Պատրաստի նյութեր

Աշխատությունը նվիրված է Լևոն Շանթի գեղարվեստական արձակի համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ ուշադրության կենտրոնում ունենալով նրա արձակ ստեղծագործությունների գաղափարական, գեղարվեստական և ոճական առանձնահատկությունները։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են հեղինակի արձակ մտածողության ձևավորման ու զարգացման հիմնական փուլերը, ստեղծագործությունների թեմատիկ բազմազանությունը, կերպարների կառուցման սկզբունքները և մարդկային ներաշխարհի պատկերման եղանակները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հոգեբանական վերլուծությանը, քանի որ հերոսների ներքին ապրումները, հակասությունները, բարոյական ընտրությունները և հոգեբանական փոփոխությունները կարևոր դեր են կատարում հեղինակի գեղարվեստական աշխարհի ձևավորման մեջ։ Ուսումնասիրության մեջ կարող են ընդգրկվել նաև սիրո, ընտանիքի, անհատի և հասարակության հարաբերության, բարոյական պատասխանատվության, մարդկային ձգտումների ու ներքին ազատության խնդիրները, որոնք արձակում ստանում են տարբեր գեղարվեստական դրսևորումներ։ Կարևորվում է նաև բնության, միջավայրի և ժամանակաշրջանի պատկերումը, քանի որ դրանք ոչ միայն լրացնում են պատմողական միջավայրը, այլև հաճախ կապված են կերպարների հոգեբանական վիճակների և ստեղծագործությունների գաղափարական ենթատեքստի հետ։ Աշխատությունը անդրադառնում է Շանթի լեզվական և ոճական առանձնահատկություններին՝ նրա պատկերավոր խոսքին, նկարագրական միջոցներին, երկխոսությունների կառուցմանը և պատմողական եղանակներին։ Արձակը ներկայացվում է հայ գրականության զարգացման ընդհանուր համատեքստում՝ ընդգծելով հեղինակի տեղն ու նշանակությունը հայ նոր գրականության մեջ և նրա ստեղծագործական ինքնատիպությունը։ Ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել Շանթի ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների, գրականագետների, ուսանողների և հայ գրականության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների համար՝ հնարավորություն տալով առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու նրա արձակի գեղարվեստական կառուցվածքի, թեմատիկ հենքի և հոգեբանական խորության մասին։

Աշխատությունը նվիրված է հայերենի ուսուցման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը այն ուսումնական խմբերում, որտեղ ընդգրկված են տարբեր մայրենի լեզուներ և լեզվամշակութային միջավայրեր ունեցող ուսանողներ։ Հետազոտության հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացած է բազմալեզու խմբերում հայերենի արդյունավետ դասավանդման կազմակերպման, ուսանողների լեզվական տարբեր մակարդակների հաշվառման և նրանց անհատական կրթական կարիքներին համապատասխան մեթոդների ընտրության վրա։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարևորվում են լեզվական միջավայրի, սովորողների նախնական գիտելիքների, մայրենի լեզվի ազդեցության և միջմշակութային տարբերությունների դերը հայերենի յուրացման գործընթացում։ Աշխատությունը դիտարկում է նաև այն դժվարությունները, որոնց կարող են հանդիպել այլալեզու ուսանողները հայերենի հնչյունական համակարգը, բառապաշարը, քերականական կառուցվածքները, շարահյուսական հարաբերությունները և խոսքային հմտությունները յուրացնելիս։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում դասավանդման հաղորդակցական և գործնական մոտեցումներին, որոնք հնարավորություն են տալիս լեզուն սովորեցնել ոչ միայն որպես կանոնների և տեսական գիտելիքների ամբողջություն, այլև որպես իրական հաղորդակցության միջոց։ Կարևորվում է նաև ուսուցման գործընթացում տարբերակված մոտեցման կիրառումը, որի միջոցով հնարավոր է համատեղ աշխատել տարբեր պատրաստվածություն ունեցող ուսանողների հետ՝ պահպանելով նրանց ներգրավվածությունն ու առաջընթացի հնարավորությունը։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայերենի՝ որպես օտար կամ երկրորդ լեզվի դասավանդմամբ զբաղվող մասնագետների, բուհերի դասախոսների, մեթոդիստների և լեզվական կրթության կազմակերպիչների համար։ Այն հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու բազմալեզու լսարաններում հայերենի ուսուցման կազմակերպչական և մեթոդական խնդիրների մասին և ընդգծում է սովորողակենտրոն, ճկուն ու հաղորդակցական ուսուցման նշանակությունը։

Աշխատությունը նվիրված է մեծ կանթեղախոտի և անանուխային կատվադաղձի մշակման ու կենսատեխնոլոգիական առանձնահատկությունների ուսումնասիրմանը բացօթյա հիդրոպոնիկ համակարգերում։ Հետազոտության առանցքում բույսերի աճի, զարգացման և կենսաբանական ակտիվության վրա հիդրոպոնիկ միջավայրի ազդեցության գնահատումն է՝ հաշվի առնելով ջրային և սննդային ռեժիմները, արտաքին միջավայրի պայմանները, բույսերի ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունները և մշակման տեխնոլոգիական գործոնները։ Աշխատությունը կարող է կարևոր նշանակություն ունենալ այն տեսանկյունից, որ առանց հողի մշակության համակարգերը հնարավորություն են տալիս ավելի վերահսկելի պայմաններում կառավարել բույսերի սնուցումը և աճի գործընթացները՝ միաժամանակ արդյունավետ օգտագործելով ջրային ու տարածքային ռեսուրսները։ Մեծ կանթեղախոտի և անանուխային կատվադաղձի ուսումնասիրությունը ներառում է դրանց կենսաբանական առանձնահատկությունների, աճի դինամիկայի, բերքատվության և արժեքավոր կենսաբանական միացությունների կուտակման հետ կապված հարցեր։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում բույսերի հարմարվողականությանը բացօթյա հիդրոպոնիկ պայմաններին, արտաքին գործոնների նկատմամբ արձագանքին և այն տեխնոլոգիական մոտեցումներին, որոնք կարող են նպաստել կայուն ու արդյունավետ արտադրությանը։ Ուսումնասիրության արդյունքները կարող են կիրառական հետաքրքրություն ներկայացնել բուսական հումքի ստացման, դեղաբույսերի և բուրավետ բույսերի արտադրության, ինչպես նաև ժամանակակից ռեսուրսախնայող գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաների զարգացման համար։ Աշխատանքը միավորում է բուսաբանության, բույսերի ֆիզիոլոգիայի, կենսատեխնոլոգիայի և հիդրոպոնիկ մշակության գիտական մոտեցումները՝ ներկայացնելով բույսերի աճեցման այլընտրանքային տեխնոլոգիաների հնարավորություններն ու գործնական նշանակությունը։

Այս աշխատությունը նվիրված է Անդրեյ Բելիի «Պետերբուրգ» վեպի կառուցվածքային և իմաստային կազմակերպման խորքային ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում այն հարցն է, թե ինչպես են վեպի տարբեր բաղադրիչները՝ սյուժեն, կերպարները, խորհրդանիշները, տարածությունը, ժամանակը, լեզվական արտահայտչամիջոցները և կոմպոզիցիոն կառուցվածքը, միավորվում մեկ ամբողջական գեղարվեստական համակարգի մեջ։ Ուսումնասիրության ընթացքում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն սկզբունքներին, որոնց միջոցով ստեղծվում է ստեղծագործության բարդ ու բազմաշերտ աշխարհը։ Վեպը դիտարկվում է ոչ միայն որպես պատմողական ստեղծագործություն, այլև որպես նշանների, խորհրդանշական պատկերների և իմաստային հակադրությունների համակարգ, որտեղ յուրաքանչյուր դետալ կարող է ունենալ միաժամանակ մի քանի գործառույթ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում կոմպոզիցիայի ուսումնասիրությունը․ ցույց է տրվում, թե ինչպես են իրադարձությունների դասավորությունը, կրկնվող մոտիվները, զուգահեռ կառուցվածքները և տարբեր սյուժետային գծերի փոխկապակցվածությունը ձևավորում ստեղծագործության ընդհանուր տրամաբանությունը։ Հատուկ նշանակություն ունի նաև կերպարների վերլուծությունը, քանի որ նրանց հարաբերությունները հաճախ արտահայտում են ավելի լայն գաղափարական և փիլիսոփայական հակադրություններ։ Հետազոտության տեսանկյունից էական են հատկապես քաղաքային տարածության, Պետերբուրգի կերպարի և նրա խորհրդանշական նշանակության հարցերը․ քաղաքը ներկայացվում է ոչ միայն որպես գործողությունների վայր, այլև որպես ինքնուրույն իմաստային ու գեղարվեստական միավոր, որը ներգործում է հերոսների հոգեբանական վիճակի և ամբողջ պատմողական կառուցվածքի վրա։ Աշխատությունը նաև հնարավորություն է տալիս հասկանալու մոդեռնիստական գեղագիտության առանձնահատկությունները, քանի որ ստեղծագործության կառուցվածքում կարևոր դեր են խաղում իրականության և պատրանքի սահմանների խախտումը, բազմիմաստ խորհրդանիշները, ներքին հոգեբանական գործընթացների արտացոլումը և տարբեր մշակութային ու փիլիսոփայական շերտերի միավորումը։ Արդյունքում ուսումնասիրությունը ներկայացնում է վեպի կառուցվածքը որպես փոխկապակցված համակարգ, որտեղ ձևն ու բովանդակությունը մշտապես փոխազդում են միմյանց հետ, իսկ սյուժետային, լեզվական և խորհրդանշական տարրերը միասին ձևավորում են ստեղծագործության ընդհանուր իմաստային տարածքը։

Աշխատությունը նվիրված է 1991-2005 թվականներին Իրանի և Ադրբեջանի միջև ձևավորված ու զարգացած միջպետական քաղաքական և տնտեսական հարաբերությունների համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության ժամանակաշրջանը առանձնահատուկ նշանակություն ունի, քանի որ այն սկսվում է Խորհրդային Միության փլուզումից և Ադրբեջանի անկախության վերականգնումից հետո նոր միջպետական հարաբերությունների հաստատմամբ և ավարտվում է երկու երկրների միջև հարաբերությունների հարաբերական կարգավորման փուլում։ Իրանը Ադրբեջանի անկախությունը ճանաչել է 1991 թվականի դեկտեմբերի 25-ին, իսկ դիվանագիտական հարաբերությունները պաշտոնապես հաստատվել են 1992 թվականի մարտի 12-ին։ Աշխատանքի կարևոր ուղղություններից մեկը երկկողմ քաղաքական հարաբերությունների ձևավորման նախադրյալների ուսումնասիրությունն է։ Երկու պետությունների միջև գոյություն ունեին պատմական, մշակութային, կրոնական և աշխարհագրական կապեր, սակայն անկախ Ադրբեջանի ի հայտ գալը միաժամանակ ստեղծեց Իրանի համար նոր աշխարհաքաղաքական և ներքին անվտանգության խնդիրներ։ Իրանական կողմի համար զգայուն հարց էր Ադրբեջանի ազգային ինքնության և քաղաքական գաղափարների հնարավոր ազդեցությունը Իրանի հյուսիսարևմտյան շրջանների ադրբեջանախոս բնակչության վրա։ Միևնույն ժամանակ Ադրբեջանի իշխանությունները մտահոգված էին Իրանի քաղաքական ազդեցությամբ և նրա հարաբերություններով Հայաստանի հետ։ Այս հանգամանքները սկզբնական շրջանում սահմանափակեցին երկկողմ հարաբերությունների արագ խորացումը։ Հետազոտության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել Ղարաբաղյան հակամարտության ազդեցության վերլուծությունը։ Թեև Իրանը հանդես էր գալիս տարածաշրջանային կայունության և տարածքային ամբողջականության պահպանման օգտին և տարբեր փուլերում փորձել էր միջնորդական դեր ստանձնել, նրա հարաբերությունները Հայաստանի հետ և հակամարտության որոշ փուլերում Երևանի նկատմամբ ցուցաբերած աջակցությունը Բաքվում ընկալվում էին որպես լուրջ խոչընդոտ։ Իրանը 1992 և 2000 թվականներին փորձել է նպաստել հակամարտության կարգավորմանը, սակայն այդ միջնորդական նախաձեռնությունները վերջնական արդյունքի չեն հանգեցրել։ Քաղաքական հարաբերությունների վրա էապես ազդել են նաև երկու երկրների արտաքին քաղաքական կողմնորոշումների տարբերությունները։ Ադրբեջանը անկախության առաջին տարիներին ձգտում էր ընդլայնել կապերը Թուրքիայի, ԱՄՆ-ի և եվրոպական պետությունների հետ, մինչդեռ Իրանը փորձում էր պահպանել իր ազդեցությունն ու դիրքերը Հարավային Կովկասում և զգուշությամբ էր վերաբերվում տարածաշրջանում արևմտյան և թուրքական ազդեցության աճին։ Այս հակասությունները հատկապես արտահայտվեցին անվտանգության և ռազմավարական համագործակցության ոլորտներում։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի Կասպից ծովի իրավական կարգավիճակի և բնական պաշարների օգտագործման խնդիրը։ Կասպից ծովի հատակի բաժանման վերաբերյալ երկու երկրների դիրքորոշումները զգալիորեն տարբերվում էին, իսկ նավթային հանքավայրերի շահագործման և էներգետիկ նախագծերի շուրջ առաջացած տարաձայնությունները պարբերաբար սրում էին հարաբերությունները։ 2001 թվականին Կասպից ծովում նավթային հետախուզական աշխատանքների հետ կապված միջադեպը ցույց տվեց, որ տնտեսական շահերի և տարածքային վեճերի համադրությունը կարող էր վերածվել լուրջ անվտանգության խնդրի։ Աշխատանքի տնտեսական բաղադրիչը կարող է ընդգրկել երկկողմ առևտրի, ներդրումների, տրանսպորտային հաղորդակցության, էներգետիկ համագործակցության և սահմանամերձ տնտեսական կապերի զարգացումը։ Անկախության առաջին տարիներին Ադրբեջանի տնտեսությունը ծանր ճգնաժամ էր ապրում, իսկ արտաքին շուկաների հասանելիությունը սահմանափակ էր, ինչի պայմաններում հարևան Իրանի հետ առևտրատնտեսական կապերի զարգացումը կարևոր նշանակություն ուներ։ Իրանական շուկան և ներդրողները հետաքրքրված էին նորանկախ Ադրբեջանի տնտեսությամբ, իսկ ցամաքային հարևանությունը նպաստում էր փոխադարձ առևտրի կազմակերպմանը։ Սակայն տնտեսական հարաբերությունների զարգացումը հավասարաչափ և շարունակական չի եղել։ Տվյալների համաձայն՝ 1995 թվականին Իրանի բաժինը Ադրբեջանի ընդհանուր արտաքին առևտրաշրջանառության մեջ կազմել է մոտ 20,2%, մինչդեռ 2000 թվականին այն նվազել է մինչև 2,2%, իսկ 2005 թվականին կազմել է մոտ 2,8%։ Այս փոփոխությունները ցույց են տալիս, որ երկու երկրների տնտեսական փոխկապակցվածությունը ժամանակի ընթացքում զգալիորեն փոփոխվել է և կախված է եղել ինչպես քաղաքական հարաբերությունների վիճակից, այնպես էլ Ադրբեջանի արտաքին տնտեսական կապերի ընդլայնումից։ Էներգետիկ համագործակցությունը հետազոտության առանձնահատուկ թեմաներից է։ Ադրբեջանի նավթային պաշարների նկատմամբ միջազգային հետաքրքրության աճը փոխեց տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական նշանակությունը։ Իրանը ցանկանում էր ներգրավվել տարածաշրջանային էներգետիկ նախագծերում և իր տարածքը օգտագործել նավթի և գազի տարանցման համար, մինչդեռ Ադրբեջանը զարգացնում էր այլընտրանքային ուղիներ՝ հատկապես Թուրքիայի և արևմտյան շուկաների ուղղությամբ։ Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղի նախագծում Իրանի չներգրավվելը խորացրեց տնտեսական և աշխարհաքաղաքական մրցակցության բաղադրիչը։ Տրանսպորտային և հաղորդակցական համագործակցությունը, ընդհակառակը, կարող էր ծառայել որպես հարաբերությունների կայունացման գործոն։ Երկու երկրների ընդհանուր սահմանը, Նախիջևանի առանձնահատուկ աշխարհագրական դիրքը և Իրանի տարածքով հաղորդակցության հնարավորությունները տնտեսական կապերի զարգացման համար կարևոր նշանակություն ունեին։ Այդ պատճառով երկկողմ հարաբերություններում տնտեսական շահերը հաճախ հանդես էին գալիս որպես քաղաքական լարվածությունը մեղմելու գործոն։ Հետազոտության կարևոր խնդիրներից է նաև 1990-ականների վերջից հարաբերությունների աստիճանական բարելավման գործընթացի ուսումնասիրությունը։ Բարձր մակարդակի փոխայցելությունները և քաղաքական երկխոսության ակտիվացումը վկայում էին այն մասին, որ երկու կողմերն էլ փորձում էին խուսափել հարաբերությունների ամբողջական վատթարացումից։ Ադրբեջանի նախագահ Հեյդար Ալիևի այցերը Իրան և իրանական բարձրաստիճան պաշտոնյաների շփումները Բաքվի հետ նպաստեցին երկխոսության պահպանմանը։ 2001 թվականի Կասպիցյան ճգնաժամից հետո ևս կողմերը ձգտեցին վերականգնել հարաբերությունների կայունությունը։ Հեյդար Ալիևի 2002 թվականի այցը Իրան այդ գործընթացի կարևոր փուլերից էր։ Հետագա հարաբերությունների բարելավմանը նպաստեց նաև 2004 թվականին Իրանի նախագահ Մոհամմադ Խաթամիի այցը Ադրբեջան։ Այցի ընթացքում կողմերը կարողացան առաջընթաց արձանագրել մի շարք երկկողմ հարցերում, թեև Կասպից ծովի իրավական կարգավիճակի խնդիրը մնաց չլուծված։ 2004-2005 թվականները կարելի է դիտարկել հարաբերությունների հարաբերական մերձեցման կարևոր փուլ։ 2004 թվականին բացվեց Ադրբեջանի գլխավոր հյուպատոսությունը Թավրիզում, իսկ 2005 թվականի հունվարին Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը պաշտոնական այց կատարեց Իրան։ Այդ ժամանակահատվածում կողմերը փորձում էին ընդլայնել տնտեսական համագործակցությունը և նվազեցնել քաղաքական տարաձայնությունների ազդեցությունը երկկողմ կապերի վրա։ Միաժամանակ հարաբերություններում պահպանվում էին հիմնարար հակասություններ։ Դրանց թվում էին Կասպից ծովի բաժանման հարցը, Ադրբեջանի կապերը ԱՄՆ-ի և ՆԱՏՕ-ի հետ, Իսրայելի հետ Բաքվի համագործակցությունը, Ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ կողմերի տարբեր դիրքորոշումները և Իրանի ներքին ադրբեջանական բնակչության խնդիրը։ Այդ գործոնների պատճառով հարաբերությունների բարելավումը լիարժեք ռազմավարական դաշինքի չվերածվեց և հիմնականում պահպանվեց զգուշավոր փոխգործակցության շրջանակում։ Հետազոտության կարևոր արդյունք կարող է լինել այն եզրահանգումը, որ 1991-2005 թվականներին իրանա-ադրբեջանական հարաբերությունները զարգացել են համագործակցության և հակասությունների զուգահեռ ազդեցության ներքո։ Տնտեսական շահերը, ընդհանուր սահմանը, մշակութային և կրոնական կապերը նպաստել են երկխոսության պահպանմանը, մինչդեռ աշխարհաքաղաքական մրցակցությունը, էներգետիկ շահերը, Ղարաբաղյան հակամարտությունը, Կասպից ծովի իրավական կարգավիճակը և արտաքին քաղաքական կողմնորոշումների տարբերությունները պարբերաբար սահմանափակել են հարաբերությունների խորացումը։ Այսպիսով, ուսումնասիրությունը կարևոր է ոչ միայն երկու պետությունների երկկողմ հարաբերությունների պատմությունը հասկանալու, այլև 1990-ականների և 2000-ականների սկզբի Հարավային Կովկասի աշխարհաքաղաքական վերափոխումները, տարածաշրջանային անվտանգության համակարգը և տնտեսական շահերի ու արտաքին քաղաքականության փոխազդեցությունը գնահատելու համար։

Աշխատանքը նվիրված է գրական ժանրերի փոխազդեցության և հատկապես էպիկական ժանրերի տարրերի դրամատիկական ժանրերի մեջ անցման ու վերափոխման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում գրական ժանրերի փոխառության, փոխակերպման և փոխներթափանցման գործընթացն է, որի ընթացքում մի ժանրին բնորոշ կառուցվածքային, թեմատիկ, կերպարային և արտահայտչական առանձնահատկությունները տեղափոխվում են մեկ այլ ժանրային համակարգ և ստանում նոր գեղարվեստական գործառույթ։ Էպիկական և դրամատիկական գրականության միջև կապը հատկապես կարևոր է, քանի որ երկուսն էլ կարող են ներկայացնել լայնածավալ պատմություններ, բախումներ, կերպարների հարաբերություններ և հասարակական խնդիրներ, սակայն դրանք իրականացնում են տարբեր գեղարվեստական միջոցներով։ Էպիկական ստեղծագործության հիմնական առանձնահատկությունը պատմողականությունն է․ իրադարձությունները ներկայացվում են պատմողի կամ հեղինակային խոսքի միջոցով, մինչդեռ դրամատիկական ստեղծագործության մեջ գործողությունը հիմնականում բացահայտվում է կերպարների խոսքի, երկխոսության, մենախոսության և բեմական գործողության միջոցով։ Այդ տարբերության պայմաններում էպիկական նյութի դրամատիկական վերափոխումը պահանջում է ոչ միայն թեմայի կամ սյուժեի տեղափոխում, այլև ամբողջական կառուցվածքային վերակազմավորում։ Աշխատանքում կարող է ուսումնասիրվել էպիկական ժանրերի սյուժեների դրամատիզացման գործընթացը։ Էպիկական պատումի լայն ժամանակային և տարածական ընդգրկումը դրամատիկական ստեղծագործության մեջ հաճախ ենթարկվում է խտացման․ բազմաթիվ իրադարձություններից ընտրվում են հիմնական հանգույցները, իսկ երկրորդական դրվագները կրճատվում կամ միավորվում են։ Այս գործընթացը փոխում է սկզբնական նյութի կառուցվածքը և ստեղծում գործողության ավելի կենտրոնացված համակարգ։ Կարևոր խնդիր է նաև պատմողի դերի փոփոխությունը։ Էպիկական ստեղծագործության մեջ պատմողը կարող է ներկայացնել կերպարների ներաշխարհը, մեկնաբանել իրադարձությունները, նկարագրել միջավայրը և ազատորեն անցնել տարբեր ժամանակային ու տարածական մակարդակների միջև։ Դրամատիկական ստեղծագործության մեջ այդ գործառույթների զգալի մասը պետք է փոխանցվի գործողությանը, երկխոսությանը, մենախոսությանը և բեմական նշումներին։ Հետևաբար էպիկական պատումի դրամատիզացման ժամանակ անհրաժեշտ է գտնել պատմողական տեղեկատվությունը գործողության վերածելու գեղարվեստական միջոցներ։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է կերպարային համակարգի փոխակերպման ուսումնասիրությունը։ Էպիկական ստեղծագործության բազմաթիվ կերպարներ կարող են ունենալ մանրամասն կենսագրություններ, ներքին ապրումների նկարագրություններ և պատմողական գործառույթներ, մինչդեռ դրամատիկական ստեղծագործության մեջ կերպարը պետք է առավել անմիջականորեն բացահայտվի իր գործողությունների և խոսքի միջոցով։ Այդ պատճառով որոշ կերպարներ կարող են միավորվել, կրճատվել կամ ստանալ նոր գործառույթներ՝ դրամատիկական կոնֆլիկտի կառուցվածքին համապատասխան։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի կոնֆլիկտի խնդիրը։ Դրամատիկական ժանրի բնույթը պահանջում է գործողության և հակադրության ավելի ընդգծված կենտրոնացում։ Եթե էպիկական ստեղծագործության մեջ սյուժեն կարող է զարգանալ բազմաթիվ զուգահեռ գծերով, ապա դրամատիկական տարբերակում անհրաժեշտ է առանձնացնել հիմնական բախումը և դրա շուրջ կազմակերպել գործողությունների հաջորդականությունը։ Այդ պատճառով էպիկական նյութի փոխառությունը հաճախ ուղեկցվում է կոնֆլիկտի սրմամբ, գործողության արագացմամբ և պատճառահետևանքային կապերի ավելի խիտ կազմակերպմամբ։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև ժամանակի և տարածության փոխակերպմանը։ Էպիկական ժանրերում հեղինակն ազատորեն կարող է ընդգրկել երկար ժամանակաշրջաններ, բազմաթիվ վայրեր և պատմական իրադարձություններ, մինչդեռ դրամատիկական ստեղծագործության բեմական հնարավորությունները սահմանափակ են։ Հետևաբար դրամատիզացման ընթացքում լայն պատմական կամ առասպելական ժամանակը հաճախ վերածվում է սահմանափակ թվով տեսարանների, իսկ տարածական բազմազանությունը՝ մի քանի հիմնական բեմական միջավայրերի։ Այս փոփոխությունները կարող են ազդել նաև ստեղծագործության գաղափարական շեշտադրումների վրա։ Էպիկական նյութի դրամատիկական վերամշակումը հաճախ ենթադրում է ոչ միայն ձևի, այլև բովանդակության վերաիմաստավորում։ Նույն սյուժեն կամ կերպարը նոր ժանրում կարող է ստանալ այլ գաղափարական նշանակություն՝ պայմանավորված հեղինակի ժամանակաշրջանով, գեղագիտական սկզբունքներով և հասարակական խնդիրներով։ Այդ պատճառով ժանրային փոխառությունը պետք է դիտարկել ոչ թե որպես մեխանիկական վերարտադրություն, այլ որպես ստեղծագործական վերափոխման գործընթաց։ Կարևոր կարող է լինել նաև երկխոսության դերի ուսումնասիրությունը։ Էպիկական նյութի դրամատիզացման ժամանակ երկխոսությունը դառնում է ոչ միայն տեղեկատվություն փոխանցելու միջոց, այլև կերպարների հոգեբանական և գաղափարական բացահայտման հիմնական գործիք։ Երկխոսությունների միջոցով կառուցվում են հակադրությունները, զարգանում են հարաբերությունները և առաջ են մղվում սյուժետային գործողությունները։ Միաժամանակ փոխվում է լեզվական ոճը․ պատմողական նկարագրությունները կարող են փոխարինվել խոսքային գործողությամբ, իսկ հեղինակային մեկնաբանությունները՝ ենթատեքստային կամ կերպարային արտահայտություններով։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև դրամատիկական ստեղծագործության մեջ էպիկականության պահպանվող տարրերին։ Որոշ դեպքերում դրամատիկական երկը ամբողջությամբ չի հրաժարվում պատմողականությունից և կարող է օգտագործել պատմողի կերպար, պատմողական մենախոսություններ, արտաբեմային խոսք, ժամանակային լայն ընդգրկումներ կամ այլ էպիկական հնարքներ։ Այսպիսի երևույթները ցույց են տալիս, որ ժանրերի սահմանները բացարձակ չեն և գրական ստեղծագործության մեջ կարող են ձևավորվել խառը կամ սինթետիկ կառուցվածքներ։ Ժանրային փոխառության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս նաև բացահայտելու գրականության զարգացման դինամիկան։ Գրական ժանրերը պատմականորեն փոփոխվող համակարգեր են, և դրանց միջև փոխազդեցությունը հաճախ հանգեցնում է նոր ձևերի ու ժանրային տարատեսակների առաջացման։ Էպիկական և դրամատիկական սկզբունքների փոխներթափանցումը կարող է ընդլայնել ստեղծագործության արտահայտչական հնարավորությունները՝ միավորելով պատմողական լայնությունը և բեմական անմիջականությունը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը էպիկական նյութի դրամատիկական փոխառությունը դիտարկում է որպես բարդ գեղարվեստական գործընթաց, որի ընթացքում վերակազմավորվում են սյուժեն, կերպարային համակարգը, կոնֆլիկտը, ժամանակատարածական կազմակերպումը, խոսքը և հեղինակի ներկայության ձևերը։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է ժանրերի տեսության, գրական ստեղծագործության կառուցվածքի և տարբեր գրական ձևերի փոխազդեցության օրինաչափությունները հասկանալու համար և կարող է արժեքավոր լինել ինչպես տեսական գրականագիտության, այնպես էլ կոնկրետ դրամատիկական ստեղծագործությունների համեմատական վերլուծության համար։

Աշխատանքը նվիրված է պիրինի երրորդային կառուցվածքի de novo մոդելավորմանը և դրա փոխազդեցությունների դինամիկայի ուսումնասիրությանը ապոպտոզի հետ կապված սպիտակուցների հետ։ Հետազոտությունը գտնվում է կառուցվածքային կենսաինֆորմատիկայի և մոլեկուլային կենսաբանության այն ոլորտում, որտեղ համակարգչային մեթոդներով ուսումնասիրվում են սպիտակուցների տարածական կառուցվածքը, դրանց կայունությունը, կոնֆորմացիոն փոփոխությունները և այլ սպիտակուցների հետ փոխազդեցության առանձնահատկությունները։ Պիրինը մարդու իմունային համակարգի հետ կապված կարևոր սպիտակուց է, որի կառուցվածքային կազմակերպման և սպիտակուց-սպիտակուց փոխազդեցությունների ուսումնասիրությունը կարող է օգնել հասկանալու բջջային ազդանշանային գործընթացների և բորբոքային արձագանքների մոլեկուլային հիմքերը։ Աշխատանքի հիմնական խնդիրներից մեկը պիրինի երրորդային կառուցվածքի համակարգչային վերականգնումն է այն պայմաններում, երբ ամբողջական փորձարարական կառուցվածքային տվյալները կարող են սահմանափակ լինել։ De novo մոդելավորման մոտեցումը ենթադրում է սպիտակուցի տարածական կառուցվածքի կանխատեսում՝ հիմնվելով ամինաթթվային հաջորդականության, կառուցվածքային օրինաչափությունների և էներգետիկ չափանիշների վրա։ Այս գործընթացում գնահատվում են սպիտակուցային շղթայի հնարավոր կոնֆորմացիաները և ընտրվում են առավել հավանական տարածական կառուցվածքները։ Ստացված մոդելը կարող է հետագայում ենթարկվել կառուցվածքային և էներգետիկ վավերացման՝ դրա երկրաչափական և ֆիզիկաքիմիական իրատեսությունը գնահատելու համար։ Հետազոտության հաջորդ կարևոր ուղղությունը պիրինի և ապոպտոզի գործընթացներում ներգրավված սպիտակուցների փոխազդեցության ուսումնասիրությունն է։ Սպիտակուցների փոխազդեցությունը սովորաբար կախված է դրանց մակերևույթների տարածական համապատասխանությունից, լիցքավորված և հիդրոֆոբ հատվածների բաշխումից, ջրածնային կապերից և այլ ոչ կովալենտ փոխազդեցություններից։ Այդ պատճառով աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել այն հատվածները, որոնց միջոցով պիրինը ճանաչում և կապվում է գործընկեր սպիտակուցների հետ։ Հատուկ նշանակություն ունի ոչ միայն փոխազդեցության ստատիկ կառուցվածքը, այլև դրա դինամիկան։ Մոլեկուլային դինամիկայի մոդելավորումը հնարավորություն է տալիս հետևելու սպիտակուցների շարժումներին ժամանակի ընթացքում և գնահատելու, թե ինչպես են փոփոխվում դրանց կոնֆորմացիաները փոխազդեցության ընթացքում։ Այդպիսի մոտեցումը թույլ է տալիս ուսումնասիրել կապման կայունությունը, շարժունակությունը, կառուցվածքային տատանումները և փոխազդեցության մեջ ներգրավված ամինաթթվային մնացորդների վարքագիծը։ Հետազոտության մեջ կարող են կիրառվել նաև մոլեկուլային դոքինգի մեթոդներ՝ պիրինի և թիրախային սպիտակուցների հնարավոր կապման դիրքերը կանխատեսելու համար։ Դոքինգի արդյունքում ստացված մոդելների հետագա դինամիկ ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս տարբերակել առավել կայուն փոխազդեցությունները և պարզել, թե կապման ընթացքում որ կառուցվածքային փոփոխություններն են առավել նշանակալի։ Աշխատանքի կարևոր գիտական խնդիր է նաև պիրինի կառուցվածքի և նրա ֆունկցիոնալ հատկությունների փոխկապակցվածության ուսումնասիրությունը։ Սպիտակուցի նույնիսկ փոքր կոնֆորմացիոն փոփոխությունները կարող են ազդել փոխազդեցության մակերևույթների հասանելիության և այլ սպիտակուցների հետ կապվելու կարողության վրա։ Հետևաբար կառուցվածքային մոդելավորումը կարող է լրացուցիչ պատկերացում տալ այն մեխանիզմների մասին, որոնց միջոցով պիրինը մասնակցում է բջջային ազդանշանային գործընթացներին։ Հետազոտության արդյունքները կարող են օգտակար լինել նաև հիվանդությունների մոլեկուլային մեխանիզմների ուսումնասիրման համար, քանի որ պիրինի կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ խանգարումները կապված են մարդու իմունային համակարգի մի շարք պաթոլոգիական գործընթացների հետ։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը համադրում է de novo սպիտակուցային մոդելավորումը, մոլեկուլային դոքինգը և մոլեկուլային դինամիկայի ուսումնասիրությունը՝ նպատակ ունենալով բացահայտել պիրինի տարածական կառուցվածքի և ապոպտոզի հետ կապված սպիտակուցների հետ դրա փոխազդեցության առանձնահատկությունները։ Այդպիսի հետազոտությունը կարող է ընդլայնել պատկերացումները սպիտակուցների կառուցվածք-ֆունկցիա կապի, սպիտակուցային փոխազդեցությունների մոլեկուլային հիմքերի և բջջային կարգավորման գործընթացների վերաբերյալ։

Հրատարակությունը տեղեկատու-մատենագիտական բնույթի նյութ է, որը նվիրված է 1981 թվականի հունվար, փետրվար և մարտ ամիսներին համապատասխանող հիշարժան տարեթվերին, պատմական իրադարձություններին, նշանավոր անձանց ծննդյան կամ մահվան տարելիցներին և մշակութային նշանակություն ունեցող այլ ամսաթվերին։ Նման ժողովածուների հիմնական նպատակն է համակարգված ձևով ներկայացնել տվյալ ժամանակահատվածում նշվող կարևոր տարեթվերը՝ դրանք դարձնելով կրթական, գրադարանային, մշակութային և տեղեկատվական աշխատանքների կազմակերպման համար կիրառելի նյութ։ Հրատարակության կառուցվածքը, ըստ էության, հիմնված է օրացուցային սկզբունքի վրա․ յուրաքանչյուր ամիս դիտարկվում է որպես առանձին ժամանակային հատված, որի շրջանակում դասակարգվում են համապատասխան հիշարժան ամսաթվերը։ Նյութը կարող է ներառել Հայաստանի և հայ ժողովրդի պատմությանը, գրականությանը, արվեստին, գիտությանը, մշակույթին և հասարակական կյանքին վերաբերող տարելիցներ, ինչպես նաև համաշխարհային պատմության և մշակույթի նշանակալի իրադարձություններ։ Յուրաքանչյուր ամսաթվի հետ կապված տեղեկությունները հնարավորություն են տալիս ընթերցողին ոչ միայն հիշել տվյալ օրը, այլև պատկերացում կազմել դրա հիմքում ընկած պատմական կամ մշակութային իրադարձության մասին։ Հրատարակությունը հատկապես օգտակար կարող է լինել գրադարանավարների, ուսուցիչների, մշակույթի աշխատողների և կրթական միջոցառումներ կազմակերպողների համար, քանի որ հիշարժան տարեթվերը հաճախ օգտագործվում են ցուցահանդեսների, գրական երեկոների, թեմատիկ զրույցների, դասախոսությունների, ընթերցողների հետ հանդիպումների և այլ միջոցառումների թեմատիկ հիմք ստեղծելու նպատակով։ Նման տեղեկատուն հնարավորություն է տալիս նախապես պլանավորել միջոցառումները և դրանք կապել տարվա օրացուցային կարևոր ամսաթվերի հետ։ Մատենագիտական տեսանկյունից հրատարակությունը կարող է կարևոր լինել նաև որպես տվյալ ժամանակաշրջանի մշակութային հիշողության և տեղեկատվական քաղաքականության արտացոլում։ Ընտրված տարեթվերի և դրանց ներկայացման ձևի միջոցով հնարավոր է պատկերացում կազմել, թե որ պատմական, գրական, գիտական կամ հասարակական իրադարձություններն էին համարվում հիշարժան և ինչպիսի տեղ էին զբաղեցնում ժամանակի մշակութային-կրթական օրակարգում։ Հունվար, փետրվար և մարտ ամիսների ընդգրկումը հրատարակությունը դարձնում է տարվա առաջին եռամսյակի հիշարժան ամսաթվերի ամբողջական կողմնորոշիչ։ Այն կարող է օգտագործվել նաև գրադարանային ֆոնդերի թեմատիկ ներկայացման և համապատասխան գրականության ընտրության համար․ այսինքն՝ տվյալ ամսաթվի կամ նշանավոր անձի վերաբերյալ գրքերը, հոդվածները և այլ նյութերը կարող են առանձնացվել և ներկայացվել ընթերցողներին։ Ընդհանուր առմամբ, հրատարակությունը կարելի է դիտարկել որպես ժամանակագրական և մշակութային տեղեկատու, որի արժեքը պայմանավորված է հիշարժան ամսաթվերի համակարգված ներկայացմամբ և դրանց կիրառական նշանակությամբ։ Այն նպաստում է պատմական հիշողության պահպանմանը, մշակութային իրազեկվածության բարձրացմանը և կրթական ու գրադարանային աշխատանքների նպատակային կազմակերպմանը։

Աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության տարածական պլանավորման համակարգի ուսումնասիրությանը, առկա հիմնախնդիրների բացահայտմանը և դրանց հաղթահարման հնարավոր ուղիների մշակմանը։ Հետազոտության հիմքում այն գաղափարն է, որ երկրի տարածքային զարգացումը պետք է իրականացվի ոչ թե առանձին բնակավայրերի և ոլորտների չհամակարգված զարգացման, այլ տնտեսական, սոցիալական, բնապահպանական, ենթակառուցվածքային և քաղաքաշինական գործոնների փոխկապակցված հաշվառման միջոցով։ ՀՀ օրենսդրությամբ տարածական պլանավորումը դիտարկվում է որպես այնպիսի գործընթաց, որի միջոցով սահմանվում են տարաբնակեցման համակարգերի, տարածքների համաչափ զարգացման և նպատակային օգտագործման հիմնական ուղղություններն ու պայմանները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է Հայաստանի տարածքային կառուցվածքի և զարգացման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը։ Երկրի լեռնային ռելիեֆը, բնակավայրերի անհավասար տարածական բաշխվածությունը, տնտեսական գործունեության բարձր կենտրոնացվածությունը, ենթակառուցվածքների տարածքային անհամաչափությունները և տարբեր համայնքների սոցիալ-տնտեսական զարգացման մակարդակների տարբերությունները բարդացնում են միասնական և հավասարակշռված տարածական քաղաքականության իրականացումը։ Այս պայմաններում տարածական պլանավորումը պետք է նպաստի բնակչության, տնտեսական գործունեության, արտադրական ներուժի և ենթակառուցվածքների առավել արդյունավետ տարածքային կազմակերպմանը։ Աշխատանքում կարող է ուսումնասիրվել տարածական պլանավորման փաստաթղթերի գործող համակարգը։ ՀՀ-ում այն ներառում է ազգային մակարդակի տարաբնակեցման և տարածքային կազմակերպման գլխավոր նախագծերը, մարզային և միկրոռեգիոնալ մակարդակների տարածքային հատակագծման նախագծերը, համայնքների գլխավոր հատակագծերը և քաղաքաշինական գոտիավորման նախագծերը։ Օրենսդրությունը նախատեսում է նաև պատմամշակութային և բնապահպանական տարածքների, ինչպես նաև լանդշաֆտային, ռեկրեացիոն, արտադրական, տրանսպորտային, ինժեներական և սոցիալական ենթակառուցվածքների տարածքային կազմակերպման նախագծեր։ Այդ համակարգի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատելու պլանավորման տարբեր մակարդակների փոխկապակցվածությունը և դրանց միջև գործառույթների բաշխման արդյունավետությունը։ Հետազոտության առանցքային խնդիրներից մեկը կարող է լինել տարածական պլանավորման փաստաթղթերի ոչ լիարժեքության կամ դրանց արդիականացման անհրաժեշտության ուսումնասիրությունը։ Համայնքի գլխավոր հատակագիծը ռազմավարական բնույթի փաստաթուղթ է, որը սահմանում է տարածական զարգացման հիմնական ուղղությունները, հողերի օգտագործման ռեժիմները, կառուցապատման պահանջները և զարգացման առաջնահերթ, միջնաժամկետ ու հեռանկարային փուլերը։ Հետևաբար այդ փաստաթղթերի առկայությունն ու արդիականությունը կարևոր նախապայման են համայնքների զարգացման գործընթացը կանխատեսելի և համակարգված դարձնելու համար։ Առանձին հիմնախնդիր է տարածքային զարգացման անհամաչափությունը։ Հայաստանի տարածքում տնտեսական ակտիվությունը, աշխատատեղերը, բնակչության կենտրոնացումը և ծառայությունների հասանելիությունը տարբեր տարածքներում էապես տարբերվում են։ Տարածական պլանավորման արդյունավետ քաղաքականությունը պետք է ուղղված լինի այդ անհամաչափությունների մեղմմանը՝ խթանելով մարզային կենտրոնների և փոքր բնակավայրերի զարգացման ներուժը, բարելավելով տրանսպորտային հասանելիությունը և ստեղծելով տնտեսական գործունեության տարածքային նոր կենտրոններ։ Այս համատեքստում կարևոր է նաև միկրոռեգիոնալ պլանավորման կիրառումը, որը հնարավորություն է տալիս մեկից ավելի համայնքների փոխկապակցված խնդիրները դիտարկել միասնական տարածքային համակարգի շրջանակում։ ՀՀ օրենսդրությունը նախատեսում է մինչև 15,000 բնակիչ ունեցող համայնքների որոշ խմբերի համար համակցված տարածական պլանավորման փաստաթղթերի մշակման հնարավորություն, որտեղ կարող են միասնականորեն ներառվել միկրոռեգիոնալ տարածքային հատակագծման, գլխավոր հատակագծի և գոտիավորման պահանջները։ Հետազոտության մեկ այլ կարևոր ուղղություն է հողային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը։ Տարածական պլանավորման միջոցով անհրաժեշտ է հստակեցնել բնակելի, հասարակական, արտադրական, գյուղատնտեսական, բնապահպանական և ռեկրեացիոն նշանակության տարածքների փոխհարաբերությունները։ Հողերի ոչ նպատակային կամ չհամակարգված օգտագործումը կարող է հանգեցնել գյուղատնտեսական նշանակության հողերի կորստի, բնական լանդշաֆտների խախտման և քաղաքային տարածքների անկառավարելի ընդարձակման։ Հետևաբար տարածական պլանավորումը պետք է ապահովի հողօգտագործման և կառուցապատման փոխկապակցված կառավարում։ Մեծ նշանակություն ունի նաև տրանսպորտային և ինժեներական ենթակառուցվածքների տարածական կազմակերպումը։ Ճանապարհային ցանցի, հասարակական տրանսպորտի, ջրամատակարարման, ջրահեռացման, էներգետիկ համակարգերի և կապի ենթակառուցվածքների զարգացումը պետք է համապատասխանեցվի բնակավայրերի աճի և տնտեսական գործունեության տարածական հեռանկարներին։ Քաղաքաշինության կոմիտեի գործառույթների շրջանակում ընդգրկված են նաև տրանսպորտային և ինժեներական ենթակառուցվածքների զարգացման ծրագրերի հետ կապված քաղաքաշինական փաստաթղթերի համակարգման հարցերը, ինչը ընդգծում է այդ ոլորտների փոխկապակցվածությունը։ Աշխատանքը կարող է առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնել բնապահպանական գործոնների ինտեգրմանը տարածական պլանավորման գործընթացում։ Հայաստանի համար կարևոր խնդիրներ են բնական լանդշաֆտների պահպանումը, էրոզիոն և սողանքային գործընթացների կառավարումը, ջրային ռեսուրսների պաշտպանությունը, բնական աղետների ռիսկերի նվազեցումը և բնակավայրերի կայուն զարգացումը։ Տարածքային որոշումների ընդունման ժամանակ բնական վտանգների քարտեզագրումը և տարածքների խոցելիության գնահատումը կարող են կանխել այնպիսի կառուցապատումը, որը հետագայում կստեղծի լրացուցիչ ռիսկեր բնակչության և ենթակառուցվածքների համար։ Կարևոր հիմնախնդիր է նաև պատմամշակութային ժառանգության և ժամանակակից քաղաքաշինական զարգացման համատեղումը։ Պատմական բնակավայրերի և հուշարձանների պահպանությունը պետք է իրականացվի այնպես, որ միաժամանակ հնարավոր լինի ապահովել տարածքների ժամանակակից սոցիալ-տնտեսական զարգացումը։ Տարածական պլանավորման փաստաթղթերի համակարգում դրա համար նախատեսված են նաև բնակավայրերի պատմամշակութային հիմնավորումների և պատմության ու մշակույթի անշարժ հուշարձանների պահպանության գոտիների նախագծերը։ Հետազոտության շրջանակում կարող է ուսումնասիրվել նաև բնակչության մասնակցության խնդիրը։ Տարածական պլանավորման արդյունավետությունը մեծապես կախված է նրանից, թե որքանով են պլանավորման գործընթացներում հաշվի առնվում բնակիչների, համայնքային կառույցների, մասնավոր հատվածի և այլ շահագրգիռ կողմերի կարիքները։ Հանրային քննարկումների և թափանցիկ որոշումների միջոցով հնարավոր է նվազեցնել տարածքային զարգացման վերաբերյալ հակասությունները և բարձրացնել ընդունվող որոշումների լեգիտիմությունն ու արդյունավետությունը։ Գործնական կարևորություն ունի նաև թվային տեխնոլոգիաների կիրառումը։ Աշխատանքը կարող է առաջարկել աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի, թվային քարտեզագրման, տարածական տվյալների միասնական բազաների և մշտադիտարկման համակարգերի ավելի լայն կիրառում։ Դրանք հնարավորություն են տալիս համատեղ վերլուծել հողօգտագործման, բնակչության, ենթակառուցվածքների, բնապահպանական սահմանափակումների և տնտեսական գործունեության վերաբերյալ տվյալները և դրանց հիման վրա ավելի հիմնավորված տարածական որոշումներ ընդունել։ Տարածական պլանավորման փաստաթղթերի մշակման, փորձաքննության, համաձայնեցման և հաստատման ընթացակարգերը ՀՀ-ում կարգավորվում են կառավարության համապատասխան կարգավորմամբ, իսկ վերջին փոփոխություններով այդ համակարգում ներառվում են նաև համակցված տարածական պլանավորման փաստաթղթերը։ Հետազոտության արդյունքում կարող են առաջարկվել տարածական պլանավորման համակարգի կատարելագործման մի շարք ուղղություններ՝ փաստաթղթերի պարբերական թարմացում, ազգային-տարածքային-տեղական մակարդակների ավելի արդյունավետ համակարգում, միկրոռեգիոնալ պլանավորման ընդլայնում, տարածքային տվյալների թվայնացում, համայնքների մասնագիտական կարողությունների ուժեղացում, հանրային մասնակցության բարձրացում և տարածական պլանավորման կապի ամրապնդում տնտեսական ու ենթակառուցվածքային զարգացման ծրագրերի հետ։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը տարածական պլանավորումը դիտարկում է որպես Հայաստանի Հանրապետության երկարաժամկետ և հավասարակշռված զարգացման կարևոր գործիք։ Դրա արդյունավետ կազմակերպումը կարող է նպաստել բնակավայրերի համաչափ զարգացմանը, հողային ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործմանը, ենթակառուցվածքների արդյունավետ տեղաբաշխմանը, բնապահպանական և բնական աղետների ռիսկերի նվազեցմանը, պատմամշակութային ժառանգության պահպանմանը և բնակչության համար անվտանգ ու բարենպաստ կենսամիջավայրի ձևավորմանը։

Աշխատանքը նվիրված է չհագեցած չորրորդային ամոնիումային աղերի կառուցվածքի ազդեցության ուսումնասիրությանը Ստիվենսի վերախմբավորման ընթացքի վրա, ինչպես նաև ստացված միացությունների հակամանրէային հատկությունների բացահայտմանը։ Հետազոտությունը գտնվում է օրգանական քիմիայի այն ուղղության շրջանակում, որտեղ ուսումնասիրվում են ամոնիումային միացությունների կառուցվածքափոխությունները և դրանց հիման վրա նոր ֆունկցիոնալացված ամինների ստացման հնարավորությունները։ Ստիվենսի վերախմբավորումը չորրորդային ամոնիումային աղերի կարևոր քիմիական փոխակերպումներից է, որի ընթացքում հիմքի ազդեցությամբ սկզբնական միացությունը վերածվում է երրորդային ամինի՝ կառուցվածքային վերադասավորման միջոցով։ Հետազոտության հիմնական նպատակներից է պարզել, թե ելանյութի կառուցվածքային առանձնահատկություններն ինչպես են ազդում վերախմբավորման ուղղության, ընթացքի և առաջացող վերջնական արտադրանքների բնույթի վրա։ Այս խնդիրը կարևոր է հատկապես չհագեցած համակարգերի դեպքում, քանի որ կրկնակի կապերի դիրքը, դրանց հարակից խմբերի բնույթը, փոխարինիչների կառուցվածքը և մոլեկուլի ընդհանուր տարածական կազմակերպվածությունը կարող են էապես ազդել ռեակցիայի ընթացքի վրա։ Հայ քիմիական դպրոցի շրջանակում Ստիվենսի վերախմբավորման ուսումնասիրությունները երկարատև ավանդույթ ունեն, և տարբեր կառուցվածք ունեցող ամոնիումային աղերի հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ելանյութի կառուցվածքը և ռեակցիայի պայմանները կարող են որոշել առաջացող արտադրանքների հարաբերակցությունը։ Աշխատանքում կարող է ուսումնասիրվել չհագեցած ամոնիումային աղերի տարբեր կառուցվածքների սինթեզը և դրանց հետագա քիմիական վարքագիծը։ Նման միացությունների ստացման փուլում անհրաժեշտ է վերահսկել փոխարինիչների դիրքը, չհագեցած կապերի բնույթը և ֆունկցիոնալ խմբերի փոխազդեցությունը, քանի որ այդ գործոնները հետագայում պայմանավորում են վերախմբավորման ընտրողականությունը։ Հետազոտության ընթացքում ստացված նյութերի կառուցվածքը կարող է հաստատվել ժամանակակից ֆիզիկաքիմիական մեթոդների միջոցով՝ համադրելով տարբեր սպեկտրոսկոպիական և վերլուծական տվյալներ։ Ստիվենսի վերախմբավորման տեսական ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև ռեակցիայի մեխանիզմը հասկանալու համար։ Գործընթացի ընթացքում հիմքի ազդեցությամբ չորրորդային ամոնիումային աղից առաջանում է միջանկյալ իլիդային համակարգ, որից հետո տեղի է ունենում խմբի ներմոլեկուլային տեղափոխություն և ձևավորվում է նոր կառուցվածք ունեցող երրորդային ամին։ Ռեակցիայի ուղղության վրա կարող են ազդել ինչպես մոլեկուլի էլեկտրոնային կառուցվածքը, այնպես էլ տարածական գործոնները և կիրառվող ռեակցիոն պայմանները։ Չհագեցած համակարգերի դեպքում հատկապես կարևոր է մրցակցող վերադասավորումների հնարավորությունը։ Նախորդ ուսումնասիրություններում տարբեր ամոնիումային աղերի համար արձանագրվել են 1,2- և 3,2-տիպի Ստիվենսի վերախմբավորումներ, իսկ որոշ դեպքերում նաև ալիլային իզոմերացում կամ այլ մրցակցող փոխակերպումներ։ Հետևաբար հետազոտության նշանակալի խնդիրներից է պարզել, թե կառուցվածքային որ գործոններն են նպաստում որոշակի ուղղության գերակշռությանը։ Աշխատանքի մյուս կարևոր ուղղությունը սինթեզված ամոնիումային միացությունների հակամանրէային ակտիվության ուսումնասիրությունն է։ Այս փուլում քիմիական կառուցվածքը դիտարկվում է արդեն ոչ միայն որպես սինթեզի և վերախմբավորման ընթացքը որոշող գործոն, այլև որպես կենսաբանական ազդեցությունը պայմանավորող հատկություն։ Ուսումնասիրությունը կարող է ներառել տարբեր մանրէաբանական շտամների նկատմամբ միացությունների ակտիվության համեմատական գնահատում՝ պարզելու համար, թե մոլեկուլի կառուցվածքային փոփոխություններն ինչպես են անդրադառնում դրա կենսաբանական ազդեցության վրա։ Նմանատիպ ուսումնասիրություններում որոշ չորրորդային ամոնիումային միացությունների ջրային լուծույթներ ցուցաբերել են մանրէասպան ազդեցություն ինչպես գրամդրական, այնպես էլ գրամբացասական միկրոօրգանիզմների նկատմամբ։ Հակամանրէային հատկությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու «կառուցվածք–կենսաբանական ակտիվություն» կապը։ Եթե մոլեկուլի որոշակի կառուցվածքային փոփոխությունը հանգեցնում է հակամանրէային ազդեցության ուժեղացման կամ թուլացման, ապա հնարավոր է առանձնացնել այն կառուցվածքային տարրերը, որոնք առավել կարևոր են կենսաբանական ակտիվության համար։ Այսպիսի մոտեցումը կարող է հիմք հանդիսանալ նպատակային հատկություններով նոր օրգանական միացությունների հետագա նախագծման և սինթեզի համար։ Հետազոտության կարևորությունն ընդգծվում է նաև նրանով, որ չորրորդային ամոնիումային միացությունները հետաքրքրություն են ներկայացնում ոչ միայն որպես օրգանական սինթեզի միջանկյալ կամ վերջնական նյութեր, այլև որպես կենսաբանական ակտիվ միացությունների հնարավոր աղբյուր։ Հայկական քիմիական հետազոտություններում այս ուղղությամբ ուսումնասիրվել են ինչպես տարբեր կառուցվածքի չորրորդային ամոնիումային աղերի վերախմբավորումները, այնպես էլ դրանց հակամանրէային հատկությունները։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև սինթեզված միացությունների կառուցվածքի և ռեակցիոնունակության փոխկապակցվածությանը։ Միևնույն ֆունկցիոնալ խմբերի առկայության պայմաններում նույնիսկ փոքր կառուցվածքային փոփոխությունները կարող են փոխել վերախմբավորման արագությունը, ուղղությունը և արտադրանքի ելքը։ Հետևաբար հետազոտության արդյունքները կարող են նպաստել օրգանական ռեակցիաների ընտրողականության վերաբերյալ տեսական պատկերացումների ընդլայնմանը և նպատակային սինթեզի պայմանների ընտրությանը։ Գիտական և գործնական տեսանկյունից աշխատանքը կարևոր է նաև այն պատճառով, որ Ստիվենսի վերախմբավորման միջոցով հնարավոր է ստանալ նոր կառուցվածք ունեցող չհագեցած ամիններ։ Հայաստանի օրգանական քիմիայի հետազոտություններում նման մոտեցմամբ արդեն ուսումնասիրվել են ալիլային, պրապարգիլային և այլ չհագեցած խմբեր պարունակող ամոնիումային աղեր, որոնցից ստացվել են տարբեր կառուցվածքի չհագեցած ամիններ։ Ստացված միացությունների հետագա քիմիական ձևափոխությունները կարող են ընդլայնել դրանց կիրառական հնարավորությունները՝ հնարավորություն տալով ստանալ նոր ֆունկցիոնալացված ամիններ և այլ օրգանական միացություններ։ Ընդհանուր առմամբ, հետազոտությունը միավորում է օրգանական սինթեզի, ռեակցիոն մեխանիզմների և կենսաբանական ակտիվության ուսումնասիրության ուղղությունները։ Դրա հիմնական գիտական արժեքը չհագեցած չորրորդային ամոնիումային աղերի կառուցվածքի և Ստիվենսի վերախմբավորման ընթացքի միջև օրինաչափությունների բացահայտումն է, իսկ գործնական նշանակությունը՝ նոր չհագեցած ամինների ստացման և դրանց հնարավոր հակամանրէային կիրառությունների գնահատումը։ Հետազոտության արդյունքները կարող են օգտակար լինել օրգանական քիմիայի, դեղագործական քիմիայի, կենսաօրգանական քիմիայի և հակամանրէային նյութերի մշակման բնագավառներում։

Աշխատանքը նվիրված է Վայոց ձորի մարզի պայմաններում հողի էրոզիայի կանխարգելման և դրա հետևանքների նվազեցման նպատակով հակաէրոզիոն միջոցառումների համակարգի մշակմանը և այդ միջոցառումների արդյունավետ կազմակերպման հողաշինարարական ուղիների հիմնավորմանը։ Հետազոտության հիմքում հողային ռեսուրսների պահպանության, արդյունավետ օգտագործման և դրանց արտադրական ներուժի երկարաժամկետ ապահովման խնդիրն է։ Հայաստանի հողաշինարարական օրենսդրության համաձայն՝ հողաշինարարությունը ներառում է հողերի արդյունավետ օգտագործման և պահպանության ծրագրավորումը, գյուղատնտեսական հողերի պահպանության ծրագրերի մշակումը և հողերի մոնիթորինգը, ուստի հակաէրոզիոն միջոցառումների կազմակերպումը դրա կարևոր բաղադրիչներից է։ Վայոց ձորի մարզի համար խնդիրը առանձնահատուկ նշանակություն ունի լեռնային ռելիեֆի, լանջերի զգալի թեքությունների, տեղումների սեզոնային բնույթի, մակերևութային հոսքերի և հողօգտագործման տարբեր ձևերի պայմաններում։ Այս գործոնների համակցությունը կարող է նպաստել հողի վերին՝ օրգանական նյութերով և սննդատարրերով հարուստ շերտի աստիճանական հեռացմանը, ինչի հետևանքով նվազում է հողի բերրիությունը, վատանում են դրա ջրաֆիզիկական հատկությունները և սահմանափակվում գյուղատնտեսական արտադրողականությունը։ Էրոզիան հատկապես վտանգավոր է լանջային գյուղատնտեսական տարածքներում, որտեղ սխալ ընտրված մշակման ուղղությունը կամ հողի պաշտպանական միջոցառումների բացակայությունը կարող են արագացնել մակերևութային ջրահոսքի ձևավորումը և հողանյութի տեղափոխումը։ Հետազոտության կարևոր խնդիրներից է Վայոց ձորի տարածքի բնական և տնտեսական պայմանների համալիր գնահատումը։ Դրա համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ռելիեֆը, լանջերի թեքությունն ու երկարությունը, հողերի տիպերը և մեխանիկական կազմը, բուսածածկույթը, տեղումների և մակերևութային հոսքերի բնույթը, գյուղատնտեսական հողերի օգտագործման ձևերը և էրոզիայի տարածվածության աստիճանը։ Այս տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս տարածքը բաժանել էրոզիոն վտանգի տարբեր մակարդակ ունեցող հատվածների և յուրաքանչյուր հատվածի համար ընտրել համապատասխան հակաէրոզիոն միջոցառումների համալիր։ Աշխատանքի առանցքային ուղղություններից է հողերի էրոզիոն վիճակի քարտեզագրումը և հողաշինարարական գոտիավորումը։ Ժամանակակից հողաշինարարական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն արձանագրել արդեն էրոզացված տարածքները, այլև առանձնացնել այն հողամասերը, որտեղ առկա են էրոզիայի զարգացման բարձր նախադրյալներ։ Այդպիսի տարածքային վերլուծությունը կարևոր է, քանի որ նույն հակաէրոզիոն միջոցը բոլոր հողամասերում չի կարող ունենալ նույն արդյունավետությունը։ Միջոցառումների ընտրությունը պետք է պայմանավորված լինի տեղանքի ռելիեֆով, հողի հատկություններով, մշակաբույսերի կառուցվածքով և ջրային հոսքի առանձնահատկություններով։ Հակաէրոզիոն հողաշինարարության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել գյուղատնտեսական հողերի տարածքային վերակազմակերպումը։ Խնդիրը ներառում է հողամասերի ճիշտ տեղաբաշխում, դրանց չափերի և սահմանների նպատակահարմար կազմակերպում, ճանապարհների և դաշտամիջյան ուղիների տեղադրման համապատասխանություն ռելիեֆին, ինչպես նաև մշակաբույսերի այնպիսի տարածական կազմակերպում, որը կնվազեցնի մակերևութային հոսքի արագությունն ու հողի լվացումը։ Հատկապես կարևոր է խուսափել լանջի թեքությամբ ուղղված վարից և հնարավորության դեպքում կիրառել հողի մշակման հորիզոնական կամ ուրվագծային կազմակերպում։ Հակաէրոզիոն համալիրում կարող են ներառվել ագրոտեխնիկական միջոցառումներ։ Դրանց թվում են հողի մշակման համապատասխան ուղղության ընտրությունը, նվազագույն կամ հողապաշտպան մշակությունը, բազմամյա խոտաբույսերի օգտագործումը, ցանքաշրջանառության կատարելագործումը և այնպիսի մշակաբույսերի տեղաբաշխումը, որոնք ապահովում են հողի մակերեսի ավելի լավ պաշտպանություն։ Նպատակն է նվազեցնել անձրևների և ձնհալի ջրերի անմիջական ազդեցությունը հողի վրա, մեծացնել ջրի ներթափանցումը հողի մեջ և սահմանափակել մակերևութային հոսքի առաջացումը։ Վայոց ձորի պայմաններում կարևոր նշանակություն կարող են ունենալ նաև անտառմելիորատիվ միջոցառումները։ Լանջերի համապատասխան հատվածներում պաշտպանիչ անտառաշերտերի, թփուտային կամ խոտածածկ բուսականության ստեղծումը կարող է նվազեցնել մակերևութային հոսքի էներգիան, ամրացնել հողը արմատային համակարգի միջոցով և նպաստել խոնավության պահպանմանը։ Բուսածածկույթի վերականգնումը հատկապես կարևոր է էրոզիայի արդեն ենթարկված տարածքներում, որտեղ բնական բուսական ծածկի խախտումը կարող է արագացնել հողատարումը։ Հակաէրոզիոն միջոցառումների շարքում կարող են կիրառվել նաև հիդրոտեխնիկական լուծումներ։ Դրանք անհրաժեշտ են այն դեպքերում, երբ կազմակերպատնտեսական, ագրոտեխնիկական և անտառմելիորատիվ միջոցառումները բավարար չեն էրոզիոն գործընթացը կանխելու համար։ Մասնագիտական ուսումնասիրություններում որպես նման միջոցներ դիտարկվում են լայն հիմքով թումբ-սանդղավանդակները, աստիճանավոր դարավանդները, ջրաորսիչ առուները և այլ կառուցվածքներ, որոնք կարգավորում են մակերևութային հոսքը և սահմանափակում հողի լվացումը։ Հետազոտության մեջ կարող է հիմնավորվել նաև հողերի հակաէրոզիոն կազմակերպման և ջրային ռեսուրսների կառավարման փոխկապակցվածությունը։ Ջրի արագ և անկառավարելի հոսքը լանջային տարածքներում հողի էրոզիայի հիմնական շարժիչ գործոններից է, ուստի ջրահեռացման և ջրակարգավորման համակարգերի ճիշտ տեղադրումը կարող է էապես նվազեցնել հողատարումը։ Դրենաժային առուների, ջրաորսիչ կառույցների և այլ ինժեներական միջոցների տեղադրումը պետք է իրականացվի տեղանքի ռելիեֆի և ջրհավաք ավազանների առանձնահատկություններին համապատասխան։ Հողերի պահպանության կարևոր ուղղություն է նաև արդեն դեգրադացված հողերի վերականգնումը։ Վերականգնման ընթացքում անհրաժեշտ է ապահովել մակերևույթի կայունացում, բերրի հողաշերտի պահպանում կամ վերականգնում, օրգանական նյութերով հարստացում և համապատասխան բուսածածկույթի ձևավորում։ ՀՀ գործող պահանջներում գյուղատնտեսական նպատակներով հողերի վերականգնման համար նախատեսվում է նաև ագրոքիմիական, ագրոտեխնիկական, ինժեներական և հակաէրոզիոն միջոցառումների համատեղ կիրառում։ Աշխատանքի կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել հակաէրոզիոն հողաշինարարական նախագծերի տնտեսական արդյունավետության գնահատումը։ Յուրաքանչյուր միջոցառման համար անհրաժեշտ է համադրել դրա իրականացման ծախսերը, պահպանման պահանջները և ակնկալվող արդյունքները՝ հողի բերրիության պահպանման, բերքատվության կայունացման, ջրային հոսքերի կարգավորման և հողի կորստի նվազեցման տեսանկյունից։ Այս մոտեցումը հնարավորություն կտա առանձնացնելու այն միջոցառումները, որոնք առավել նպատակահարմար են մարզի տարբեր գյուղատնտեսական գոտիների համար։ Մոնիթորինգի համակարգի ստեղծումը ևս կարևոր է երկարաժամկետ արդյունքների գնահատման համար։ Հողերի պարբերական դիտարկումը կարող է ներառել էրոզիայի խորության և տարածքի փոփոխության, հողի բերրիության ցուցանիշների, բուսածածկույթի վիճակի, մակերևութային հոսքի և կիրառված հակաէրոզիոն միջոցառումների արդյունավետության վերահսկում։ Հողերի մոնիթորինգը Հայաստանի հողաշինարարական համակարգի պաշտոնական գործառույթներից է, ինչը հիմք է ստեղծում նման ուսումնասիրությունների արդյունքները տարածքային կառավարման և հողերի պահպանության ծրագրերում կիրառելու համար։ Հետազոտության գործնական նշանակությունը կայանում է Վայոց ձորի համար հակաէրոզիոն միջոցառումների տարածքայինորեն հիմնավորված համակարգի մշակման հնարավորության մեջ։ Առաջարկվող մոտեցումները կարող են կիրառվել համայնքային և ներտնտեսային հողաշինարարական ծրագրերի կազմման, գյուղատնտեսական հողերի արդյունավետ օգտագործման, դեգրադացված տարածքների վերականգնման և էրոզիոն վտանգի նվազեցման նպատակով։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը հողի էրոզիայի դեմ պայքարը դիտարկում է ոչ թե առանձին ագրոտեխնիկական գործողությունների, այլ փոխկապակցված հողաշինարարական, ագրոտեխնիկական, անտառմելիորատիվ և անհրաժեշտության դեպքում հիդրոտեխնիկական միջոցառումների համալիրի տեսանկյունից։ Վայոց ձորի մարզի բնական պայմանների և հողօգտագործման առանձնահատկությունների հաշվառմամբ նման համակարգի մշակումը կարող է նպաստել հողային ռեսուրսների պահպանմանը, գյուղատնտեսական հողերի արտադրողականության կայունացմանը և մարզի հողային ֆոնդի երկարաժամկետ արդյունավետ կառավարմանը։

Աշխատանքը նվիրված է Ղարաբաղյան հակամարտության շրջանակում զսպման քաղաքականության և ռազմավարության ուսումնասիրությանը՝ հակամարտության զարգացման, կողմերի փոխհարաբերությունների և տարածաշրջանային անվտանգության համակարգի համատեքստում։ Հետազոտության հիմքում «զսպման» հասկացությունն է՝ որպես հակառակորդի գործողությունները կանխելու կամ սահմանափակելու նպատակով քաղաքական, դիվանագիտական, ռազմական, տնտեսական և այլ միջոցների համակցություն։ Աշխատանքը կարող է դիտարկել, թե ինչպես են ուժերի հարաբերակցությունը, ռազմական ներուժը, արտաքին դերակատարների ներգրավվածությունը և միջազգային միջնորդական գործընթացները ազդել հակամարտության դինամիկայի վրա։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է հակամարտության պատմական և քաղաքական նախադրյալների ներկայացումը։ Ղարաբաղյան հակամարտությունը ձևավորվել է Խորհրդային Միության վերջին տարիներին սրված ազգային-քաղաքական հակասությունների պայմաններում և հետագայում վերածվել լայնածավալ զինված հակամարտության։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո հակամարտությունը ձեռք բերեց միջազգային անվտանգության խնդիրների բնույթ՝ ներգրավելով ոչ միայն անմիջական կողմերին, այլև տարածաշրջանային և միջազգային մի շարք դերակատարների։ Այս համատեքստում զսպման քաղաքականության ուսումնասիրությունը պահանջում է հաշվի առնել ինչպես տեղային, այնպես էլ տարածաշրջանային ուժերի փոխազդեցությունը։ Հետազոտության շրջանակում կարող է ուսումնասիրվել ռազմական զսպման դերը։ Ռազմական ներուժը հակամարտող կողմերի համար կարող է ծառայել որպես հակառակորդի գործողությունները սահմանափակելու միջոց, սակայն դրա արդյունավետությունը կախված է ուժերի հարաբերակցությունից, ռազմական տեխնոլոգիաներից, զորքերի պատրաստվածությունից, ռազմավարական հաղորդակցությունից և արտաքին աջակցության հնարավորություններից։ Միաժամանակ ռազմական զսպումը կարող է ունենալ երկակի բնույթ․ այն կարող է նվազեցնել լայնածավալ գործողությունների հավանականությունը, բայց ուժերի հարաբերակցության փոփոխության կամ փոխադարձ սպառնալիքների աճի դեպքում կարող է նաև նպաստել լարվածության սրմանը։ Առանձին նշանակություն ունի քաղաքական և դիվանագիտական զսպման ուսումնասիրությունը։ Միջազգային միջնորդությունը, բանակցային գործընթացները, հրադադարի պահպանման մեխանիզմները և միջազգային կազմակերպությունների ներգրավվածությունը կարող են դիտարկվել որպես հակամարտության ռազմական էսկալացիան սահմանափակելու միջոցներ։ Այս տեսանկյունից կարևոր է ուսումնասիրել այն մեխանիզմները, որոնց միջոցով արտաքին դերակատարները փորձել են կանխել լայնածավալ ռազմական գործողությունների վերսկսումը և կողմերին պահել բանակցային գործընթացի շրջանակում։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև տարածաշրջանային տերությունների դերակատարությանը։ Հարավային Կովկասում ուժերի հարաբերակցության վրա ազդել են հարևան պետությունների ռազմաքաղաքական շահերը, տնտեսական կապերը, էներգետիկ և տրանսպորտային նախագծերը և անվտանգության համակարգերը։ Այդ պատճառով Ղարաբաղյան հակամարտության զսպման մեխանիզմները չեն կարող ամբողջությամբ ուսումնասիրվել միայն հակամարտության անմիջական կողմերի հարաբերությունների շրջանակում։ Կարևոր է նաև հաշվի առնել արտաքին ռազմական և քաղաքական աջակցության ազդեցությունը։ Զենքի մատակարարումները, ռազմական համագործակցությունը, դիվանագիտական աջակցությունը և ռազմավարական գործընկերությունները կարող են փոխել կողմերի գնահատականները սեփական հնարավորությունների և հակառակորդի ներուժի վերաբերյալ։ Այդ հանգամանքը կարող է ազդել ինչպես զսպման արդյունավետության, այնպես էլ հակամարտության ուժային հավասարակշռության վրա։ Հետազոտության կարևոր խնդիրներից է զսպման և էսկալացիայի փոխհարաբերության բացահայտումը։ Զսպման ռազմավարության արդյունավետությունը մեծապես կախված է հակառակորդի կողմից ազդանշանների ճիշտ ընկալումից։ Եթե կողմերից մեկը մյուսի գործողությունները ընկալում է որպես պաշտպանական, սահմանափակող կամ կանխարգելիչ, հնարավոր է պահպանել հարաբերական կայունություն։ Սակայն նույն գործողությունները կարող են ընկալվել որպես ագրեսիվ կամ նախահարձակ և հանգեցնել փոխադարձ սպառնալիքների ուժեղացման։ Այդ պատճառով ռազմավարական հաղորդակցությունը, վստահության միջոցները և ճգնաժամային իրավիճակներում կապի մեխանիզմները կարևոր բաղադրիչներ են։ Աշխատանքում կարող է ուսումնասիրվել նաև միջազգային իրավունքի դերը։ Ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ միջազգային մոտեցումները ներառում են տարածքային ամբողջականության, ժողովուրդների ինքնորոշման, ուժի չկիրառման և վեճերի խաղաղ կարգավորման սկզբունքների տարբեր մեկնաբանություններ։ Այս սկզբունքների փոխհարաբերությունը երկար ժամանակ եղել է բանակցային գործընթացի առանցքային խնդիրներից մեկը։ Հետևաբար զսպման քաղաքականության իրավական և դիվանագիտական սահմանների ուսումնասիրությունը կարևոր է հակամարտության կարգավորման հնարավոր մեխանիզմները հասկանալու համար։ Առանձին ուշադրություն կարող է դարձվել հրադադարի պահպանման խնդրին։ Հրադադարը կարող է դիտարկվել որպես ժամանակավոր զսպման մեխանիզմ, որը հնարավորություն է տալիս նվազեցնել ռազմական գործողությունների ինտենսիվությունը և պայմաններ ստեղծել բանակցությունների համար։ Սակայն դրա երկարաժամկետ արդյունավետությունը կախված է վերահսկման, փոխադարձ վստահության և խախտումների արձագանքման գործուն մեխանիզմների առկայությունից։ Հետազոտության շրջանակում կարող են վերլուծվել նաև հակամարտության տարբեր փուլերում ուժերի հարաբերակցության փոփոխությունները և դրանց ազդեցությունը զսպման ռազմավարությունների վրա։ Ռազմական տեխնոլոգիաների զարգացումը, սպառազինությունների ձեռքբերումը, տնտեսական հնարավորությունների տարբերությունները և արտաքին դաշնակիցների քաղաքականությունը կարող են փոխել նախկին հավասարակշռությունը։ Այդ պատճառով զսպումը ստատիկ երևույթ չէ և պահանջում է կողմերի կարողությունների ու ռազմավարական նպատակների շարունակական վերագնահատում։ Աշխատանքի կիրառական նշանակությունը կապված է հակամարտությունների կանխարգելման և անվտանգության քաղաքականության մշակման հետ։ Ղարաբաղյան հակամարտության օրինակով զսպման մեխանիզմների ուսումնասիրությունը կարող է օգնել հասկանալու, թե ինչ պայմաններում են աշխատում ռազմական և ոչ ռազմական զսպման գործիքները, ինչ գործոններ են նպաստում դրանց արդյունավետությանը և որոնք կարող են հանգեցնել դրանց ձախողմանը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը Ղարաբաղյան հակամարտության զսպումը դիտարկում է որպես բազմաշերտ գործընթաց, որտեղ փոխկապակցված են ռազմական ուժը, դիվանագիտությունը, միջազգային միջնորդությունը, տարածաշրջանային ուժերի շահերը, միջազգային իրավունքը և ռազմավարական հաղորդակցությունը։ Այդպիսի մոտեցումը հնարավորություն է տալիս հակամարտության դինամիկան ուսումնասիրել ոչ միայն ռազմական գործողությունների, այլև դրանց կանխարգելման, սահմանափակման և քաղաքական կառավարման տեսանկյունից։

Աշխատանքը նվիրված է Հովհաննես Սարկավագի գիտական, գրական և մշակութային գործունեության ուսումնասիրությանը և նրա օրացուցային-բանասիրական երկի քննությանը։ Հեղինակը միջնադարյան Հայաստանի մտավոր կյանքի կարևոր ներկայացուցիչներից է, որի գործունեությունը կապված է XI-XII դարերի գիտության, կրթության, փիլիսոփայության, աստղագիտության, ժամանակագրության և գրական մշակույթի զարգացման հետ։ Ուսումնասիրության առանցքում նրա աշխատությունն է, որը վերաբերում է հայկական տոմարագիտությանը և ժամանակի հաշվարկման համակարգին։ Այն կարևոր աղբյուր է միջնադարյան հայերի օրացուցային պատկերացումների, ժամանակի չափման եղանակների, տոմարական հաշվարկների և այդ գիտելիքների տեսական հիմքերի ուսումնասիրության համար։ Աշխատանքում կարող է մանրամասն քննության առնվել հայկական տոմարի կառուցվածքը, դրա կիրառման սկզբունքները և տարբեր ժամանակային միավորների հաշվարկման մեթոդները։ Հատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել արեգակնային և լուսնային ժամանակաշրջանների հարաբերակցությանը, տարվա կառուցվածքին, ամսանուններին, նահանջ տարվա հաշվարկին և օրացուցային ցիկլերի որոշմանը։ Նման խնդիրների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչ մակարդակի էին հասել միջնադարյան Հայաստանում աստղագիտական և մաթեմատիկական գիտելիքները։ Աշխատությունը կարևոր է նաև Հովհաննես Սարկավագի՝ որպես գիտնականի և ուսուցչի գործունեությունը գնահատելու տեսանկյունից։ Նրա գիտական հետաքրքրությունները չեն սահմանափակվել միայն տոմարագիտությամբ․ նա զբաղվել է փիլիսոփայությամբ, աստղագիտությամբ, մաթեմատիկայով, քերականությամբ և այլ գիտակարգերով։ Այս բազմակողմանիությունը բնորոշ է միջնադարյան հայ գիտական մտքի այն ավանդույթին, որտեղ տարբեր գիտությունների միջև սահմանները համեմատաբար փոխկապակցված էին։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է երկի աղբյուրների և գիտական ազդեցությունների բացահայտումը։ Միջնադարյան հայկական տոմարագիտական գիտելիքը ձևավորվել է տեղական ավանդույթների և հին ու միջնադարյան այլ մշակույթներից փոխանցված գիտական պատկերացումների փոխազդեցության պայմաններում։ Այդ պատճառով աշխատության քննությունը կարող է բացահայտել հայ գիտնականի կողմից նախորդ գիտական ժառանգության յուրացման, համակարգման և վերաիմաստավորման եղանակները։ Հատուկ հետաքրքրություն կարող է ներկայացնել տեքստում կիրառվող տերմինաբանությունը։ Տոմարագիտական և աստղագիտական հասկացությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացնելու միջնադարյան հայ գիտական լեզվի զարգացումը, մասնագիտական բառապաշարի ձևավորումը և գիտելիքի փոխանցման առանձնահատկությունները։ Բանասիրական տեսանկյունից կարևոր է նաև երկի ձեռագրական ավանդույթի ուսումնասիրությունը։ Ձեռագրերի համեմատությունը կարող է օգնել պարզելու տեքստի պահպանված տարբերակների փոխհարաբերությունները, ընդօրինակման ընթացքում կատարված փոփոխությունները և հնարավոր խմբագրական միջամտությունները։ Այդպիսի ուսումնասիրությունը կարևոր է բնագրի առավել հավաստի ընթերցումը վերականգնելու և երկի պատմական տեղը հայ մատենագրության մեջ ճշգրտելու համար։ Աշխատանքում կարող է անդրադարձ կատարվել նաև միջնադարյան հայկական կրթական միջավայրին։ Հովհաննես Սարկավագի գործունեությունը կապված էր գիտելիքի ուսուցման և տարածման հետ, ուստի նրա տոմարագիտական աշխատությունը կարելի է դիտարկել ոչ միայն որպես տեսական գիտական երկ, այլև որպես կրթական նշանակություն ունեցող նյութ։ Այն կարող էր ծառայել ժամանակի հաշվարկի, եկեղեցական տոների որոշման, աստղագիտական երևույթների և օրացուցային համակարգերի վերաբերյալ գիտելիքների փոխանցմանը։ Երկի ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև Հայ եկեղեցու տոնացույցի և ծիսական կյանքի հետ կապված խնդիրների տեսանկյունից։ Հայկական եկեղեցական օրացույցում տոների ճիշտ ժամանակագրական որոշումը պահանջում էր բարդ տոմարական հաշվարկներ, իսկ այդ համակարգի գիտական հիմնավորումը կապված էր աստղագիտական և մաթեմատիկական գիտելիքների հետ։ Հետևաբար աշխատությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու գիտության և եկեղեցական մշակույթի փոխկապակցվածությունը միջնադարյան Հայաստանում։ Ուսումնասիրությունը կարող է ընդգրկել նաև հեղինակի պատկերացումները տիեզերքի, ժամանակի և բնության օրինաչափությունների վերաբերյալ։ Այդ նյութը կարևոր է միջնադարյան հայկական բնափիլիսոփայական և գիտական մտածողության առանձնահատկությունները բացահայտելու համար։ Տոմարագիտությունը այդ ժամանակաշրջանում միայն օրերի հաշվարկի տեխնիկական համակարգ չէր․ այն կապված էր տիեզերական ժամանակի ընկալման, աստղագիտական դիտարկումների և աշխարհի կառուցվածքի մասին պատկերացումների հետ։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը Հովհաննես Սարկավագի գործունեությունն ու նրա տոմարագիտական երկը ներկայացնում է որպես միջնադարյան հայ գիտական մտքի կարևոր դրսևորում։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու հայկական օրացույցի և ժամանակագրության տեսական հիմքերը, միջնադարյան աստղագիտական ու մաթեմատիկական գիտելիքները, հայ գիտական լեզվի զարգացումը, ձեռագրական ավանդույթը և գիտելիքի փոխանցման ձևերը։ Երկը արժեքավոր աղբյուր է հայագիտության, միջնադարյան գիտության պատմության, բանասիրության, տոմարագիտության և հայկական մտավոր մշակույթի զարգացման ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է Կարսի շրջափակման և դրա հետ կապված ռազմաքաղաքական իրադարձությունների ուսումնասիրությանը՝ Կարսի ռազմավարական նշանակության, ռազմական գործողությունների ընթացքի և տարածաշրջանում տեղի ունեցող քաղաքական փոփոխությունների համատեքստում։ Կարսը պատմականորեն ունեցել է կարևոր ռազմավարական դիրք՝ գտնվելով Կովկասը Անատոլիայի արևելյան շրջաններին կապող ճանապարհների և ռազմական հաղորդակցության կարևոր ուղղությունների վրա։ Այդ պատճառով քաղաքի և ամրոցի նկատմամբ վերահսկողությունը մեծ նշանակություն է ունեցել տարածաշրջանի ռազմական և քաղաքական ուժերի համար։ Հետազոտության մեջ կարող են քննության առնվել Կարսի ամրաշինական համակարգը, պաշտպանական կառույցները, աշխարհագրական դիրքը և բնական պայմանները, որոնք ազդել են քաղաքի ռազմական նշանակության վրա։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում շրջափակման նախադրյալների ուսումնասիրությունը՝ ներառյալ տարածաշրջանում ուժերի հարաբերակցության փոփոխությունը, ռազմական գործողությունների զարգացումը, հաղորդակցության ուղիների վերահսկողությունը և Կարսի կայազորի ու հարակից զորքերի վիճակը։ Աշխատանքը կարող է ներկայացնել շրջափակման կազմակերպման սկզբունքները, կողմերի ռազմական ուժերի դասավորությունը, մատակարարման և հաղորդակցության խնդիրները, ինչպես նաև պաշտպանվող կողմի դիմադրության հնարավորություններն ու սահմանափակումները։ Առանձին ուշադրություն կարող է դարձվել Կարսի ռազմական ենթակառուցվածքին և ամրությունների նշանակությանը։ Քաղաքի պաշտպանական համակարգը բաղկացած էր տարբեր ամրություններից, բերդային կառույցներից և բնականորեն պաշտպանված դիրքերից, որոնց համադրությունը երկար ժամանակ Կարսը դարձրել էր կարևոր ռազմական հենակետ։ Շրջափակման պայմաններում այդ համակարգի արդյունավետությունը կախված էր ինչպես ամրությունների տեխնիկական վիճակից, այնպես էլ կայազորի թվաքանակից, սպառազինությունից, պարենային և ռազմամթերքի պաշարներից։ Ռազմական իրադարձությունների ուսումնասիրությունը կարող է ներառել նաև շրջափակման ընթացքում իրականացված մարտական գործողությունների, դիրքային պայքարի և հակառակորդի պաշտպանական գիծը ճեղքելու փորձերի վերլուծություն։ Այս համատեքստում կարևոր են հրամանատարության որոշումները, զորքերի տեղաշարժը և ռազմական գործողությունների աշխարհագրությունը։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ նման իրադարձությունների նկարագրությունը հաճախ հիմնվում է տարբեր կողմերի աղբյուրների վրա, որոնք կարող են էապես տարբերվել միմյանցից։ Հետևաբար թեմայի ուսումնասիրության համար կարևոր է համադրել ռազմական փաստաթղթերը, հիշողությունները, ժամանակագրությունները, մամուլի հրապարակումները և այլ սկզբնաղբյուրներ։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև Կարսի շրջափակման բնակչության վրա ունեցած ազդեցությանը։ Պաշարման կամ շրջափակման պայմաններում քաղաքացիական բնակչությունը սովորաբար բախվում է պարենի, բժշկական օգնության, անվտանգության և տեղաշարժի սահմանափակումների։ Այդ տեսանկյունից ռազմական իրադարձությունների ուսումնասիրությունը կարող է լրացվել սոցիալական և ժողովրդագրական հետևանքների վերլուծությամբ։ Կարսի շուրջ տեղի ունեցած ռազմական զարգացումները պետք է դիտարկել նաև ավելի լայն տարածաշրջանային գործընթացների շրջանակում։ Կարսը գտնվում էր այնպիսի տարածքում, որտեղ ռազմական գործողությունները սերտորեն կապված էին Կովկասի, Օսմանյան կայսրության արևելյան շրջանների և ռուսական ռազմական ներկայության փոփոխությունների հետ։ Հետևաբար քաղաքի նկատմամբ վերահսկողության փոփոխությունը կարող էր ունենալ ոչ միայն տեղային, այլև լայն ռազմաքաղաքական հետևանքներ։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել նաև Կարսի հարցի դիվանագիտական կողմը։ Ռազմական գործողություններին զուգահեռ քաղաքի և շրջանի կարգավիճակը կարող էր քննարկվել տարբեր քաղաքական և միջազգային բանակցությունների շրջանակում։ Այդ գործընթացների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես էին ռազմական արդյունքները վերածվում քաղաքական որոշումների և տարածքային պայմանավորվածությունների։ Աշխատանքը կարող է արժեքավոր լինել նաև ռազմական պատմության մեթոդաբանության տեսանկյունից, քանի որ շրջափակման ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս համադրել ամրոցների պաշտպանության և պաշարման դասական սկզբունքները, լոգիստիկայի խնդիրները, զորքերի կառավարման առանձնահատկությունները և աշխարհագրական գործոնների ազդեցությունը։ Կարսի օրինակը ցույց է տալիս, թե որքան կարևոր կարող էին լինել հաղորդակցության ուղիները, մատակարարումների անխափանությունը և ամրացված դիրքերի նկատմամբ վերահսկողությունը ռազմական գործողությունների ելքի համար։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը Կարսի շրջափակումը ներկայացնում է որպես ռազմական և քաղաքական նշանակություն ունեցող իրադարձություն՝ ուսումնասիրելով դրա նախադրյալները, ռազմական գործողությունների ընթացքը, քաղաքի պաշտպանական հնարավորությունները, բնակչության վիճակը և տարածաշրջանային հետևանքները։ Այն կարող է օգտագործվել Կարսի պատմության, Կովկասի ռազմական պատմության, Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարածաշրջանային զարգացումների և Հայկական հարցի հետ կապված պատմական գործընթացների ուսումնասիրության համար։