Ազգային ժողովի արձանագրություններ․ ութերորդ նիստ

Экономика

Այս հրատարակությունը ներկայացնում է «Ժողովրդական տնտեսության պլանավորումը և կանխատեսումը» թեմայով գրականության հանձնարարական ցանկը՝ նպատակ ունենալով ապահովել տնտեսագետների, պլանավորողների և հետազոտողների համար համակարգված տեղեկատվություն հիմնական ուսումնասիրությունների և գիտական հոդվածների մասին։ Ցանկում ընդգրկված են գործնական և տեսական բնույթի աշխատանքներ՝ անդրադառնալով տնտեսական զարգացման պլանավորման մեթոդներին, երկարաժամկետ և կարճաժամկետ կանխատեսման մոդելներին, սեկտորային և տարածքային պլանավորման մոտեցումներին, ինչպես նաև մաթեմատիկական, վիճակագրական և համակարգային մեթոդների կիրառությանը՝ տնտեսական ցուցանիշների գնահատման և պլանավորման գործընթացում։ Յուրաքանչյուր գրականություն ներկայացվում է հեղինակի, հրատարակության տարվա, հրատարակչության և թեմատիկ ուղղվածության նշումով՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով արագ կողմնորոշվել և ընտրել համապատասխան աղբյուրը։ Հանձնարարական ցանկը օգտակար է ուսանողների, գիտնականների, պետական կառավարման մարմինների աշխատակիցների և տնտեսական զարգացման ծրագրերի մասնագետների համար՝ նպաստելով պլանավորման և կանխատեսման արդյունավետության բարձրացմանը։

Биология

Աշխատությունը նվիրված է տնտեսական գործունեության հետևանքով Փամբակ գետի և նրա վտակների ջրերի որակի փոփոխությունների ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի Հանրապետության հյուսիսային տարածաշրջանի ջրային էկոհամակարգերի օրինակով։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է բացահայտել այն մարդածին գործոնները, որոնք կարող են ազդել գետային ջրերի ֆիզիկաքիմիական և էկոլոգիական վիճակի վրա, գնահատել աղտոտվածության մակարդակը և պարզել ջրի որակի փոփոխության տարածական առանձնահատկությունները։ Փամբակ գետը և նրա վտակները կարևոր նշանակություն ունեն տարածաշրջանի բնական միջավայրի, բնակչության, գյուղատնտեսության և տնտեսական գործունեության համար, ուստի դրանց ջրերի որակի պահպանումը կարևոր է ինչպես բնապահպանական, այնպես էլ սոցիալ-տնտեսական տեսանկյունից։ Ուսումնասիրության շրջանակում ուշադրություն է դարձվում տարբեր տնտեսական գործունեությունների՝ արդյունաբերության, գյուղատնտեսության, բնակավայրերի կոմունալ-կենցաղային գործունեության, ջրառի, հիդրոէներգետիկայի և այլ մարդածին ազդեցությունների դերին։ Հետազոտությունը կարևորում է այն հանգամանքը, որ գետային ջրի որակը կարող է զգալիորեն փոխվել բնակավայրերի և տնտեսական գործունեության կենտրոնների ազդեցության ներքո։ Աշխատության մեջ կարող են ուսումնասիրվել ջրի հիմնական ֆիզիկաքիմիական ցուցանիշները, այդ թվում՝ ջրի ջերմաստիճանը, ջրածնային ցուցանիշը, լուծված թթվածնի պարունակությունը, կենսաքիմիական թթվածնի պահանջը, ամոնիումային, նիտրիտային և նիտրատային ազոտի, ֆոսֆատների և այլ քիմիական միացությունների պարունակությունը։ Այս ցուցանիշների համադրումը հնարավորություն է տալիս գնահատելու ջրի աղտոտվածության մակարդակը, բացահայտելու աղտոտման բնույթը և որոշելու գետի այն հատվածները, որտեղ մարդածին ազդեցությունն առավել արտահայտված է։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում Փամբակի վտակների վիճակին, քանի որ դրանք կարող են ենթարկվել բնակավայրերի, գյուղատնտեսական տարածքների և արտադրական օբյեկտների ազդեցությանը և իրենց հերթին ազդել հիմնական գետի ջրի որակի վրա։ Գյուղատնտեսական գործունեության դեպքում կարևոր են պարարտանյութերի և տարբեր քիմիական նյութերի օգտագործման հետևանքով ջրային համակարգ ներթափանցող ազոտային և ֆոսֆորային միացությունները։ Դրանց ավելցուկը կարող է խախտել ջրային էկոհամակարգի բնական հավասարակշռությունը, նպաստել ջրային բուսականության չափից ավելի աճին, փոխել թթվածնային ռեժիմը և բացասաբար անդրադառնալ ջրային օրգանիզմների կենսագործունեության վրա։ Արդյունաբերական և կոմունալ-կենցաղային գործունեությունը կարող է գետային համակարգ ներմուծել օրգանական և անօրգանական աղտոտիչներ, ծանր մետաղներ և այլ նյութեր, որոնց երկարատև կուտակումը կարող է վտանգավոր լինել ինչպես էկոհամակարգի, այնպես էլ ջրային ռեսուրսների օգտագործման համար։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է նաև ջրառի և գետի բնական հոսքի փոփոխությունների ուսումնասիրությունը։ Չափից ավելի ջրառը կարող է նվազեցնել գետի ջրատվությունը, փոխել ջրային միջավայրի բնական պայմանները և սահմանափակել ջրային էկոհամակարգի ինքնամաքրման հնարավորությունները։ Հիդրոէներգետիկ գործունեության ազդեցությունը կարող է ուսումնասիրվել գետի հոսքի, ջրի մակարդակի և հիդրոմորֆոլոգիական պայմանների փոփոխությունների տեսանկյունից։ Հետազոտության էկոլոգիական նշանակությունը պայմանավորված է ոչ միայն աղտոտող նյութերի հայտնաբերմամբ, այլև դրանց հնարավոր ազդեցության գնահատմամբ ջրային կենսաբազմազանության, գետի ինքնամաքրման գործընթացների և ջրային ռեսուրսների հետ կապված մարդկային գործունեության վրա։ Ուսումնասիրության արդյունքները կարող են նպաստել աղտոտման առավել խնդրահարույց աղբյուրների բացահայտմանը, ջրի որակի մոնիթորինգի կատարելագործմանը և գետային էկոհամակարգերի պահպանությանն ուղղված արդյունավետ միջոցառումների մշակմանը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը Փամբակ գետի և նրա վտակների ջրերի որակի վրա տնտեսական գործունեության ազդեցությունը դիտարկում է համալիր տեսանկյունից՝ համադրելով ջրի քիմիական կազմի, մարդածին ճնշումների, ջրառի, գետի հոսքի և էկոլոգիական վիճակի գնահատումը։ Այն կարող է հետաքրքրել բնապահպանության, ջրային ռեսուրսների կառավարման, էկոլոգիայի, հիդրոէկոլոգիայի և շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի ոլորտների մասնագետներին, հետազոտողներին և ուսանողներին։

Химия

Աշխատությունը նվիրված է ակրիլաթթվի և ակրիլամիդի հիման վրա նոր համապոլիմերային նյութերի ստացմանն ու դրանց ֆիզիկաքիմիական հատկությունների ուսումնասիրմանը։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են դիտարկվել մոնոմերների համապոլիմերացման պայմանները, ստացված պոլիմերների կառուցվածքը, մոլեկուլային բնութագրերը և հատկությունների փոփոխությունը՝ կախված բաղադրությունից ու սինթեզի պայմաններից։ Հատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել ջրային միջավայրում պոլիմերների վարքագծին, ջուր կլանելու և պահելու ունակությանը, լուծելիությանը, ուռչմանը, ջերմային և մեխանիկական կայունությանը, ինչպես նաև թթվահիմնային միջավայրի նկատմամբ զգայունությանը։ Ստացված համապոլիմերների կառուցվածք–հատկություն փոխկապակցվածության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատելու դրանց կիրառական ներուժը՝ որպես ֆունկցիոնալ պոլիմերային նյութեր, ջրակլանող համակարգեր, գելեր և տարբեր տեխնոլոգիական գործընթացներում օգտագործվող նյութեր։ Աշխատանքը կարող է արժեքավոր լինել նոր պոլիմերների նպատակային սինթեզի և դրանց հատկությունների կառավարման մեթոդների մշակման տեսանկյունից։

История

Հովհաննես Իսակովը հայազգի նշանավոր ռազմական գործիչ էր, նավատորմի ծովակալ և խորհրդային ռազմածովային ուժերի ամենահայտնի հրամանատարներից մեկը։ Նա ծնվել է Կարսում և դեռ երիտասարդ տարիքից հետաքրքրվել ռազմական գործով։ Իսակովը կրթություն է ստացել ռազմածովային ուսումնական հաստատություններում և աստիճանաբար բարձրացել ծառայողական սանդուղքով՝ դառնալով Խորհրդային Միության ամենահեղինակավոր ծովակալներից մեկը։ Նրա ռազմական գործունեությունը հատկապես մեծ նշանակություն ունեցավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, երբ նա մասնակցեց Խորհրդային Միության ռազմածովային ուժերի կազմակերպմանը և ռազմական գործողությունների ղեկավարմանը։ Հովհաննես Իսակովը հայտնի էր իր ռազմավարական մտածողությամբ, կազմակերպչական ունակություններով և զինվորների հանդեպ պատասխանատու վերաբերմունքով։ Պատերազմի ընթացքում նա ղեկավարել է կարևոր ռազմական գործողություններ և մեծ ներդրում ունեցել ծովային պաշտպանական համակարգերի ամրապնդման գործում։ Չնայած ծանր վիրավորվելուն և առողջական դժվարություններին՝ Իսակովը շարունակել է իր ծառայությունը և ակտիվ մասնակցություն ունեցել ռազմական ծրագրերի մշակմանը։ Նրա ծառայությունները բարձր գնահատվեցին խորհրդային իշխանությունների կողմից, և նա արժանացավ բազմաթիվ շքանշանների ու պարգևների։ Հովհաննես Իսակովը զբաղվել է նաև գիտական և գրական գործունեությամբ՝ գրելով ռազմածովային թեմաներով աշխատություններ և ուսումնասիրություններ։ Նա մեծ դեր է ունեցել խորհրդային ռազմածովային գիտության զարգացման մեջ և համարվել է փորձառու ռազմական տեսաբան։ Հովհաննես Իսակովի անունը հայ ժողովրդի պատմության մեջ մնացել է որպես խիզախ զինվորականի, հայրենասերի և բարձրակարգ հրամանատարի օրինակ։

Химия

Սույն ուսումնասիրությունը նվիրված է պրոլինի նոր մոդիֆիկացված քիրալային կարբոնիլային ածանցյալների ստացմանը և դրանց կիրառության գնահատմանը ասիմետրիկ սինթեզի ռեակցիաներում՝ ընդգծելով քիրալության կառավարման և էնանտիոսելեկտիվության բարձրացման ժամանակակից մոտեցումները։ Աշխատությունը վերլուծում է պրոլինի կառուցվածքային փոփոխությունների ազդեցությունը կատալիտիկ ակտիվության վրա, ռեակցիոն կենտրոնների ստերեոքիմիական վերահսկումը և միջանկյալ կոմպլեքսների ձևավորման մեխանիզմները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ամինաթթուների ասիմետրիկ սինթեզի արդյունավետության բարձրացմանը, նոր քիրալային օրգանոկատալիզատորների նախագծմանը և դրանց կիրառմանը կարբոնիլային միացությունների ընտրողական վերափոխումների մեջ։ Ուսումնասիրությունը ներառում է նաև ռեակցիաների կինետիկ վերլուծություն, ստերեոքիմիական արդյունքների համեմատություն և կառուցվածք–ակտիվություն կապի գնահատում, ինչը հնարավորություն է տալիս մշակել բարձր ընտրողականությամբ սինթեզային համակարգեր։ Աշխատությունը կարևոր է օրգանական քիմիկոսների, դեղագործական քիմիայի մասնագետների և սինթետիկ օրգանական քիմիայի հետազոտողների համար՝ նպաստելով ասիմետրիկ սինթեզի նոր արդյունավետ մեթոդների զարգացմանը և ամինաթթուների քիրալային քիմիայի խորացմանը։

Финансы

Աշխատությունը նվիրված է բանկային համակարգում ներքին ֆինանսական վերահսկողության կազմակերպման, գնահատման և կատարելագործման տեսական ու գործնական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի Հանրապետության առևտրային բանկերի նյութերի հիման վրա։ Քննության են առնվում ներքին վերահսկողության տնտեսական բովանդակությունը, նպատակները, սկզբունքները և բանկերի կառավարման համակարգում դրա նշանակությունը։ Վերլուծվում են ֆինանսական գործառնությունների վերահսկման, հաշվապահական հաշվառման արժանահավատության ապահովման, ակտիվների պահպանության, ֆինանսական ռիսկերի բացահայտման և կառավարման հիմնական մեխանիզմները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ներքին վերահսկողության համակարգի կառուցվածքին, պատասխանատվությունների բաշխմանը, վերահսկողական ընթացակարգերի իրականացմանը և ներքին աուդիտի դերին։ Քննարկվում են վարկային, իրացվելիության, գործառնական և այլ ֆինանսական ռիսկերի նկատմամբ վերահսկողության կազմակերպման առանձնահատկությունները, ինչպես նաև բանկի գործունեության ընթացքում հնարավոր խախտումների և սխալների ժամանակին հայտնաբերման միջոցները։ Դիտարկվում են ներքին վերահսկողության արդյունավետության գնահատման մոտեցումները, տեղեկատվական հոսքերի կազմակերպումը, կառավարման տարբեր մակարդակների միջև փոխգործակցությունը և վերահսկողական մեխանիզմների համապատասխանությունը բանկի գործունեության առանձնահատկություններին։ Անդրադարձ է կատարվում նաև ներքին ֆինանսական վերահսկողության և ռիսկերի կառավարման համակարգերի փոխկապակցվածությանը, դրանց կատարելագործման կազմակերպական ու մեթոդական հնարավորություններին։ Ուսումնասիրության արդյունքները կարող են նպաստել բանկերի ֆինանսական կառավարման որակի բարձրացմանը, վերահսկողական գործընթացների արդյունավետության բարելավմանը, ֆինանսական ռիսկերի նվազեցմանը և բանկային գործունեության հուսալիության ամրապնդմանը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել բանկային գործի մասնագետների, ֆինանսիստների, աուդիտորների, ռիսկերի կառավարման մասնագետների, տնտեսագետների, հետազոտողների և ուսանողների համար։