճատմանը։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել տնտեսագետներին, ֆինանսիստներին, հարկային և մաքսային ոլորտի մասնագետներին, պետական կառավարման մարմինների ներկայացուցիչներին, բիզնեսի և հարկային քաղաքականության հետազոտողներին, ինչպես նաև հանրային ֆինանսների և մակրոտնտեսության ոլորտում ուսումնասիրություններ իրականացնող ուսանողներին ու գիտնականներին։

Հրատարակությունը տեղեկատու-մատենագիտական բնույթի պարբերական ցանկ է, որի նպատակն է համակարգված կերպով ներկայացնել մշակույթի և արվեստի վերաբերյալ նոր լույս տեսած գրականությունը և այդ ոլորտներով հետաքրքրվող ընթերցողներին ու մասնագետներին ապահովել անհրաժեշտ տեղեկատվությամբ։ Հայաստանի ազգային գրադարանի թվային հավաքածուում պահպանված թողարկումներից մեկը թվագրված է 1978 թվականին և կազմվել է Ա. Միրիջանյանի, Ա. Օգանեզովայի և Ս. Համբոյանի կողմից՝ Ալ. Մյասնիկյանի անվան պետական գրադարանի մշակույթի և արվեստի գիտական ինֆորմացիայի բաժնի շրջանակում։ Ցանկի բովանդակային շրջանակը բավական լայն է և ներառում է մշակույթի, մշակութային շինարարության, կուլտուր-լուսավորական աշխատանքի, թանգարանագիտության, մշակութային ժառանգության և հուշարձանների պահպանության, արվեստի տարբեր ճյուղերի, ինչպես նաև գրադարանագիտության ու մատենագիտության վերաբերյալ գրականություն։ Առանձին թողարկումների նախաբանում նշվում է, որ ներկայացվում էին հանրապետությունում հայերեն և ռուսերեն լեզուներով լույս տեսնող համապատասխան գրքերը, պարբերական մամուլի նյութերն ու հոդվածները, իսկ որոշ դեպքերում նաև հանրապետությունից դուրս ռուսերենով հրատարակված՝ հայկական մշակույթին և արվեստին վերաբերող գրականությունը։ Նյութերի համակարգման համար կիրառվել է գրադարանային-մատենագիտական դասակարգման սկզբունքը, ինչի շնորհիվ ընթերցողը կարող էր անհրաժեշտ աղբյուրները գտնել համապատասխան թեմատիկ բաժնում։ Յուրաքանչյուր բաժնի ներսում մատենագիտական նկարագրությունները դասավորվել են այբբենական կարգով՝ նախ հայերեն, ապա ռուսերեն լեզուներով, իսկ գրքերի որոնումը հեշտացնելու համար նկարագրությունների մոտ նշվել է նաև համապատասխան գրադարանային շիֆրը։ Այս կառուցվածքը հրատարակությունը դարձնում է ոչ միայն նոր գրականության մասին տեղեկատու, այլև գործնական որոնողական գործիք, որը կարող էր օգտագործվել հետազոտական աշխատանքի, ուսումնական գործընթացի, մասնագիտական ընթերցանության և գրադարանային տեղեկատվական սպասարկման ժամանակ։ Հրատարակության կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ այն նախատեսված էր բավական լայն լսարանի համար՝ մշակույթի և արվեստի բնագավառի գիտնականների, մասնագետների, դասախոսների, ասպիրանտների, բուհերի ուսանողների, գրադարանների աշխատակիցների, շահագրգիռ կազմակերպությունների և ընթերցողների համար։ Մատենագիտական ցանկը արժեքավոր է նաև պատմամշակութային տեսանկյունից, քանի որ հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել տվյալ ժամանակաշրջանում մշակույթի և արվեստի վերաբերյալ շրջանառվող մասնագիտական գրականության մասին։ Այն կարող է օգտագործվել որպես աղբյուրագիտական օժանդակ նյութ՝ որոշակի ժամանակաշրջանի մշակութային քաղաքականության, արվեստագիտական մտքի, թանգարանային գործունեության, գրադարանագիտության և մշակութային ժառանգության ուսումնասիրության ժամանակ։ Հերթական թողարկումների նյութերի համարները շարունակվել են ամբողջ տարվա ընթացքում, ինչը վկայում է հրատարակության պարբերական և համակարգված բնույթի մասին։ Ընդհանուր առմամբ, հրատարակությունը կարևոր տեղեկատու աղբյուր է մշակույթի և արվեստի վերաբերյալ գրականության որոնման և համակարգման համար՝ միավորելով թեմատիկ դասակարգումը, մատենագիտական նկարագրությունը և ընթերցողի համար որոնումը հեշտացնող լրացուցիչ տեղեկությունները։

Հրատարակությունը տեղեկատու-մատենագիտական բնույթի ցանկ է, որի նպատակն է համակարգված կերպով ներկայացնել մշակույթի և արվեստի վերաբերյալ նոր հրատարակված գրականությունը և այդպիսով ընթերցողներին, մասնագետներին ու գրադարանային աշխատակիցներին արագ տեղեկություն տրամադրել համապատասխան աղբյուրների մասին։ Այն կազմվել է Ալ. Մյասնիկյանի անվան հանրապետական գրադարանի մշակույթի և արվեստի գիտական ինֆորմացիայի բաժնի կողմից և նախատեսված է մշակույթի ու արվեստի բնագավառի գիտնականների, մասնագետների, դասախոսների, ուսանողների, գրադարանավարների և թեմայով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Ցանկում ընդգրկված են մշակույթի, մշակութային շինարարության, կուլտուր-լուսավորական աշխատանքի, թանգարանագիտության, պատմության և մշակութային հուշարձանների պահպանության, արվեստի տարբեր ճյուղերի, ինչպես նաև գրադարանագիտության և մատենագիտության վերաբերյալ նյութեր։ Հրատարակության առանձնահատկությունն այն է, որ այն ներկայացնում է ոչ միայն գրքեր, այլև պարբերական մամուլում հրապարակված համապատասխան հոդվածներ և այլ նյութեր՝ ստեղծելով տվյալ ժամանակաշրջանի մշակութային ու արվեստագիտական տեղեկատվական դաշտի բավական ընդգրկուն պատկեր։ Նյութերը դասավորված են գրադարանային-մատենագիտական դասակարգման սկզբունքով, իսկ յուրաքանչյուր թեմատիկ բաժնի ներսում մատենագիտական նկարագրությունները դասավորվում են այբբենական կարգով՝ սկզբում հայերեն, այնուհետև ռուսերեն լեզուներով։ Յուրաքանչյուր նկարագրությանը կից գրքային շիֆրի նշումը լրացուցիչ հնարավորություն է տալիս հեշտությամբ նույնականացնել և գրադարանային ֆոնդում գտնել համապատասխան հրատարակությունը։ Այս կառուցվածքը ցանկը դարձնում է ոչ միայն նոր գրականության մասին տեղեկատու, այլև գործնական որոնողական գործիք, որը կարող է օգտագործվել հետազոտական աշխատանքի համար անհրաժեշտ աղբյուրների հայտնաբերման, գրականության ընտրության և թեմատիկ մատենագիտությունների կազմման ժամանակ։ Հրատարակության արժեքը հատկապես մեծ է պատմամշակութային տեսանկյունից, քանի որ այն հնարավորություն է տալիս վերականգնել տվյալ ժամանակաշրջանում մշակույթի և արվեստի վերաբերյալ շրջանառվող գրականության շրջանակը և ուսումնասիրել այդ ոլորտների գիտական ու տեղեկատվական միջավայրի զարգացումը։ Նման մատենագիտական ցանկերը նաև կարևոր սկզբնաղբյուր են գրադարանագիտության պատմության ուսումնասիրության համար, քանի որ արտացոլում են խորհրդային շրջանում մասնագիտացված տեղեկատվական սպասարկման կազմակերպման ձևերը, դասակարգման սկզբունքները և ընթերցողների տեղեկատվական պահանջների բավարարման մեթոդները։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել արվեստաբաններին, մշակութաբաններին, պատմաբաններին, գրականագետներին, գրադարանագետներին, մատենագետներին, հետազոտողներին և ուսանողներին, հատկապես այն դեպքերում, երբ անհրաժեշտ է ուսումնասիրել որոշակի ժամանակաշրջանի մշակութային և արվեստագիտական գրականության ամբողջությունը։ Ընդհանուր առմամբ, այն հանդես է գալիս որպես մշակույթի և արվեստի ոլորտում նոր գրականության համակարգված տեղեկատու՝ միավորելով մատենագիտական ճշգրտությունը, թեմատիկ դասակարգումը և գրական աղբյուրների որոնման գործնական հարմարությունը։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության բանկային համակարգում ֆինանսական հսկողության հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ շեշտադրելով բանկերի ֆինանսական կայունության, հուսալիության, թափանցիկության և ռիսկերի արդյունավետ կառավարման ապահովման անհրաժեշտությունը։ Ֆինանսական հսկողությունը բանկային համակարգի բնականոն գործունեության առանցքային պայմաններից է, քանի որ բանկերի կողմից ներգրավված և տեղաբաշխված ֆինանսական միջոցների մեծ ծավալները պահանջում են շարունակական վերահսկողություն, հաշվետվողականություն և prudential պահանջների պահպանում։ ՀՀ-ում բանկերի գործունեության նկատմամբ վերահսկողության բացառիկ իրավասությունը վերապահված է Կենտրոնական բանկին, որը սահմանում է բանկերի գործունեության հիմնական կարգավորիչ պահանջները, իրականացնում լիցենզավորում, վերահսկում ֆինանսական խմբերի գործունեությունը և անհրաժեշտության դեպքում կիրառում պատասխանատվության միջոցներ։ Աշխատության շրջանակում ուսումնասիրվում են ֆինանսական հսկողության տեսական հիմքերը, դրա կազմակերպման սկզբունքները և բանկային համակարգում կիրառվող վերահսկողական մեխանիզմները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում բանկերի կապիտալի բավարարության, իրացվելիության, ակտիվների որակի, վարկային ռիսկի, շուկայական և գործառնական ռիսկերի, շահութաբերության ու ֆինանսական կայունության ցուցանիշների վերահսկմանը։ ՀՀ ԿԲ-ն կարգավորման շրջանակում սահմանում է կապիտալի և իրացվելիության պահանջներ, ինչպես նաև ռիսկերի կառավարման և կորպորատիվ կառավարման չափանիշներ, որոնք ուղղված են հնարավոր կորուստների կլանման կարողության և ֆինանսական համակարգի կայունության ապահովմանը։ Կարևոր ուղղություն է բանկերի ներքին հսկողության համակարգի ուսումնասիրությունը։ Բանկերը պարտավոր են ունենալ ներքին հսկողություն իրականացնող համապատասխան կառուցվածքային ստորաբաժանում, իսկ Կենտրոնական բանկը սահմանում է այդ համակարգի իրականացման նվազագույն պայմանները։ Ներքին հսկողության արդյունավետությունը կարևոր է ֆինանսական հաշվետվությունների արժանահավատության, ներքին ռիսկերի բացահայտման, խարդախությունների կանխարգելման և կառավարչական որոշումների որակի բարձրացման տեսանկյունից։ Աշխատության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև արտաքին վերահսկողության և ներքին հսկողության փոխկապակցվածությունը։ ՀՀ ԿԲ-ն կիրառում է ինչպես հեռակա, այնպես էլ տեղում վերահսկողության մեխանիզմներ․ հեռակա վերահսկողության ընթացքում վերլուծվում են բանկերի հաշվետվությունները, ֆինանսական ցուցանիշները և ռիսկային պրոֆիլները, իսկ տեղում ստուգումների միջոցով գնահատվում են ներքին գործընթացները, կառավարման համակարգերը և ռիսկերի կառավարման գործելակերպը։ Ժամանակակից վերահսկողության կարևոր առանձնահատկություններից է ռիսկերի վրա հիմնված մոտեցումը, որի շրջանակում վերահսկողական ռեսուրսներն առավելապես ուղղվում են բարձր ռիսկայնություն ունեցող ոլորտներին և կազմակերպություններին։ ՀՀ ԿԲ-ն այս մոտեցումը կիրառում է 2020 թվականից՝ նպատակ ունենալով ավելի վաղ բացահայտել հնարավոր խնդիրները և ժամանակին նվազեցնել դրանց ազդեցությունը ֆինանսական համակարգի վրա։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև բանկային համակարգի թվայնացման, նոր ֆինանսական ծառայությունների, կիբեռռիսկերի, տվյալների որակի, սպառողների պաշտպանության և ֆինանսական շուկաների փոխկապակցվածության հետևանքով առաջացող վերահսկողական նոր մարտահրավերներին։ 2026-2028 թվականների համար ՀՀ ԿԲ-ի կողմից սահմանված վերահսկողական առաջնահերթությունները ևս ընդգծում են նոր և առկա ռիսկերի նկատմամբ բանկերի դիմակայունության բարձրացման և համապատասխան վերահսկողական կարողությունների զարգացման անհրաժեշտությունը։ Աշխատության կարևոր խնդիրներից է բացահայտել գործող ֆինանսական հսկողության համակարգի արդյունավետության սահմանափակումները և մշակել դրա կատարելագործման հնարավոր ուղղություններ՝ հաշվի առնելով միջազգային վերահսկողական չափանիշները և ՀՀ բանկային համակարգի առանձնահատկությունները։ Այդ ուղղությունները կարող են ներառել ռիսկերի վաղ հայտնաբերման մեխանիզմների կատարելագործումը, վերահսկողական տվյալների վերլուծության զարգացումը, ներքին հսկողության համակարգերի ամրապնդումը, հաշվետվողականության և թափանցիկության բարձրացումը և վերահսկողության տեխնոլոգիական գործիքների ընդլայնումը։ Աշխատության արդյունքները կարող են նպաստել ՀՀ բանկային համակարգի ֆինանսական կայունության ամրապնդմանը, հնարավոր ճգնաժամային իրավիճակների կանխարգելմանը և բանկերի նկատմամբ հասարակության ու ներդրողների վստահության բարձրացմանը։ Ուսումնասիրությունը կարող է հետաքրքրել տնտեսագետներին, ֆինանսիստներին, բանկային ոլորտի մասնագետներին, աուդիտորներին, պետական կարգավորող մարմինների աշխատակիցներին, հետազոտողներին և ֆինանսական ու բանկային ուղղությունների ուսանողներին։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում տնտեսական գործունեության էկոլոգիական անվտանգության ապահովման հիմնահարցերի համալիր ուսումնասիրությանը՝ տնտեսության զարգացման և շրջակա միջավայրի պահպանության միջև հավասարակշռության ձևավորման տեսանկյունից։ Հետազոտության հիմքում այն մոտեցումն է, որ տնտեսական գործունեությունը՝ արդյունաբերությունը, հանքարդյունաբերությունը, էներգետիկան, գյուղատնտեսությունը, շինարարությունը, տրանսպորտը և այլ ոլորտներ, կարող է առաջացնել շրջակա միջավայրի վրա տարբեր բնույթի ազդեցություններ, ուստի տնտեսական աճը պետք է զուգակցվի բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման և էկոլոգիական ռիսկերի կանխարգելման միջոցառումներով։ ՀՀ-ում տնտեսական գործունեության հետևանքով շրջակա միջավայրի վրա վնասակար ազդեցությունների կանխարգելումն ու նվազեցումը բնապահպանական վերահսկողության կարևոր խնդիրներից է։ Աշխատության շրջանակում ուսումնասիրվում են էկոլոգիական անվտանգության տեսական հիմքերը, դրա հիմնական սկզբունքները, տնտեսական գործունեության և բնական միջավայրի փոխազդեցության առանձնահատկությունները, ինչպես նաև բնապահպանական ռիսկերի գնահատման և կառավարման մեխանիզմները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ջրային և հողային ռեսուրսների, մթնոլորտային օդի, ընդերքի, կենսաբազմազանության և բնական լանդշաֆտների պահպանության խնդիրներին, քանի որ դրանց վիճակը անմիջականորեն կապված է երկրի տնտեսական և սոցիալական զարգացման կայունության հետ։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է տնտեսական գործունեության շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման համակարգի ուսումնասիրությունը։ ՀՀ օրենսդրությամբ նախատեսված շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման և փորձաքննության գործընթացը նպատակ ունի կանխատեսել, կանխարգելել, նվազեցնել կամ բացառել նախատեսվող գործունեության հնարավոր վնասակար ազդեցությունները և նպաստել էկոլոգիական անվտանգության պահանջների հիման վրա կայուն զարգացմանը։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև բնապահպանական վերահսկողության արդյունավետությանը, թույլտվությունների և սահմանափակումների համակարգին, բնապահպանական մոնիթորինգին, տնտեսական գործունեության արդյունքում առաջացող թափոնների կառավարմանը և բնական ռեսուրսների օգտագործման նկատմամբ պետական վերահսկողությանը։ Կարևոր նշանակություն ունի այն հարցը, թե որքանով են գործող տնտեսական և վարչական մեխանիզմները խրախուսում ձեռնարկություններին նվազեցնել շրջակա միջավայրի վրա բացասական ազդեցությունը և ներդնել ավելի մաքուր ու ռեսուրսախնայող տեխնոլոգիաներ։ Այս համատեքստում էական դեր կարող են ունենալ բնապահպանական վճարները, տնտեսական խթանները, բնապահպանական պատասխանատվության մեխանիզմները, կանաչ տեխնոլոգիաների ներդրումը և շրջանաձև տնտեսության սկզբունքների կիրառումը։ ՀՀ շրջակա միջավայրի քաղաքականության շրջանակում առանձին ուղղություն է նաև կանաչ տնտեսության խթանումը և շրջակա միջավայրի պահպանության տնտեսական մեխանիզմների մշակումը։ Ուսումնասիրությունը կարող է գնահատել նաև էկոլոգիական անվտանգության ապահովման ինստիտուցիոնալ և իրավական հիմքերը, պետական կառավարման մարմինների դերակատարությունը և տնտեսական գործունեություն իրականացնող սուբյեկտների բնապահպանական պարտավորությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում բնապահպանական տեղեկատվության հասանելիությանը, հանրության մասնակցությանը և որոշումների կայացման թափանցիկությանը, քանի որ ժամանակակից բնապահպանական կառավարումը ենթադրում է ոչ միայն պետական վերահսկողություն, այլև հասարակության մասնակցություն։ Աշխատության կարևոր նպատակներից է բացահայտել ՀՀ-ում տնտեսական գործունեության էկոլոգիական անվտանգության հիմնական խոչընդոտները և մշակել դրանց հաղթահարման հնարավոր ուղղություններ՝ հաշվի առնելով երկրի բնական ռեսուրսների սահմանափակությունը, տնտեսական կառուցվածքի առանձնահատկությունները և կայուն զարգացման անհրաժեշտությունը։ Արդյունքները կարող են նպաստել բնապահպանական քաղաքականության կատարելագործմանը, տնտեսական գործունեության էկոլոգիական ռիսկերի նվազեցմանը, բնական ռեսուրսների ավելի արդյունավետ կառավարմանը և բնապահպանական ու տնտեսական շահերի փոխհամաձայնեցմանը։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել բնապահպաններին, տնտեսագետներին, էկոլոգներին, պետական կառավարման մասնագետներին, իրավաբաններին, բնօգտագործման և շրջակա միջավայրի կառավարման ոլորտի հետազոտողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը տնտեսական զարգացումը դիտարկում է էկոլոգիական անվտանգության հետ միասնական համակարգում՝ նպատակ ունենալով հիմնավորել այնպիսի կառավարման և տնտեսական մեխանիզմների անհրաժեշտությունը, որոնք հնարավորություն կտան համատեղել արտադրության և տնտեսական ակտիվության զարգացումը շրջակա միջավայրի պահպանության և ապագա սերունդների համար բնական ռեսուրսների պահպանման հետ։

Աշխատությունը նվիրված է ջրի նախնական մաքրման գործընթացի ուսումնասիրությանը՝ շերտավոր ֆիլտրերի և որպես ֆիլտրող նյութերի տեղական լեռնային ապարների կիրառմամբ։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է ուսումնասիրել բնական ծագում ունեցող տեղական նյութերի օգտագործման հնարավորությունները ջրից կախված մասնիկների, մեխանիկական խառնուրդների և այլ աղտոտիչների նախնական հեռացման համար՝ ստանալով արդյունավետ և տնտեսապես մատչելի մաքրման համակարգ։ Շերտավոր ֆիլտրացումը ջրի մաքրման մեթոդ է, որի դեպքում ջուրը հաջորդաբար անցնում է տարբեր հատիկաչափ և ֆիզիկաքիմիական հատկություններ ունեցող նյութերի շերտերով, ինչի շնորհիվ հնարավոր է համատեղել մեխանիկական զտումը, մասնիկների նստեցումը, մակերևութային կլանումը և որոշ դեպքերում՝ աղտոտիչների հետ ֆիզիկաքիմիական փոխազդեցությունը։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել Հայաստանի տարածքում տարածված տարբեր լեռնային ապարների ֆիլտրող հատկությունները, դրանց հատիկային կազմը, ծակոտկենությունը, ջրաթափանցելիությունը, մեխանիկական կայունությունը և ջրի տարբեր բաղադրիչների հետ փոխազդեցության առանձնահատկությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ֆիլտրի շերտերի դասավորությանը, հաստությանը և հատիկաչափային հարաբերակցությանը, քանի որ այդ պարամետրերը կարող են էապես ազդել ջրի մաքրման աստիճանի, հոսքի արագության և ֆիլտրի աշխատանքի տևողության վրա։ Փորձարարական ուսումնասիրությունների միջոցով հնարավոր է գնահատել մուտքային և մաքրված ջրի որակական ցուցանիշների փոփոխությունները, մասնավորապես՝ կախված նյութերի բնույթից, ջրի աղտոտվածության մակարդակից և ֆիլտրացման պայմաններից։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև ֆիլտրերի արդյունավետության գնահատումը տարբեր շահագործման ռեժիմներում, քանի որ ֆիլտրող շերտերի աստիճանական խցանումը կարող է նվազեցնել ջրի հոսքի արագությունը և փոխել մաքրման արդյունավետությունը։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև օգտագործված ֆիլտրող նյութերի վերականգնման, փոխարինման կամ հետագա օգտագործման հնարավորություններին։ Տեղական լեռնային ապարների կիրառումն առանձնահատուկ հետաքրքրություն ունի Հայաստանի պայմաններում, քանի որ կարող է նվազեցնել ներմուծվող ֆիլտրող նյութերից կախվածությունը, օգտագործել տեղական հանքային ռեսուրսները և նպաստել ջրի մաքրման տեխնոլոգիաների տեղայնացմանը։ Միաժամանակ կարևոր է գնահատել ընտրված ապարների հնարավոր ազդեցությունը մաքրվող ջրի քիմիական կազմի վրա, որպեսզի ֆիլտրային նյութը ոչ միայն հեռացնի աղտոտիչները, այլև ջրի մեջ չներկայացնի անցանկալի լուծվող բաղադրիչներ։ Աշխատության արդյունքները կարող են հիմք հանդիսանալ փոքր և միջին արտադրողականության ջրամաքրման համակարգերի, տեղական պայմաններին հարմարեցված ֆիլտրային կայանքների և նախնական ջրամաքրման տեխնոլոգիաների մշակման համար։ Հետազոտությունը կարող է հետաքրքրել ջրամաքրման ոլորտի մասնագետներին, բնապահպաններին, հիդրոերկրաբաններին, քիմիկոսներին, ինժեներներին և բնական ֆիլտրող նյութերի կիրառմամբ զբաղվող հետազոտողներին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը համադրում է ջրի մաքրման տեխնոլոգիական և բնապահպանական խնդիրները՝ ուսումնասիրելով տեղական լեռնային ապարների ներուժը որպես մատչելի, բնական և հնարավոր արդյունավետ ֆիլտրող նյութեր։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության քաղաքների բնակչության կյանքի որակի աշխարհագրական վերլուծությանը՝ նպատակ ունենալով բացահայտել տարբեր քաղաքներում բնակչության կենսապայմանների, սոցիալ-տնտեսական հնարավորությունների և բնակության միջավայրի առանձնահատկությունները։ Հետազոտության հիմքում կյանքի որակը դիտարկվում է որպես բազմաբաղադրիչ երևույթ, որը ներառում է ոչ միայն բնակչության եկամուտներն ու նյութական բարեկեցությունը, այլև առողջապահության, կրթության, զբաղվածության, բնակարանային պայմանների, ենթակառուցվածքների, շրջակա միջավայրի, անվտանգության, տրանսպորտային հասանելիության և հանրային ծառայությունների մակարդակը։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել Հայաստանի քաղաքների միջև կյանքի որակի տարածքային տարբերությունները, դրանց ձևավորման պատճառները և սոցիալ-տնտեսական զարգացման անհամաչափությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում քաղաքների ժողովրդագրական կառուցվածքին, բնակչության թվաքանակի և շարժի փոփոխություններին, զբաղվածության ու գործազրկության մակարդակներին, ինչպես նաև բնակչության եկամուտների և կենսամակարդակի տարբերություններին։ Կարևոր ուղղություն է քաղաքային ենթակառուցվածքների ուսումնասիրությունը, քանի որ ջրամատակարարումը, կոյուղու և աղբահանության համակարգերը, ճանապարհային ցանցը, հասարակական տրանսպորտը, կրթական և բժշկական հաստատությունների հասանելիությունը անմիջականորեն ազդում են բնակչության առօրյա կյանքի պայմանների վրա։ Հետազոտությունը կարող է ներառել նաև շրջակա միջավայրի որակի գնահատում՝ հաշվի առնելով օդի աղտոտվածությունը, կանաչ տարածքների առկայությունը, քաղաքային էկոլոգիական խնդիրները և դրանց տարածական տարբերությունները։ Աշխատության մեթոդաբանական կարևոր բաղադրիչը տարբեր ցուցանիշների համադրումն ու տարածական վերլուծությունն է, որի միջոցով հնարավոր է կազմել քաղաքների կյանքի որակի համեմատական գնահատական և առանձնացնել բարենպաստ կամ խնդրահարույց իրավիճակ ունեցող բնակավայրերը։ Այդ նպատակով կարող են կիրառվել վիճակագրական, համեմատական, քարտեզագրական և աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի մեթոդներ։ Քաղաքների դասակարգումը կյանքի որակի ցուցանիշներով հնարավորություն է տալիս բացահայտել տարածքային զարգացման հիմնական օրինաչափությունները և գնահատել քաղաքների սոցիալ-տնտեսական դիրքը միմյանց նկատմամբ։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև կյանքի որակի վրա պետական և տեղական կառավարման, ներդրումային գործընթացների, տնտեսական մասնագիտացման և քաղաքաշինական քաղաքականության ազդեցությանը։ Հատուկ նշանակություն ունի այն հարցը, թե ինչպես կարող են տարածքային անհամաչափությունները նպաստել բնակչության ներքին միգրացիային, քաղաքների զարգացման տարբեր տեմպերին և բնակչության տարածական վերաբաշխմանը։ Հետազոտության արդյունքները կարող են հիմք ծառայել քաղաքային և տարածքային զարգացման ծրագրերի մշակման, սոցիալական և ենթակառուցվածքային քաղաքականության կատարելագործման և բնակչության կենսապայմանների բարելավման առաջնահերթությունների որոշման համար։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել աշխարհագրագետներին, ժողովրդագրագետներին, քաղաքագետներին, տնտեսագետներին, քաղաքաշինության և տարածքային կառավարման մասնագետներին, ինչպես նաև սոցիալական քաղաքականություն մշակողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս Հայաստանի քաղաքները դիտարկել ոչ միայն որպես բնակչության կենտրոնացման տարածքներ, այլև որպես միմյանցից էապես տարբերվող սոցիալ-տնտեսական և էկոլոգիական միջավայրեր՝ բացահայտելով բնակչության կյանքի որակի տարածքային տարբերությունների հիմնական պատճառներն ու զարգացման հնարավոր ուղղությունները։

Աշխատությունը նվիրված է կանանց դեմքի մաշկի լուսածերացման գործընթացի հետևանքով առաջացող մորֆոֆունկցիոնալ և դեգեներատիվ փոփոխությունների ուսումնասիրությանը, ինչպես նաև դրանց շտկման արդյունավետ մեթոդների հիմնավորմանը։ Հետազոտության հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ մաշկի ծերացումը պայմանավորված է ոչ միայն բնական՝ ժամանակագրական ծերացման գործընթացներով, այլև արտաքին միջավայրի, հատկապես արևային ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման երկարատև ազդեցությամբ։ Լուսածերացումը կարող է ուղեկցվել մաշկի կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ զգալի փոփոխություններով՝ կապված էպիդերմիսի, դերմիսի, կոլագենային և էլաստինային թելերի, միջբջջային նյութի և մաշկի անոթային համակարգի վերակառուցման հետ։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել մաշկի հաստության և առաձգականության փոփոխությունները, կնճիռների առաջացումը, պիգմենտացիայի խանգարումները, մաշկի չորությունը, անհարթությունը և այլ կլինիկական դրսևորումներ, որոնք բնորոշ են լուսածերացման տարբեր աստիճաններին։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում մաշկի հյուսվածաբանական և մորֆոլոգիական փոփոխություններին, քանի որ դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու արտաքին տեսքի փոփոխությունների հիմքում ընկած բջջային և հյուսվածքային գործընթացները։ Կարևոր ուղղություն է նաև լուսածերացման ժամանակ կոլագենի քայքայման և նորագոյացման հավասարակշռության խանգարման ուսումնասիրությունը, որը կարող է հանգեցնել դերմիսի մեխանիկական հատկությունների վատթարացման և մաշկի առաձգականության նվազման։ Աշխատության երկրորդ կարևոր բաղադրիչը լուսածերացման հետևանքների շտկման մեթոդների գնահատումն է։ Դրանք կարող են ներառել տեղային դեղաբանական և կոսմետոլոգիական միջոցներ, ֆիզիկական և ապարատային մեթոդներ, ինչպես նաև մաշկի վերականգնողական գործընթացները խթանող տարբեր մոտեցումներ։ Բուժական մեթոդների արդյունավետության գնահատումը կարող է իրականացվել ոչ միայն արտաքին կլինիկական փոփոխությունների, այլև մաշկի կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ ցուցանիշների հիման վրա։ Հետազոտության կարևոր նպատակներից է նաև լուսածերացման կանխարգելման նշանակության ընդգծումը, մասնավորապես՝ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումից պաշտպանվելու, մաշկի ճիշտ խնամքի և ռիսկի գործոնների նվազեցման միջոցով։ Աշխատության արդյունքները կարող են նպաստել լուսածերացման մեխանիզմների ավելի խորքային ընկալմանը, դրա վաղ ախտորոշման և աստիճանի գնահատման կատարելագործմանը, ինչպես նաև անհատականացված շտկող միջոցառումների ընտրությանը։ Ուսումնասիրությունը կարող է հետաքրքրել մաշկաբաններին, մորֆոլոգներին, կոսմետոլոգներին, պլաստիկ և վերականգնողական բժշկության մասնագետներին, ինչպես նաև մաշկի տարիքային փոփոխություններով զբաղվող հետազոտողներին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը համադրում է մաշկի լուսածերացման կլինիկական, մորֆոլոգիական և ֆունկցիոնալ առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը՝ նպատակ ունենալով հիմնավորել տարիքային և արևային վնասման հետևանքով առաջացած փոփոխությունների արդյունավետ շտկման ու կանխարգելման մոտեցումները։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում տնտեսական անվտանգության ապահովման հիմնախնդիրների համալիր ուսումնասիրությանը՝ դիտարկելով տնտեսական կայունությունը որպես ազգային անվտանգության կարևորագույն բաղադրիչ և երկրի երկարաժամկետ զարգացման անհրաժեշտ պայման։ Տնտեսական անվտանգությունը ներառում է ոչ միայն առանձին տնտեսական ցուցանիշների պահպանումը, այլև տնտեսության դիմակայունությունը ներքին և արտաքին ցնցումների, ճգնաժամերի, ֆինանսական ռիսկերի և կառուցվածքային խոցելիությունների նկատմամբ։ Աշխատության շրջանակում ուսումնասիրվում են տնտեսական անվտանգության տեսական և մեթոդաբանական հիմքերը, դրա հիմնական բաղադրիչները, գնահատման չափորոշիչները և հնարավոր սպառնալիքների բացահայտման մեխանիզմները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ՀՀ մակրոտնտեսական իրավիճակի գնահատմանը՝ տնտեսական անվտանգության տեսանկյունից, ինչպես նաև այն ցուցանիշներին, որոնց միջոցով հնարավոր է որոշել երկրի տնտեսական համակարգի կայունության և խոցելիության մակարդակը։ Հետազոտություններում տնտեսական անվտանգության գնահատման համար կիրառվում են տարբեր ցուցանիշներ և դրանց շեմային արժեքներ, ինչը հնարավորություն է տալիս ավելի հիմնավորված ձևով գնահատել առկա ռիսկերը և մշակել համապատասխան տնտեսական քաղաքականություն։ Կարևոր տեղ է հատկացվում ներքին և արտաքին սպառնալիքներին, որոնք կարող են ազդեցություն ունենալ Հայաստանի տնտեսական ինքնուրույնության, ֆինանսական կայունության, արտադրական ներուժի, ներդրումային ակտիվության, զբաղվածության և բնակչության սոցիալ-տնտեսական բարեկեցության վրա։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև տնտեսության կառուցվածքային խնդիրներին, արտաքին տնտեսական կախվածություններին, արտադրության և արտահանման դիվերսիֆիկացման անհրաժեշտությանը, պարենային և էներգետիկ անվտանգության հարցերին, ինչպես նաև տնտեսական ճգնաժամերին դիմակայելու կարողությունների ձևավորմանը։ ՀՀ պայմաններում տնտեսական անվտանգության կարևոր ուղղություններից է նաև ագրարային և պարենային ոլորտների կայունությունը, քանի որ պարենային անկախությունը դիտարկվում է երկրի տնտեսական անվտանգության կարևոր բաղադրիչներից մեկը։ Ուսումնասիրության առանցքային խնդիրներից է տնտեսական անվտանգության ապահովման արդյունավետ պետական քաղաքականության ձևավորումը։ Այդ համատեքստում կարևորվում են ռիսկերի կանխատեսումը, սպառնալիքների վաղ հայտնաբերումը, տնտեսական քաղաքականության ճկունությունը, իրավական և ինստիտուցիոնալ մեխանիզմների կատարելագործումը, ինչպես նաև պետական կառավարման և մասնավոր հատվածի փոխգործակցությունը։ Տնտեսական անվտանգության իրավական հիմքերի զարգացումը ևս դիտարկվում է որպես համակարգի արդյունավետության կարևոր պայման։ Աշխատության արդյունքները կարող են նպաստել Հայաստանի տնտեսական անվտանգության մակարդակի գնահատման մեթոդաբանության կատարելագործմանը, սպառնալիքների և խոցելիությունների բացահայտմանը և դրանց նվազեցմանն ուղղված տնտեսական քաղաքականության մշակմանը։ Այն կարող է հետաքրքրել տնտեսագետներին, պետական կառավարման և ազգային անվտանգության ոլորտների մասնագետներին, ֆինանսական ու տնտեսական քաղաքականություն մշակողներին, հետազոտողներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ներկայացնում է Հայաստանի տնտեսական անվտանգության հիմնախնդիրների համակարգային դիտարկում՝ նպատակ ունենալով բացահայտել տնտեսական կայունությանը սպառնացող ներքին և արտաքին գործոնները և հիմնավորել դրանց կանխարգելման ու չեզոքացման արդյունավետ մեխանիզմները։

Աշխատությունը նվիրված է գրադարաններում տնտեսական նոր մտածողության ձևավորմանն ու զարգացմանը նպաստող գրականության նպատակային տարածման և հանրահռչակման մեթոդներին՝ որպես գրադարանավարների գործնական ուղեցույց։ Հիմնական ուշադրությունը դարձվում է այն հարցին, թե ինչպես կարող է գրադարանը ոչ միայն ապահովել տնտեսական թեմաներով գրականության հասանելիությունը, այլև ակտիվորեն աջակցել ընթերցողների տնտեսական գիտելիքների, վերլուծական մտածողության և ժամանակակից տնտեսական գործընթացների վերաբերյալ պատկերացումների զարգացմանը։ Աշխատության շրջանակում կարող են ներկայացվել տնտեսական թեմատիկ գրականության ընտրության, դասակարգման, ցուցադրման և ընթերցողներին ներկայացնելու արդյունավետ եղանակներ՝ հաշվի առնելով տարբեր տարիքային և մասնագիտական խմբերի տեղեկատվական պահանջները։ Կարևոր տեղ է հատկացվում գրքային ցուցահանդեսների, մատենագիտական տեսությունների, թեմատիկ ցուցակների, ընթերցողական միջոցառումների, քննարկումների և այլ գրադարանային ձևաչափերի կիրառմանը, որոնց միջոցով տնտեսական գիտելիքը կարող է դառնալ ավելի մատչելի և հետաքրքիր լայն հանրության համար։ Ուղեցույցը հատկապես արժեքավոր է գրադարանավարի աշխատանքի կազմակերպման տեսանկյունից, քանի որ տնտեսական գրականության պրոպագանդան պահանջում է ոչ միայն համապատասխան ֆոնդի առկայություն, այլև դրա բովանդակության ճիշտ ներկայացում և ընթերցողների հետաքրքրություններին համապատասխան տեղեկատվական աշխատանքի իրականացում։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև տնտեսական նոր գաղափարների տարածման, աշխատանքի և արտադրության նկատմամբ ժամանակակից մոտեցումների ձևավորման, ձեռնարկատիրական մտածողության զարգացման և տնտեսական իրազեկության բարձրացման գործում գրադարանների հնարավորություններին։ Նման գործունեությունը գրադարանին դիտարկում է որպես կրթական և տեղեկատվական կարևոր հաստատություն, որը կարող է նպաստել հասարակության տնտեսական մշակույթի ձևավորմանը։ Ուղեցույցում ներկայացվող մեթոդական մոտեցումները կարող են օգնել գրադարանավարներին կազմել թեմատիկ միջոցառումների ծրագրեր, ընտրել համապատասխան գրականություն, ձևավորել տեղեկատվական նյութեր և արդյունավետ կազմակերպել ընթերցողների հետ աշխատանքը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հանրային, համայնքային, ուսումնական և մասնագիտական գրադարանների աշխատակիցներին, ինչպես նաև գրադարանագիտության ոլորտի ուսանողներին և հետազոտողներին։ Ընդհանուր առմամբ, այն ներկայացնում է գրադարանի կրթական և տեղեկատվական ներուժի օգտագործման գործնական մոտեցումներ՝ տնտեսական գրականության հանրահռչակման միջոցով ընթերցողների տնտեսական գիտելիքների և ժամանակակից տնտեսական մտածողության զարգացմանը նպաստելու նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է էպիլեպսիայով երեխաների մոտ դեղորայքով պայմանավորված լնդային գերաճի համալիր բուժման ուսումնասիրությանը։ Խնդիրը հատկապես կարևոր է ֆենիտոին պարունակող հակացնցումային բուժում ստացող երեխաների դեպքում, քանի որ այս դեղամիջոցը լնդային գերաճի առավել հայտնի պատճառներից է, իսկ երեխաների և դեռահասների շրջանում այդ երևույթը կարող է արտահայտվել բավական հաճախ։ Աշխատության շրջանակում ուսումնասիրվում են լնդային հյուսվածքի գերաճի առաջացման հնարավոր մեխանիզմները, դրա կլինիկական դրսևորումները, ծանրության աստիճանը և բերանի խոռոչի ընդհանուր առողջության վրա ունեցած ազդեցությունը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ատամնափառի, լնդերի բորբոքման, բերանի խոռոչի հիգիենայի և պարոդոնտալ վիճակի դերին, քանի որ այդ գործոնները կարող են նպաստել դեղորայքային ազդեցության ֆոնին լնդային փոփոխությունների արտահայտվածությանը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է համալիր բուժման սկզբունքների հիմնավորումը, որը կարող է ներառել բերանի խոռոչի հիգիենայի բարելավում, մասնագիտական մաքրում, ատամնափառի և տեղային գրգռիչների վերահսկում, պարոդոնտալ բուժում և անհրաժեշտության դեպքում վիրաբուժական միջամտություն՝ գերաճած հյուսվածքի հեռացում։ Ծանր դեպքերում լնդահատումը կարող է անհրաժեշտ լինել, մինչդեռ ավելի վաղ փուլերում պահպանողական միջոցառումները կարող են նվազեցնել բորբոքումն ու բարելավել լնդերի վիճակը։ Աշխատության առանձնահատկությունն այն է, որ բուժման գործընթացը դիտարկվում է ոչ միայն ստոմատոլոգիական, այլև միջդիսցիպլինար տեսանկյունից․ հակացնցումային դեղամիջոցի փոփոխման կամ դեղաչափի վերանայման հարցը պետք է գնահատվի երեխայի բուժող նյարդաբանի հետ համատեղ, քանի որ էպիլեպսիայի վերահսկումն առաջնային նշանակություն ունի։ Կարող է ուսումնասիրվել նաև կանխարգելիչ մոտեցումների նշանակությունը, այդ թվում՝ վաղաժամ և կանոնավոր բերանի խոռոչի հիգիենիկ ու պարոդոնտալ խնամքը։ Առանձին հետազոտություններ ցույց են տվել, որ ֆենիտոին ընդունող երեխաների մոտ ֆոլաթթվի հավելումը կարող է զգալիորեն նվազեցնել լնդային գերաճի առաջացման հաճախականությունը, ինչը լրացուցիչ հետաքրքրություն է ներկայացնում կանխարգելման տեսանկյունից։ Հետազոտության արդյունքները կարող են նպաստել էպիլեպսիայով երեխաների ստոմատոլոգիական վիճակի ավելի արդյունավետ վերահսկմանը, լնդային գերաճի վաղ հայտնաբերմանը, բուժման անհատականացված մոտեցումների մշակմանը և հիվանդության հետ կապված ֆունկցիոնալ ու գեղագիտական խնդիրների նվազեցմանը։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել մանկական ստոմատոլոգներին, պարոդոնտոլոգներին, նյարդաբաններին, ատամնաբույժներին, բժշկական հետազոտողներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը համադրում է դեղորայքային, պարոդոնտալ և վիրաբուժական մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով մշակել էպիլեպսիայով երեխաների լնդային գերաճի կանխարգելման, բուժման և երկարաժամկետ վերահսկման առավել արդյունավետ համակարգ։

Աշխատությունը նվիրված է մարքեթինգային որոշումների կայացման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը անորոշության պայմաններում՝ Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության օրինակով։ Աշխատության հիմքում այն խնդիրն է, որ շուկայական միջավայրում կազմակերպությունները հաճախ ստիպված են որոշումներ ընդունել սահմանափակ, ոչ լիարժեք կամ ոչ ամբողջությամբ հավաստի տեղեկատվության պայմաններում, երբ սպառողների վարքագիծը, մրցակցային միջավայրը, պահանջարկը և արտաքին տնտեսական գործոնները կարող են փոփոխվել անկանխատեսելիորեն։ Ուսումնասիրության շրջանակում դիտարկվում են մարքեթինգային որոշումների ձևավորման տեսական և մեթոդաբանական հիմքերը, որոշումների վրա ազդող ներքին և արտաքին գործոնները, տեղեկատվության դերը, ինչպես նաև անորոշության պայմաններում տարբեր այլընտրանքների գնահատման և ընտրության հնարավոր մոտեցումները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ՀՀ շուկայական միջավայրի առանձնահատկություններին և այն հանգամանքին, թե ինչպես կարող են տնտեսական փոփոխությունները, սպառողների նախասիրությունների փոփոխությունը, մրցակցության ինտենսիվությունը, շուկայի սահմանափակ ծավալը և տեղեկատվական անորոշությունը անդրադառնալ ձեռնարկությունների մարքեթինգային ռազմավարությունների վրա։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է որոշումների հիմնավորվածության բարձրացման համար կիրառվող մեթոդների ուսումնասիրությունը, այդ թվում՝ այլընտրանքների համեմատությունը, հնարավոր արդյունքների գնահատումը, ռիսկերի հաշվառումը և տարբեր սցենարների դիտարկումը։ Անորոշության պայմաններում որոշումների կայացման վերաբերյալ տեսական մոտեցումները կարևորում են ինչպես հնարավոր արդյունքների, այնպես էլ որոշում կայացնողի վերաբերմունքը ռիսկի և անորոշության նկատմամբ։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև մարքեթինգային տեղեկատվության հավաքագրման և վերլուծության արդյունավետությանը, շուկայի ուսումնասիրության գործիքներին, սպառողական պահանջարկի կանխատեսմանը, գնային և ապրանքային քաղաքականության ընտրությանը, վաճառքի խթանման և հաղորդակցական ռազմավարությունների ձևավորմանը։ Կարևոր նշանակություն ունի այն հարցը, թե ինչպես կարելի է սահմանափակ տեղեկատվության պայմաններում նվազեցնել սխալ որոշումների հավանականությունը և ընտրել այնպիսի ռազմավարություն, որը կապահովի կազմակերպության մրցունակությունն ու շուկայական նպատակների իրականացումը։ Այս համատեքստում տեղեկատվության որակը և հասանելիությունը դառնում են որոշումների կայացման առանցքային բաղադրիչներ, քանի որ անորոշությունը հաճախ առաջանում է արտաքին միջավայրի փոփոխությունների և ոչ ամբողջական տեղեկատվության հետևանքով։ Աշխատության արդյունքները կարող են օգտակար լինել հայկական կազմակերպությունների համար մարքեթինգային ռազմավարությունների մշակման, շուկայական ռիսկերի գնահատման, սպառողների վարքագծի ուսումնասիրության և փոփոխվող պայմաններին արագ արձագանքելու մեխանիզմների կատարելագործման գործում։ Այն կարող է հետաքրքրել տնտեսագետներին, մարքեթոլոգներին, ձեռնարկությունների ղեկավարներին, կառավարման մասնագետներին, հետազոտողներին և տնտեսագիտական ու կառավարչական ուղղությունների ուսանողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ներկայացնում է մարքեթինգային որոշումների կայացման տեսական և կիրառական հիմնախնդիրների համալիր դիտարկում՝ դրանք կապելով Հայաստանի շուկայական միջավայրի առանձնահատկությունների հետ և նպատակ ունենալով ձևավորել անորոշության պայմաններում ավելի հիմնավորված, ճկուն և արդյունավետ որոշումների կայացման մոտեցումներ։

Աշխատությունը նվիրված է Ստեփան Դեմուրյանի գործունեության և նրա ներդրման ուսումնասիրությանը հայ երաժշտական ֆոլկլորագիտության զարգացման գործում։ Ստեփան Դեմուրյանը հայ երաժիշտ, խմբավար, կոմպոզիտոր, երաժշտագետ, ազգագրագետ և մանկավարժ էր, որի գործունեությունը նշանակալի տեղ է զբաղեցնում հայ ժողովրդական երաժշտության հավաքագրման, գրառման, տարածման և ուսումնասիրման պատմության մեջ։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է նրա բանահավաքչական գործունեությունը, որի ընթացքում նա հավաքել և մշակել է հայ ժողովրդական երգերի բազմաթիվ նմուշներ՝ նպաստելով ժողովրդական երաժշտական ժառանգության պահպանմանը։ Նրա աշխատանքը հատկապես կարևոր է այն ժամանակաշրջանի համատեքստում, երբ հայ ժողովրդական երգերի համակարգված գրառումն ու տարածումը աստիճանաբար ձևավորվում էին որպես գիտական և մշակութային գործունեության առանձին ուղղություն։ Աշխատության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունի Դեմուրյանի կազմած «Քնար» երգարանը, որը 1907 թվականին հրատարակվել է Սանկտ Պետերբուրգում և ներկայացնում է հայ ազգային երգերի եվրոպական նոտագրությամբ վաղ կարևոր ժողովածուներից մեկը։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև նրա անտիպ և հետագայում հրատարակված ժողովրդական երգերի հավաքածուներին, որոնց հրապարակումն ու գիտական շրջանառության մեջ ընդգրկումը հնարավորություն են տվել նորովի գնահատել նրա բանահավաքչական ժառանգությունը։ Դեմուրյանի նյութերի հետագա հրատարակությունների շարքում ընդգրկվել է նաև «Հայ ժողովրդական երգեր և նվագներ» ժողովածուն, որը կարևոր աղբյուր է նրա ֆոլկլորագիտական գործունեության ուսումնասիրության համար։ Դեմուրյանի ավանդը, սակայն, չի սահմանափակվել միայն ժողովրդական երգերի հավաքագրմամբ․ նա զբաղվել է նաև երաժշտական գործիքների, մուղամների և Մերձավոր ու Միջին Արևելքի երաժշտական մշակույթի հարցերով, հանդես եկել երաժշտագիտական հոդվածներով և անդրադարձել երաժշտական կրթության խնդիրներին։ Կարևոր է նաև նրա մանկավարժական և խմբավարական գործունեությունը, որի միջոցով ժողովրդական երգը տարածվել է կրթական և համերգային միջավայրում։ Շուշիում նրա կազմակերպած քառաձայն երգչախմբային գործունեությունը և երաժշտության դասավանդումը նպաստել են երիտասարդության շրջանում հայկական երգարվեստի տարածմանը և երաժշտական կրթության զարգացմանը։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս Դեմուրյանի գործունեությունը դիտարկել ոչ միայն որպես անհատական ստեղծագործական ժառանգություն, այլև որպես հայ երաժշտական ֆոլկլորագիտության ձևավորման գործընթացի կարևոր բաղադրիչ։ Նրա հավաքագրած, գրառած և մշակած նյութերը արժեքավոր են հայկական ժողովրդական երաժշտության մեղեդիական առանձնահատկությունների, տարբերակների, կատարողական ավանդույթների և տարածական դրսևորումների հետազոտության համար։ Դեմուրյանի ժառանգության ժամանակակից ուսումնասիրություններն ու հրատարակությունները շարունակում են կարևոր դեր ունենալ հայ երաժշտագիտական ֆոլկլորագիտության պատմության վերականգնման և այդ ոլորտի սկզբնավորման ու զարգացման փուլերի բացահայտման գործում։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել երաժշտագետներին, ֆոլկլորագետներին, ազգագրագետներին, երաժշտության պատմաբաններին, կատարողներին, մանկավարժներին և հայկական ժողովրդական երաժշտական ժառանգությամբ զբաղվող հետազոտողներին։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության իրական հատվածում ներդրումների ներգրավման արդի հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ կենտրոնանալով ներդրումային գործընթացների տնտեսական նշանակության, առկա խոչընդոտների և դրանց հաղթահարման հնարավոր ուղղությունների վրա։ Հետազոտության հիմքում այն մոտեցումն է, որ ներդրումները կարևոր դեր են կատարում արտադրական կարողությունների ընդլայնման, տեխնոլոգիական վերազինման, արտադրողականության բարձրացման, նոր աշխատատեղերի ստեղծման և արտահանման ներուժի զարգացման գործում։ Աշխատության շրջանակում վերլուծվում են ՀՀ իրական հատվածում ներդրումային ակտիվության վրա ազդող մակրոտնտեսական, ֆինանսական, ինստիտուցիոնալ և իրավական գործոնները, ինչպես նաև ներդրողների համար ձևավորվող գործարար միջավայրի առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ներդրումային ռեսուրսների հասանելիությանը, ֆինանսավորման աղբյուրների բազմազանությանը, կապիտալի շուկայի հնարավորություններին, պետական աջակցության մեխանիզմներին և ներդրումային ծրագրերի իրականացման ընթացքում առաջացող վարչարարական խնդիրներին։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների ներգրավումը և դրանց արդյունավետ ուղղորդումը դեպի այն ոլորտները, որոնք կարող են ապահովել բարձր ավելացված արժեք, տեխնոլոգիական առաջընթաց և արտահանման ընդլայնում։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև տեղական և օտարերկրյա ներդրողների համար հավասար և կանխատեսելի պայմանների ձևավորմանը, ներդրումների պաշտպանության մեխանիզմներին, ներդրումային ռիսկերի նվազեցմանը և պետական քաղաքականության կատարելագործմանը։ ՀՀ ներդրումային քաղաքականության շրջանակում առանձնացվում են ներդրումային քաղաքականությունը, ներդրումային արտոնությունները և ինստիտուցիոնալ կառուցվածքը, որոնք էական նշանակություն ունեն ներդրումային միջավայրի զարգացման համար։ Կարևոր խնդիր է նաև այն, որ իրական հատվածի ձեռնարկությունները կապիտալի շուկան դեռևս ամբողջությամբ չեն օգտագործում որպես ֆինանսավորման հիմնական աղբյուր, ինչը պայմանավորված է շուկա մուտք գործելու պահանջներով և լրացուցիչ ծախսերով։ Հետազոտության մեջ կարող են դիտարկվել ներդրումային գործընթացների խթանման այնպիսի գործիքներ, ինչպիսիք են հարկային և մաքսային արտոնությունները, ենթակառուցվածքային աջակցությունը, արտադրողականության խթանման ծրագրերը և ներդրումային ծրագրերի իրականացմանը պետական օժանդակությունը։ Աշխատության արդիականությունը պայմանավորված է նաև ներդրումային միջավայրի շարունակական կատարելագործման անհրաժեշտությամբ. 2026 թվականին ընդունված նոր «Ներդրումների մասին» օրենքը շեշտադրում է ներդրումների համար կանխատեսելի, մրցակցային և պաշտպանված իրավական միջավայրի ձևավորումը, ինչպես նաև տեղական և օտարերկրյա ներդրումների ավելացումը։ Ուսումնասիրության արդյունքները կարող են օգտակար լինել ՀՀ ներդրումային քաղաքականության կատարելագործման, ներդրումային ռիսկերի նվազեցման, ֆինանսավորման նոր աղբյուրների զարգացման և իրական հատվածում երկարաժամկետ կապիտալի ներգրավման արդյունավետ մեխանիզմների մշակման համար։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել տնտեսագետներին, ներդրումային քաղաքականության մասնագետներին, պետական կառավարման մարմինների ներկայացուցիչներին, ֆինանսական ոլորտի մասնագետներին, գործարարներին, հետազոտողներին և տնտեսագիտական ուղղությունների ուսանողներին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ներկայացնում է Հայաստանի տնտեսության իրական հատվածում ներդրումային գործընթացների բազմակողմանի ուսումնասիրություն՝ նպատակ ունենալով բացահայտել առկա հիմնախնդիրները և առաջարկել դրանց լուծման այնպիսի մոտեցումներ, որոնք կնպաստեն ներդրումային ակտիվության, արտադրողականության, մրցունակության և կայուն տնտեսական աճի բարձրացմանը։