Կառավարման հիմնախնդիրները տեղական ինքնակառավարման մարմիններում և դրանց բարելավման ուղղությունները Հայաստանի Հանրապետությունում

История

Այս ուսումնասիրությունը վերլուծում է 1826–1828 թթ. ռուս-պարսկական պատերազմի պատմական ընթացքը և դրա պատմագրական մեկնաբանությունները՝ ընդգծելով պատերազմի պատճառները, ռազմական գործողությունների ընթացքը և տարածաշրջանային քաղաքական հետևանքները։ Նշվում է, որ հակամարտությունը ծագել է Հարավային Կովկասում ազդեցության ոլորտների վերահսկման շուրջ մրցակցության պայմաններում, որտեղ բախվել են Ռուսական կայսրություն-ի ընդլայնողական քաղաքականությունը և Ղաջարական Իրանի տարածաշրջանային հավակնությունները։ Վերլուծվում է, որ ռազմական գործողությունները ընդգրկել են ինչպես Կովկասյան ռազմաճակատը, այնպես էլ տեղական քաղաքական ուժերի ներգրավվածությունը, ինչը պայմանավորել է պատերազմի բազմաշերտ բնույթը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում 1828 թ. Թուրքմենչայի պայմանագրին, որը էականորեն փոխել է տարածաշրջանի քաղաքական քարտեզը և ամրապնդել ռուսական դիրքերը Արևելյան Հայաստանի և հարակից տարածքներում։ Պատմագրական տեսանկյունից նշվում է, որ թեմայի ուսումնասիրությունը ձևավորվել է տարբեր գիտական ավանդույթներում՝ ռուսական կայսերական, խորհրդային, իրանական և արևմտյան պատմագիտության շրջանակներում, որտեղ նույն իրադարձությունները հաճախ ստացել են տարբեր մեկնաբանություններ՝ պայմանավորված քաղաքական և գաղափարական մոտեցումներով։ Ընդհանուր առմամբ, 1826–1828 թթ. ռուս-պարսկական պատերազմը դիտարկվում է որպես Կովկասի տարածաշրջանի ուժերի վերադասավորման առանցքային փուլ, որի ուսումնասիրությունը պահանջում է ինչպես ռազմական իրադարձությունների, այնպես էլ պատմագրական ընկալումների համեմատական վերլուծություն։

Другие предметы

Ձգման-սեղղման (առանցքային ձգում/սեղմում) ստատիկորեն անորոշելի խնդիրների լուծումը հիմնվում է ոչ միայն հավասարակշռության հավասարումների, այլ նաև դեֆորմացիաների համատեղելիության և նյութի մեխանիկական հատկությունների կիրառման վրա։ Նախ կազմվում է համակարգի ուժային սխեման և գրվում են հավասարակշռության հավասարումները՝ ∑F = 0 սկզբունքով, սակայն քանի որ անհայտների թիվը գերազանցում է հավասարումների թիվը, համակարգը դառնում է ստատիկորեն անորոշ։ Այդ դեպքում ներմուծվում են լրացուցիչ պայմաններ՝ դեֆորմացիաների համատեղելիություն (օրինակ՝ ընդհանուր երկարության փոփոխության սահմանափակում)։ Յուրաքանչյուր տարրի համար կիրառվում է Հուկի օրենքը՝ ΔL = N·L/(E·A), որտեղ N-ը ներքին ուժն է, L-ը երկարությունը, E-ն Յունգի մոդուլն է, իսկ A-ն լայնական հատույթը։ Այնուհետև կազմվում է դեֆորմացիաների հավասարում՝ կախված հենարանների կոշտությունից կամ երկրաչափական կապերից, և լուծվում է ստացված համակարգը՝ գտնելու անհայտ ներքին ուժերը։ Վերջնական փուլում ստուգվում են ստացված արդյունքները հավասարակշռության պայմաններով և որոշվում են լարումները՝ σ = N/A բանաձևով։ Այս մեթոդը թույլ է տալիս լուծել բարդ կառուցվածքային տարրերի խնդիրներ, որտեղ պարզ ստատիկ հաշվարկները բավարար չեն, և անհրաժեշտ է համատեղել ուժային ու դեֆորմացիոն մոտեցումները։

История

Աշխատությունը հայ ժողովրդին նվիրված պատմամշակութային ուսումնասիրություն է, որը ներկայացնում է հայերի ծագումը, պատմական զարգացումը, ազգային ինքնությունը, մշակույթը և հասարակական կյանքը՝ տարբեր ժամանակաշրջանների ու տարածաշրջանների համատեքստում։ Գիրքը ձգտում է ընթերցողին ամբողջական պատկերացում տալ հայ ժողովրդի ձևավորման և պատմական ճակատագրի մասին՝ անդրադառնալով Հայկական բարձրավանդակին, հայկական պետականության տարբեր փուլերին, օտար տիրապետությունների ժամանակաշրջաններին և սփյուռքի ձևավորմանը։ Կարևոր տեղ է հատկացվում հայերի ազգային ինքնության պահպանման մեխանիզմներին, հատկապես այն պայմաններում, երբ քաղաքական սահմանների փոփոխությունը և օտար իշխանությունների տիրապետությունը հաճախ հանգեցրել են հայկական բնակչության մասնատման։ Ուսումնասիրության մեջ կարող են քննարկվել հայերի լեզուն, կրոնը, եկեղեցական ավանդույթները, գրականությունը, արվեստը, ճարտարապետությունը և կրթական մշակույթը՝ որպես ազգային ինքնության պահպանման ու սերունդներին փոխանցման կարևոր բաղադրիչներ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայ Առաքելական եկեղեցու դերին, որը դարերի ընթացքում հանդես է եկել ոչ միայն որպես կրոնական հաստատություն, այլև որպես համայնքային և մշակութային ինքնության պահպանման կարևոր կենտրոն։ Աշխատանքը անդրադառնում է նաև հայկական համայնքների տարածմանը Օսմանյան կայսրությունում, Ռուսական կայսրությունում, Մերձավոր Արևելքում և աշխարհի այլ տարածաշրջաններում՝ ցույց տալով, թե ինչպես են ձևավորվել հայկական սփյուռքի տարբեր կենտրոններ։ Հայերի տնտեսական և հասարակական գործունեությունը ներկայացվում է որպես պատմական զարգացման առանձին կարևոր ուղղություն՝ ընդգրկելով արհեստները, առևտուրը, քաղաքային կյանքը, կրթությունը և մտավոր գործունեությունը։ Միաժամանակ ուսումնասիրության մեջ կարող է անդրադարձ կատարվել 19-րդ դարի ազգային-քաղաքական շարժումներին, հայկական հարցի ձևավորմանը և Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության նկատմամբ իրականացված բռնությունների ու զանգվածային տեղահանությունների հետևանքներին։ Հայոց ցեղասպանության թեման այս պատմական պատկերի առանցքային հատվածներից է, քանի որ այն արմատապես փոխեց արևմտահայության ժողովրդագրական, սոցիալական և մշակութային վիճակը և դարձավ ժամանակակից հայկական սփյուռքի ձևավորման կարևոր գործոններից մեկը։ Աշխատությունը նաև կարող է դիտարկել ցեղասպանությունից հետո հայ համայնքների վերակազմավորման գործընթացը, մշակութային ժառանգության պահպանման խնդիրները և տարբեր երկրներում հայկական ինքնության շարունակականությունը։ Կարևոր է նաև ժամանակակից հայության բազմազանության ներկայացումը՝ Հայաստանի և սփյուռքի միջև գոյություն ունեցող պատմական, մշակութային և հասարակական կապերի տեսանկյունից։ Գիրքը հայերին ներկայացնում է ոչ միայն պատմական իրադարձությունների շրջանակում, այլև որպես մշակութային ինքնուրույնություն պահպանած ժողովուրդ, որի լեզուն, հիշողությունը, կրոնական ավանդույթները և մշակութային ժառանգությունը ձևավորվել են երկարատև ու բարդ պատմական գործընթացների արդյունքում։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը համադրում է պատմական, մշակութային և ազգագրական դիտարկումները՝ ընթերցողին ներկայացնելով հայ ժողովրդի ծագման, պատմության, մշակույթի, հասարակական կյանքի և սփյուռքյան գոյության հիմնական առանձնահատկությունները։ Այն կարող է հետաքրքրել հայագիտությամբ, Կովկասի և Մերձավոր Արևելքի պատմությամբ, ազգագրությամբ, հայկական մշակույթով և հայ ժողովրդի ժամանակակից ինքնության ձևավորման գործընթացներով հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Биология

Աշխատությունը նվիրված է հարթ քրոմոֆորային կառուցվածք ունեցող լիգանդների և նուկլեինաթթուների փոխազդեցության ֆիզիկաքիմիական ու մոլեկուլային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ ուշադրության կենտրոնում պահելով կապման մեխանիզմները, համալիրների կառուցվածքային կազմակերպումը, կայունությունը և դրանց ձևավորման վրա ազդող հիմնական գործոնները։ Նուկլեինաթթուները բարդ մակրոմոլեկուլային համակարգեր են, որոնց կառուցվածքային կազմակերպումը պայմանավորված է նուկլեոտիդների հաջորդականությամբ, ազոտային հիմքերի փոխազդեցություններով, շաքարաֆոսֆատային կմախքով, ջրային միջավայրով և լուծույթում առկա իոններով։ Այսպիսի համակարգերի հետ փոքր օրգանական մոլեկուլների կապման ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի խորությամբ հասկանալ ինչպես նուկլեինաթթուների կառուցվածքային հատկությունները, այնպես էլ տարբեր կենսաբանորեն ակտիվ միացությունների մոլեկուլային ճանաչման սկզբունքները։ Հարթ արոմատիկ կամ հետերոարոմատիկ քրոմոֆոր պարունակող լիգանդները առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում այն պատճառով, որ դրանց տարածական կառուցվածքը կարող է նպաստել նուկլեինաթթուների ազոտային հիմքերի հետ արդյունավետ ոչ կովալենտ փոխազդեցությունների ձևավորմանը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է կապման հնարավոր եղանակների տարբերակումը։ Լիգանդը կարող է փոխազդել նուկլեինաթթվի մակերևույթի հետ, տեղակայվել ակոսներում կամ որոշ կառուցվածքային պայմաններում ներգրավվել հիմքերի միջև ձևավորվող տարածական համակարգում։ Վերջին դեպքում հարթ քրոմոֆորային հատվածի երկրաչափությունը կարող է նպաստել հարևան հիմքերի հետ π-էլեկտրոնային համակարգերի փոխազդեցությանը։ Միաժամանակ իրական կապման բնույթը կախված է ոչ միայն քրոմոֆորի հարթությունից, այլև ամբողջ մոլեկուլի չափերից, լիցքից, կողմնային խմբերից, լուծույթի պայմաններից և նուկլեինաթթվի կառուցվածքային առանձնահատկություններից։ Այդ պատճառով լիգանդի կառուցվածք–կապում հարաբերության ուսումնասիրությունը դիտարկվում է որպես աշխատանքի հիմնական խնդիրներից մեկը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ինտերկալացիոն փոխազդեցությանը, որի դեպքում համապատասխան հարթ կառուցվածքը կարող է տեղակայվել հարևան ազոտային հիմքերի զույգերի միջև։ Նման կապումը կարող է ուղեկցվել նուկլեինաթթվի տեղային կառուցվածքային փոփոխություններով, հիմքերի միջև հեռավորությունների և պարուրաձև կազմակերպման որոշ պարամետրերի փոփոխությամբ։ Սակայն յուրաքանչյուր հարթ քրոմոֆոր ունեցող միացություն պարտադիր չէ, որ կապվի նույն մեխանիզմով, ուստի փորձարարական տվյալների համադրումը կարևոր է կապման իրական եղանակը որոշելու համար։ Մակերևութային, ակոսային և ինտերկալացիոն կապման հնարավորությունների տարբերակումը թույլ է տալիս ավելի ճշգրիտ նկարագրել լիգանդ–մակրոմոլեկուլ համալիրների կառուցվածքը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում էլեկտրաստատիկ փոխազդեցությունների ուսումնասիրությունը։ Նուկլեինաթթուների ֆոսֆատային խմբերը պայմանավորում են մակրոմոլեկուլի ընդհանուր բացասական լիցքը, ուստի դրական լիցքավորված կամ պրոտոնացվող խմբեր պարունակող լիգանդների դեպքում էլեկտրաստատիկ ձգողությունը կարող է նշանակալի ներդրում ունենալ կապման մեջ։ Միաժամանակ լուծույթում առկա հակաիոնները և աղերի կոնցենտրացիան կարող են փոփոխել այդ փոխազդեցությունների ուժգնությունը։ Իոնային ուժի փոփոխության պայմաններում կապման պարամետրերի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատել էլեկտրաստատիկ բաղադրիչի հարաբերական նշանակությունը։ Առանձին ուղղություն է հիդրոֆոբ և վան դեր Վաալսյան փոխազդեցությունների դերի գնահատումը։ Հարթ արոմատիկ համակարգերը ջրային միջավայրում կարող են ունենալ այնպիսի հատկություններ, որոնք նպաստում են նուկլեինաթթվի ավելի քիչ ջրային հասանելիություն ունեցող հատվածների հետ ասոցիացմանը։ Քրոմոֆորի չափը, արոմատիկ օղակների թիվը և դրանց վրա գտնվող տեղակալիչները կարող են էապես փոփոխել կապման ազատ էներգիան և համալիրի կայունությունը։ Այսպիսի կառուցվածքային գործոնների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել, թե լիգանդի մոլեկուլային կառուցվածքի որ տարրերն են առավել կարևոր նուկլեինաթթվի նկատմամբ հարազատության համար։ Հետազոտության մեջ կարևորվում է ջրածնային կապերի դերը։ Լիգանդի ֆունկցիոնալ խմբերը կարող են հանդես գալ որպես ջրածնային կապի դոնորներ կամ ակցեպտորներ և փոխազդել նուկլեինաթթվի հիմքերի, ֆոսֆատային խմբերի կամ այլ հասանելի կենտրոնների հետ։ Նման կապերը կարող են նպաստել ոչ միայն համալիրի ընդհանուր կայունությանը, այլև կապման ընտրողականությանը։ Եթե տարբեր նուկլեոտիդային հաջորդականություններ ստեղծում են տարբեր տեղային քիմիական միջավայրեր, ապա լիգանդի համապատասխան ֆունկցիոնալ խմբերի դիրքը կարող է պայմանավորել որոշակի կառուցվածքային հատվածների նկատմամբ առավել բարձր հարազատություն։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ԴՆԹ-ի և ՌՆԹ-ի հետ փոխազդեցությունների հնարավոր տարբերություններին։ Չնայած երկու մակրոմոլեկուլներն էլ կազմված են նուկլեոտիդներից, դրանց տարածական կազմակերպումը և կառուցվածքային բազմազանությունը տարբեր են։ ԴՆԹ-ի երկպարույր կառուցվածքը և ՌՆԹ-ի բազմազան երկրորդային ու երրորդային ձևերը կարող են ստեղծել տարբեր կապման կենտրոններ։ Լիգանդի երկրաչափությունը և կողմնային խմբերը կարող են ավելի համապատասխան լինել մեկ կառուցվածքային միջավայրի, քան մյուսի համար։ Այս պատճառով տարբեր տեսակի նուկլեինաթթուների հետ նույն լիգանդի կապման համեմատությունը կարող է կարևոր տեղեկություն տալ մոլեկուլային ճանաչման ընտրողականության մասին։ Կարևոր ուղղություն է նուկլեոտիդային հաջորդականության ազդեցության ուսումնասիրությունը։ Նույն ընդհանուր կառուցվածք ունեցող նուկլեինաթթուների տարբեր հաջորդականությունները կարող են տարբերվել հիմքերի դասավորությամբ, տեղային ճկունությամբ և ակոսների ֆիզիկաքիմիական հատկություններով։ Որոշ լիգանդներ կարող են ցուցաբերել հարաբերական նախընտրություն որոշակի հիմքային զույգերով հարուստ հատվածների նկատմամբ։ Այդ ընտրողականության ուսումնասիրությունը կարևոր է կառուցվածք–ակտիվություն կապերը հասկանալու և նուկլեինաթթվի որոշակի հատվածներ ճանաչող մոլեկուլների հատկությունները բացահայտելու համար։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է կապման հավասարակշռության ուսումնասիրությունը։ Լիգանդի և նուկլեինաթթվի միջև համալիրի ձևավորումը կարելի է նկարագրել համապատասխան կապման հաստատուններով և ստեխիոմետրիկ հարաբերություններով։ Փորձարարական տվյալների վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս գնահատել լիգանդի հարազատությունը մակրոմոլեկուլի նկատմամբ, հնարավոր կապման կենտրոնների թիվը և տարբեր կապման ռեժիմների առկայությունը։ Եթե համակարգում միաժամանակ գործում են մի քանի տեսակի կենտրոններ, կապման կորերի մեկնաբանությունը կարող է պահանջել ավելի բարդ մոդելների կիրառում։ Այդ պատճառով փորձարարական տվյալների մաթեմատիկական մշակումը կարևոր դեր ունի փոխազդեցության մեխանիզմը հասկանալու համար։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում սպեկտրադիտական մեթոդների կիրառումը։ Հարթ քրոմոֆոր պարունակող լիգանդների օպտիկական հատկությունները հատկապես հարմար են նուկլեինաթթուների հետ փոխազդեցության ուսումնասիրության համար, քանի որ կապման ընթացքում կարող են փոփոխվել կլանման և լուսարձակման բնութագրերը։ Սպեկտրային շերտերի ինտենսիվության, դիրքի կամ ձևի փոփոխությունները կարող են տեղեկություն հաղորդել քրոմոֆորի միկրոմիջավայրի և փոխազդեցության բնույթի մասին։ Տարբեր կոնցենտրացիաների պայմաններում ստացված սպեկտրային տվյալների վերլուծությունը կարող է օգտագործվել կապման պարամետրերի որոշման և հնարավոր կառուցվածքային մոդելների համեմատության համար։ Ֆլուորեսցենտային ուսումնասիրությունները նույնպես կարող են կարևոր տեղեկություն տրամադրել, եթե լիգանդը ունի համապատասխան լուսարձակող հատկություններ։ Նուկլեինաթթվի հետ կապումը կարող է փոխել ֆլուորեսցենցիայի ինտենսիվությունը, սպեկտրային առավելագույնի դիրքը կամ այլ լուսաֆիզիկական պարամետրեր։ Այդ փոփոխությունները պայմանավորված են քրոմոֆորի շրջակա միջավայրի փոփոխությամբ, շարժունակության սահմանափակմամբ և այլ մոլեկուլային գործոններով։ Նման չափումները հատկապես օգտակար են ցածր կոնցենտրացիաներում կապման գործընթացների ուսումնասիրության համար։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում շրջանային դիքրոիզմի և այլ կառուցվածքազգայուն մեթոդների հնարավոր կիրառմանը։ Դրանք կարող են օգնել գնահատել, թե լիգանդի կապումն ինչպիսի փոփոխություններ է առաջացնում նուկլեինաթթվի երկրորդային կառուցվածքում և պարուրաձև կազմակերպման մեջ։ Եթե կապումը զգալիորեն փոփոխում է հիմքերի տարածական դասավորությունը, համապատասխան սպեկտրային ցուցանիշները նույնպես կարող են փոփոխվել։ Այս տվյալների համադրումը կլանման և ֆլուորեսցենտային ուսումնասիրությունների հետ հնարավորություն է տալիս ստանալ համալիրի ավելի ամբողջական նկարագիր։ Կարևոր ուղղություն է ջերմադինամիկական պարամետրերի ուսումնասիրությունը։ Կապման ազատ էներգիայի, էնթալպիական և էնտրոպիական ներդրումների գնահատումը կարող է օգնել հասկանալ, թե ինչ ֆիզիկական ուժեր են գերակշռում համալիրի ձևավորման ժամանակ։ Ջրածնային կապերը, էլեկտրաստատիկ փոխազդեցությունները, արոմատիկ համակարգերի փոխազդեցությունը և ջրային միջավայրի վերակազմավորումը կարող են տարբեր ներդրում ունենալ ընդհանուր գործընթացում։ Ջերմաստիճանից կախված չափումները և համապատասխան թերմոդինամիկական վերլուծությունը հնարավորություն են տալիս համեմատել տարբեր կառուցվածք ունեցող լիգանդների կապման շարժիչ ուժերը։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում կինետիկական ուսումնասիրությունը։ Հավասարակշռության հաստատունը ցույց է տալիս համալիրի հարաբերական կայունությունը, սակայն չի նկարագրում, թե որքան արագ է այն ձևավորվում կամ քայքայվում։ Ասոցիացման և դիսոցիացման արագությունների ուսումնասիրությունը կարող է լրացուցիչ տեղեկություն տալ կապման մեխանիզմի մասին։ Որոշ համակարգերում հնարավոր են հաջորդական փուլեր՝ սկզբնական մակերևութային ասոցիացումից մինչև ավելի կայուն կառուցվածքի ձևավորում։ Այդպիսի միջանկյալ վիճակների բացահայտումը կարող է կարևոր լինել մոլեկուլային ճանաչման ամբողջական մեխանիզմը հասկանալու համար։ Հետազոտության մեջ կարևորվում է լիգանդի կողմնային խմբերի ազդեցությունը։ Նույն կամ նման հարթ քրոմոֆորային միջուկ ունեցող միացությունները կարող են էապես տարբեր կապման հատկություններ ցուցաբերել, եթե տարբերվում են դրանց տեղակալիչները։ Դրական լիցքավորված խմբերը կարող են ուժեղացնել ֆոսֆատային կմախքի հետ էլեկտրաստատիկ փոխազդեցությունը, իսկ ջրածնային կապեր ձևավորող կամ հիդրոֆոբ խմբերը կարող են փոխել կապման ընտրողականությունն ու կայունությունը։ Կողմնային շղթայի երկարությունը և ճկունությունը նույնպես կարող են ազդել մոլեկուլի՝ նուկլեինաթթվի համապատասխան հատվածին հարմարվելու կարողության վրա։ Այս հարաբերությունների համակարգված ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ձևակերպել կառուցվածք–հարազատություն օրինաչափություններ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում լիգանդների ինքնաասոցիացման երևույթին։ Հարթ արոմատիկ մոլեկուլները որոշ պայմաններում կարող են փոխազդել ոչ միայն նուկլեինաթթվի, այլև միմյանց հետ՝ առաջացնելով ագրեգատներ։ Այս գործընթացը կարող է ազդել սպեկտրային հատկությունների և կապման փորձերի արդյունքների վրա։ Եթե ինքնաասոցիացումը հաշվի չի առնվում, նուկլեինաթթվի հետ փոխազդեցության վերաբերյալ ստացված տվյալների մեկնաբանությունը կարող է լինել ոչ լիարժեք։ Հետևաբար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել լիգանդների վարքը նաև նուկլեինաթթվի բացակայության պայմաններում և տարբերակել ինքնաասոցիացման ու մակրոմոլեկուլի հետ կապման հետևանքները։ Կարևոր նշանակություն ունի լուծույթի pH-ի ազդեցությունը։ Եթե լիգանդը պարունակում է իոնացվող խմբեր, միջավայրի թթվայնության փոփոխությունը կարող է փոխել նրա լիցքային վիճակը և, հետևաբար, նուկլեինաթթվի հետ էլեկտրաստատիկ ու ջրածնային փոխազդեցությունները։ Միաժամանակ pH-ի զգալի փոփոխությունները կարող են ազդել նաև նուկլեինաթթվի կառուցվածքային կայունության վրա։ Այդ պատճառով տարբեր պայմաններում իրականացված փորձերը պետք է մեկնաբանվեն համակարգի երկու բաղադրիչների վիճակը հաշվի առնելով։ Առանձին ուղղություն է աղերի և բազմավալենտ իոնների ազդեցության գնահատումը։ Նուկլեինաթթվի ֆոսֆատային խմբերի շուրջ իոնային մթնոլորտը կարևոր դեր ունի մակրոմոլեկուլի կառուցվածքային կայունության մեջ։ Իոնային ուժի փոփոխությունը կարող է թուլացնել կամ ուժեղացնել որոշ լիգանդների կապումը և փոխել համալիրների ստեխիոմետրիան։ Այս երևույթների ուսումնասիրությունը օգնում է տարբերակել կապման էլեկտրաստատիկ և ոչ էլեկտրաստատիկ բաղադրիչները։ Հետազոտության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև լիգանդի կապման ազդեցությունը նուկլեինաթթվի ջերմային կայունության վրա։ Համալիրի ձևավորումը որոշ դեպքերում կարող է փոփոխել երկպարույրի կամ այլ կառուցվածքային ձևերի կայունությունը։ Ջերմային անցումների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատել այդ ազդեցությունը և լրացուցիչ տեղեկություն ստանալ կապման բնույթի մասին։ Սակայն նման տվյալները նպատակահարմար է մեկնաբանել մյուս ֆիզիկաքիմիական մեթոդների արդյունքների հետ համատեղ, քանի որ ջերմային կայունության փոփոխությունը ինքնին միշտ չէ, որ միանշանակ ցույց է տալիս կապման կոնկրետ մեխանիզմը։ Կարևորվում են նաև մոլեկուլային մոդելավորման և կառուցվածքային հաշվարկների հնարավորությունները։ Տեսական մոդելները կարող են օգտագործվել լիգանդի հնարավոր դիրքի, կողմնորոշման և նուկլեինաթթվի հետ փոխազդող ֆունկցիոնալ խմբերի գնահատման համար։ Մոդելավորման արդյունքները հատկապես արժեքավոր են փորձարարական տվյալների հետ համադրման դեպքում։ Դրանք կարող են առաջարկել հնարավոր կառուցվածքային բացատրություններ դիտված սպեկտրային կամ թերմոդինամիկական փոփոխությունների համար, սակայն չեն փոխարինում փորձարարական հաստատմանը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում կապման ընտրողականությանը։ Կենսաբանական նշանակություն ունեցող լիգանդի համար կարևոր կարող է լինել ոչ միայն նուկլեինաթթվի նկատմամբ ընդհանուր բարձր հարազատությունը, այլև որոշակի կառուցվածքային ձևերի կամ հաջորդականությունների տարբերակման կարողությունը։ Այդպիսի ընտրողականությունը կարող է պայմանավորված լինել քրոմոֆորի երկրաչափությամբ, կողմնային խմբերի տարածական դասավորությամբ և կապման կենտրոնի տեղային հատկություններով։ Տարբեր նուկլեինաթթվային մոդելների հետ համեմատական փորձերը հնարավորություն են տալիս գնահատել այդ առանձնահատկությունները։ Հետազոտության մեթոդաբանական հիմքում կարող են համադրվել սպեկտրադիտական, ֆլուորեսցենտային, թերմոդինամիկական, կինետիկական և հաշվարկային մոտեցումները։ Մեկ մեթոդով ստացված տվյալները հաճախ բավարար չեն կապման մեխանիզմի միանշանակ որոշման համար, ուստի տարբեր մեթոդների արդյունքների համադրումը բարձրացնում է եզրակացությունների հիմնավորվածությունը։ Փորձերի ընթացքում կարևոր է վերահսկել լիգանդի և նուկլեինաթթվի կոնցենտրացիաները, ջերմաստիճանը, pH-ը, իոնային ուժը և մյուս պայմանները, քանի որ դրանց փոփոխությունը կարող է էապես ազդել դիտվող հավասարակշռությունների վրա։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է փոքր օրգանական մոլեկուլների և կենսաբանական մակրոմոլեկուլների մոլեկուլային ճանաչման սկզբունքների բացահայտմամբ։ Հարթ քրոմոֆորային կառուցվածքի, լիցքային հատկությունների, կողմնային խմբերի և նուկլեինաթթվի կառուցվածքային առանձնահատկությունների միջև կապերի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել նման համալիրների ձևավորման մասին։ Ստացված օրինաչափությունները կարևոր են կենսաֆիզիկայի, մոլեկուլային կենսաբանության, ֆիզիկական քիմիայի և կենսաօրգանական քիմիայի համար։ Գործնական առումով նման ուսումնասիրությունները կարող են նպաստել նուկլեինաթթուների կառուցվածքն ուսումնասիրելու համար կիրառվող մոլեկուլային զոնդերի, ախտորոշիչ համակարգերի և կենսաբանական հետազոտություններում օգտագործվող տարբեր լիգանդների հատկությունների գիտական գնահատմանը։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է հարթ քրոմոֆորային համակարգերով լիգանդների և նուկլեինաթթուների փոխազդեցությունների համալիր ֆիզիկաքիմիական ուսումնասիրություն՝ ընդգրկելով կապման հնարավոր մեխանիզմները, ինտերկալացիոն և այլ ոչ կովալենտ փոխազդեցությունները, էլեկտրաստատիկ ու հիդրոֆոբ ուժերի դերը, ջրածնային կապերը, կառուցվածքային ընտրողականությունը, սպեկտրային փոփոխությունները, ջերմադինամիկան, կինետիկան և լուծույթի պայմանների ազդեցությունը։ Այն կարող է օգտակար լինել կենսաֆիզիկայի, մոլեկուլային կենսաբանության, նուկլեինաթթուների քիմիայի, ֆիզիկական և կենսաօրգանական քիմիայի ոլորտներում աշխատող հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Педагогика

Այս մեթոդական աշխատությունը նվիրված է հիմնական դպրոցում ֆիզիկայի տնային փորձարարական աշխատանքների կազմակերպման, պլանավորման և արդյունավետ իրականացման հարցերին։ Գրքում ներկայացվում են տնային փորձերի դերը ուսումնական գործընթացում, դրանց կրթական և դաստիարակչական նշանակությունը, ինչպես նաև սովորողների հետաքրքրության և հետազոտական մտածողության զարգացման հնարավորությունները։ Հեղինակը վերլուծում է պարզ և անվտանգ փորձերի ընտրության սկզբունքները, անհրաժեշտ նյութերի հասանելիության ապահովումը, փորձերի կատարման քայլերի կառուցվածքը և արդյունքների գրանցման ու մեկնաբանման մեթոդները։ Աշխատությունում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում սովորողների ինքնուրույն աշխատանքի կազմակերպմանը, փորձարարական հմտությունների ձևավորմանը և գիտական մտածողության տարրերի զարգացմանը։ Քննարկվում են նաև ուսուցչի դերը տնային փորձերի ուղղորդման, գնահատման չափանիշների և ուսումնական նյութերի հարմարեցման գործընթացում։ Գիրքը նախատեսված է ֆիզիկայի ուսուցիչների, մեթոդիստների, մանկավարժների, ուսանողների և կրթության ոլորտի մասնագետների համար՝ առաջարկելով գործնական մոտեցումներ և մեթոդական լուծումներ հիմնական դպրոցում փորձարարական ուսուցման արդյունավետ կազմակերպման համար։

История

Աշխատությունը նվիրված է Հայոց ցեղասպանության պատմագիտական ուսումնասիրության կարևոր և բազմաշերտ խնդիրներից մեկին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին կայսերական Գերմանիայի դիրքորոշման, դերակատարության և պատասխանատվության հարցի ներկայացմանը հայ պատմագրության մեջ։ Ուսումնասիրության կենտրոնում ոչ միայն 1915 թվականին Օսմանյան կայսրությունում հայերի զանգվածային տեղահանության և բնաջնջման փաստն է, այլև այն հարցը, թե ինչպես են հայ պատմաբանները տարբեր ժամանակաշրջաններում գնահատել Օսմանյան կայսրության դաշնակից Գերմանիայի տեղեկացվածությունը, քաղաքական դիրքորոշումը, հնարավոր աջակցությունը և հանցագործությունների կանխման ուղղությամբ չձեռնարկված քայլերը։ Հայ պատմագրության մեջ Գերմանիայի մեղսակցության խնդիրը սովորաբար դիտարկվում է մի քանի փոխկապակցված մակարդակներում՝ դիվանագիտական և քաղաքական հարաբերություններ, գերմանա-թուրքական ռազմական համագործակցություն, գերմանացի զինվորականների ու դիվանագետների տեղեկացվածություն, հայերի տեղահանությունների և կոտորածների վերաբերյալ պաշտոնական հաղորդագրություններ, ինչպես նաև Գերմանիայի իշխանությունների կողմից այդ տեղեկությունների նկատմամբ ցուցաբերված վերաբերմունք։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչներից է պատմագիտական տարբեր մոտեցումների համադրումը, քանի որ հարցի շուրջ գոյություն են ունեցել ինչպես Գերմանիայի պատասխանատվությունն ընդգծող, այնպես էլ դրա չափն ու բնույթը տարբեր կերպ մեկնաբանող տեսակետներ։ Արխիվային փաստաթղթերի հրապարակումը էապես ընդլայնել է այս թեմայի ուսումնասիրության հնարավորությունները․ մասնավորապես, Գերմանիայի արտաքին գործերի նախարարության արխիվներից հավաքված բազմաթիվ դիվանագիտական հեռագրերն ու զեկույցները վկայում են, որ գերմանական պետական կառույցները տեղեկացված էին հայերի նկատմամբ իրականացվող բռնությունների և զանգվածային ոչնչացման մասին։ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը նշում է, որ Վոլֆգանգ Գուստի հետազոտությունները կարևոր դեր են ունեցել այդ փաստաթղթերի հրապարակման և Գերմանիայի մեղսակցության վերաբերյալ պատմագիտական քննարկումների զարգացման գործում։ Հայ պատմագիտական աշխատություններում մեղսակցության հասկացությունը կարող է ներառել ինչպես հանցագործությունների հանդեպ հանդուրժողականությունը, այնպես էլ դաշնակցային հարաբերությունների պահպանման նպատակով դրանց նկատմամբ քաղաքական աջակցությունը կամ կանխարգելման հնարավորությունից հրաժարվելը։ Երևանի պետական համալսարանի հրապարակումներում ևս ընդգծվում է, որ Գերմանիայի մեղսակցության հարցը դիտարկվում է ոչ միայն որպես Հայոց ցեղասպանության պատմության, այլև դրա միջազգային քաղաքական համատեքստի կարևոր բաղադրիչ։ Աշխատության արժեքը հատկապես մեծ է պատմագրության զարգացման տեսանկյունից, քանի որ այն հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես է փոխվել Գերմանիայի դերակատարության վերաբերյալ գիտական գնահատականը՝ սկզբնական վկայություններից և խորհրդային շրջանի ուսումնասիրություններից մինչև անկախ Հայաստանի ժամանակակից պատմագիտությունը և նոր արխիվային նյութերի ներգրավումը։ Այս համատեքստում կարևոր տեղ են զբաղեցնում նաև գերմանացի հետազոտողների աշխատանքները, որոնք ուսումնասիրել են Գերմանիայի քաղաքական և ռազմական կառույցների տեղեկացվածության աստիճանը։ Հետազոտությունների մի մասը ցույց է տալիս, որ գերմանական կողմը մանրամասն տեղեկություններ էր ստանում հայերի տեղահանության և բնաջնջման ընթացքի վերաբերյալ, ինչը Գերմանիայի քաղաքական պատասխանատվության հարցը դարձնում է պատմագիտական քննարկման առանցքային թեմա։ Թեմայի արդիականությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ Գերմանիայի պատմական պատասխանատվության հարցը հետագայում դուրս է եկել զուտ ակադեմիական շրջանակներից և դարձել քաղաքական ու հասարակական քննարկումների առարկա։ 2016 թվականին Գերմանիայի Բունդեսթագի բանաձևում արձանագրվեց Գերմանական կայսրության դաշնակցային կապը Օսմանյան կայսրության հետ և այդ իրադարձությունների նկատմամբ Գերմանիայի պատմական պատասխանատվության հարցը։ Այսպիսով, աշխատությունը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, ցեղասպանագիտությամբ զբաղվող հետազոտողներին, միջազգային հարաբերությունների մասնագետներին, քաղաքագետներին, ինչպես նաև Հայոց ցեղասպանության պատմագրությամբ հետաքրքրվող ուսանողներին և ընթերցողներին։ Այն կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ խնդիրը ներկայացնում է ոչ միայն որպես անցյալի իրադարձությունների նկարագրություն, այլ որպես պատմական պատասխանատվության, դաշնակցային քաղաքականության, արխիվային աղբյուրների մեկնաբանության և պատմագրական գնահատականների ձևավորման համալիր ուսումնասիրության թեմա։