Ազգային ժողովի ատենագրություններ, նիստ ԺԷ

Педагогика

Աշխատությունը նվիրված է ավագ դպրոցի սովորողների ինքնուրույն ճանաչողական գործունեության արդյունավետության բարձրացման մեթոդական խնդիրների ուսումնասիրությանը՝ նոր և նորագույն պատմության դասընթացի ուսուցման օրինակով։ Հետազոտության կենտրոնում սովորողի ակտիվ ներգրավվածությունն է ուսումնական գործընթացում, նրա ինքնուրույն մտածելու, տեղեկություն որոնելու, վերլուծելու, համադրելու, եզրակացություններ կատարելու և սեփական տեսակետը հիմնավորելու կարողությունների զարգացումը։ Աշխատությունը հիմնվում է այն մոտեցման վրա, որ պատմության ուսուցումը չպետք է սահմանափակվի փաստերի, տարեթվերի և իրադարձությունների մեխանիկական յուրացմամբ, այլ պետք է նպաստի սովորողի քննադատական և վերլուծական մտածողության ձևավորմանը։ Գրքում ուսումնասիրվում են ինքնուրույն ճանաչողական գործունեության էությունը, կառուցվածքը և կրթական նշանակությունը, ինչպես նաև այն մանկավարժական պայմանները, որոնց առկայության դեպքում սովորողը կարող է առավել արդյունավետորեն դառնալ սեփական ուսուցման ակտիվ մասնակից։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պատմական նյութի ինքնուրույն ուսումնասիրմանը, սկզբնաղբյուրների և լրացուցիչ գրականության հետ աշխատանքին, պատմական իրադարձությունների պատճառահետևանքային կապերի բացահայտմանը, տարբեր տեսակետների համեմատությանը և փաստերի հիման վրա հիմնավորված եզրահանգումների ձևավորմանը։ Աշխատության կարևոր բաղադրիչն է սովորողների ճանաչողական ակտիվության խթանման համար արդյունավետ մեթոդների և ուսուցման ձևերի ընտրությունը։ Դրանց թվում կարող են կիրառվել խնդրահարույց ուսուցումը, հետազոտական առաջադրանքները, քննարկումները, բանավեճերը, անհատական և խմբային աշխատանքները, նախագծային գործունեությունը, սկզբնաղբյուրների վերլուծությունը և պատմական իրավիճակների համեմատական ուսումնասիրությունը։ Նման մեթոդները հնարավորություն են տալիս պատմական նյութը դարձնել ոչ միայն գիտելիքի փոխանցման միջոց, այլև սովորողի մտավոր գործունեության զարգացման գործիք։ Նոր և նորագույն պատմության դասընթացը հատկապես հարմար է ինքնուրույն ճանաչողական գործընթացի կազմակերպման համար, քանի որ ներառում է քաղաքական, սոցիալական, տնտեսական և մշակութային բազմաթիվ իրադարձություններ ու գործընթացներ, որոնց ուսումնասիրությունը պահանջում է տարբեր աղբյուրների համադրում և բազմակողմանի վերլուծություն։ Գրքում կարևոր տեղ է հատկացվում նաև ուսուցչի դերի վերաիմաստավորմանը։ Ուսուցիչը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես գիտելիքի փոխանցող, այլև որպես սովորողի ինքնուրույն որոնումն ու հետազոտական գործունեությունը կազմակերպող, ուղղորդող և գնահատող մասնագետ։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում են սովորողների անհատական առանձնահատկությունների հաշվառման, առաջադրանքների բարդության աստիճանի ճիշտ ընտրության և ինքնուրույն աշխատանքի արդյունքների օբյեկտիվ գնահատման հարցերը։ Աշխատության գործնական արժեքը կայանում է նրանում, որ ներկայացվող մեթոդական մոտեցումները կարող են կիրառվել պատմության դասավանդման գործընթացում՝ սովորողների հետաքրքրվածությունը բարձրացնելու, ուսումնական մոտիվացիան ամրապնդելու և ինքնուրույն աշխատանքի հմտությունները զարգացնելու նպատակով։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը կարևոր է ավագ դպրոցում պատմության ուսուցման ժամանակակից կազմակերպման, սովորողի ճանաչողական ակտիվության զարգացման և ինքնուրույն ուսումնառության հմտությունների ձևավորման տեսանկյունից և կարող է օգտակար լինել պատմության ուսուցիչների, մանկավարժների, մեթոդիստների, կրթության ոլորտի հետազոտողների, մանկավարժական բուհերի ուսանողների և ավագ դպրոցի կրթական գործընթացով հետաքրքրվող մասնագետների համար։

История

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի հին պատմության ուսումնասիրության համար օգտագործվող հիմնական աղբյուրների վերլուծությանը և համակարգմանը։ Հետազոտության նպատակն է ներկայացնել այն գրավոր, հնագիտական, վիմագրական, դրամագիտական և այլ աղբյուրները, որոնց միջոցով հնարավոր է վերականգնել Հայկական լեռնաշխարհի և Հայաստանի տարածքի հին շրջանի քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական և մշակութային պատմությունը։ Աշխատանքում կարևոր տեղ է հատկացվում հին հեղինակների երկերին, որոնք տեղեկություններ են հաղորդում Հայաստանի, նրա բնակչության, իշխանական կազմավորումների և տարածաշրջանում տեղի ունեցած քաղաքական իրադարձությունների մասին։ Կարող են ուսումնասիրվել ինչպես հայկական, այնպես էլ հունական, հռոմեական, պարսկական, ասորական և այլ ավանդույթների աղբյուրները՝ հաշվի առնելով դրանց ստեղծման ժամանակաշրջանը, հեղինակային դիրքորոշումները և պատմական տեղեկությունների արժանահավատության խնդիրները։ Առանձին նշանակություն ունեն հայկական պատմագրական աղբյուրները, որոնք հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու հայոց պետականության, հասարակական հարաբերությունների, կրոնական պատկերացումների և մշակութային զարգացման տարբեր փուլերը։ Աղբյուրագիտական ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ է նաև հնագիտական նյութերի վերլուծությունը։ Բնակավայրերի, ամրոցների, դամբարանների, պաշտամունքային կառույցների և նյութական մշակույթի այլ հուշարձանների ուսումնասիրությունը լրացնում է գրավոր աղբյուրների տեղեկությունները և հնարավորություն տալիս վերականգնելու այն ժամանակաշրջանների պատմությունը, որոնց վերաբերյալ գրավոր վկայությունները սահմանափակ են։ Հատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել վիմագրություններին և արձանագրություններին, որոնք արժեքավոր տեղեկություններ են հաղորդում պետական կառավարման, տնտեսական հարաբերությունների, ռազմական գործունեության, շինարարության և կրոնական կյանքի մասին։ Դրամագիտական նյութերը նույնպես կարևոր աղբյուրագիտական նշանակություն ունեն՝ հնարավորություն տալով ուսումնասիրելու դրամաշրջանառությունը, առևտրատնտեսական կապերը, իշխանական խորհրդանիշները և առանձին ժամանակաշրջանների քաղաքական պատմությունը։ Աշխատանքում կարող են քննարկվել նաև աղբյուրների քննադատական ուսումնասիրության մեթոդները։ Տարբեր աղբյուրների համադրումը թույլ է տալիս բացահայտել դրանց միջև առկա ընդհանրություններն ու հակասությունները, ստուգել պատմական տեղեկությունների հավաստիությունը և խուսափել մեկ աղբյուրի տվյալների միակողմանի մեկնաբանությունից։ Կարևոր է նաև աղբյուրների ստեղծման պատմական միջավայրի ուսումնասիրությունը, քանի որ քաղաքական, կրոնական կամ գաղափարական հանգամանքները կարող էին ազդել դրանց բովանդակության և հեղինակների ներկայացրած գնահատականների վրա։ Հետազոտության շրջանակում աղբյուրները կարող են դասակարգվել ըստ ժամանակաշրջանի, ծագման, տեսակի և տեղեկատվական նշանակության՝ ստեղծելով Հայաստանի հին պատմության ուսումնասիրության համար անհրաժեշտ ամբողջական աղբյուրագիտական համակարգ։ Նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս առավել հստակ պատկերացնել Հայկական լեռնաշխարհի հին հասարակությունների զարգացումը, պետական կազմավորումների ձևավորումն ու փոխհարաբերությունները, ինչպես նաև տարածաշրջանի ժողովուրդների միջև մշակութային և քաղաքական կապերը։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են կարևոր նշանակություն ունենալ հայոց հին պատմության գիտական ուսումնասիրության համար՝ ապահովելով պատմական իրադարձությունների և գործընթացների վերականգնման բազմակողմ աղբյուրագիտական հիմք։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, հնագետների, աղբյուրագետների, հայագետների, ուսանողների և հին Հայաստանի պատմությամբ հետաքրքրվող այլ հետազոտողների համար։

География

Գրքում համակարգված ձևով ներկայացված են տարբեր ոլորտների տվյալներ՝ բնակչություն, տարածք, տնտեսություն, բնական ռեսուրսներ, արդյունաբերություն, գյուղատնտեսություն, ինչպես նաև սոցիալական և մշակութային ցուցանիշներ։ Այն օգնում է ընթերցողին արագ կողմնորոշվել տարբեր երկրների միջև եղած տարբերությունների և նմանությունների մեջ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում աշխարհագրական և տնտեսական համեմատություններին, որոնք հնարավորություն են տալիս հասկանալ գլոբալ զարգացման պատկերն ու տարածաշրջանների առանձնահատկությունները։ Տեղեկատվությունը սովորաբար ներկայացված է աղյուսակների, թվային տվյալների և համեմատական ցուցանիշների տեսքով։ Այս տեղեկատուն օգտակար է ինչպես ուսանողների, այնպես էլ դասախոսների և աշխարհագրությամբ կամ տնտեսագիտությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար, քանի որ այն ծառայում է որպես արագ և վստահելի տվյալների աղբյուր։

Экономика

Արժեթղթերը ֆինանսական փաստաթղթեր են, որոնք հաստատում են դրանց տիրոջ գույքային իրավունքները և հնարավորություն են տալիս ստանալ եկամուտ կամ մասնակցել որոշակի ընկերության կառավարմանը։ Դրանք համարվում են կապիտալի շուկայի հիմնական գործիքներից և կարևոր դեր ունեն տնտեսության ֆինանսավորման և ներդրումների կազմակերպման մեջ։ Արժեթղթերի հիմնական տեսակներն են բաժնետոմսերը, պարտատոմսերը, բորսայական վկայագրերը և ածանցյալ ֆինանսական գործիքները։ Բաժնետոմսերը վկայում են ընկերության սեփականության մի մասի մասին և տալիս են իրավունք ստանալ դիվիդենտներ, ինչպես նաև մասնակցել կառավարմանը, մինչդեռ պարտատոմսերը ներկայացնում են պարտքային հարաբերություն, երբ թողարկողը պարտավորվում է վերադարձնել ներդրված գումարը և վճարել տոկոսներ որոշակի ժամկետում։ Ածանցյալ արժեթղթերը կախված են այլ ակտիվների արժեքից և օգտագործվում են հիմնականում ռիսկերի կառավարման կամ շահույթ ստանալու նպատակով։ Տնտեսագիտական տեսանկյունից արժեթղթերը նպաստում են կապիտալի արդյունավետ բաշխմանը, ներդրումային հնարավորությունների ընդլայնմանը և տնտեսական աճի խթանմանը, քանի որ դրանք կապ են ստեղծում խնայողների և ներդրողների միջև։ Իրավական առումով արժեթղթերը կարգավորվում են հատուկ օրենքներով, որոնք սահմանում են դրանց թողարկման, շրջանառության և սեփականության փոխանցման կանոնները, ինչպես նաև պաշտպանում են ներդրողների իրավունքները և ապահովում շուկայի թափանցիկությունը։ Այսպիսով, արժեթղթերը միաժամանակ ունեն և՛ տնտեսական, և՛ իրավական բնույթ, քանի որ դրանք ոչ միայն ֆինանսական գործիքներ են, այլ նաև իրավական հարաբերությունների հաստատման միջոցներ։

Технология

Աշխատությունը նվիրված է հալոգեն պարունակող հիմնաալյումաբորատային ապակիների սինթեզի, դրանց կառուցվածքային և ֆիզիկաքիմիական հատկությունների ուսումնասիրությանը, ինչպես նաև բարձր իոնական հաղորդականությամբ նոր նյութերի մշակման հնարավորություններին։ Քննարկվում են ապակենման նյութերի առաջացման տեսական հիմքերը, բորատային և ալյումինատային կառուցվածքային միավորների փոխազդեցությունները, ինչպես նաև հալոգենային բաղադրիչների ազդեցությունը ապակիների կառուցվածքի և հատկությունների վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ապակիների քիմիական բաղադրության ընտրությանը, սինթեզի պայմաններին, ջերմային մշակման առանձնահատկություններին և ստացվող նյութերի կայունության ապահովմանը։ Ուսումնասիրվում են իոնների տեղաշարժման մեխանիզմները, ապակենման մատրիցի կառուցվածքային առանձնահատկությունների և էլեկտրահաղորդականության միջև փոխկապակցվածությունները, ինչպես նաև տարբեր բաղադրիչների ազդեցությունը լիցքակիրների շարժունակության վրա։ Անդրադարձ է կատարվում նյութերի էլեկտրական, ջերմային և կառուցվածքային բնութագրերի գնահատման մեթոդներին, իոնական հաղորդականության ջերմաստիճանային կախվածությանը և հաղորդականության բարձրացման հնարավոր ուղիներին։ Կարևորվում են ապակիների բյուրեղացման նկատմամբ կայունությունը, քիմիական դիմադրողականությունը, բաղադրության փոփոխությունների հետևանքով առաջացող կառուցվածքային վերափոխումները և դրանց ազդեցությունը նյութերի գործառական հատկությունների վրա։ Դիտարկվում են նաև ապակենման և ապակեբյուրեղային նյութերի համեմատական առանձնահատկությունները, դրանց կիրառելիությունը պինդ էլեկտրոլիտների, էլեկտրաքիմիական սարքերի և էներգիայի պահպանման տեխնոլոգիաների ոլորտներում։ Հետազոտության թեման կարևոր նշանակություն ունի անօրգանական նյութագիտության, ապակու քիմիայի և բարձր հաղորդականությամբ ֆունկցիոնալ նյութերի ստեղծման համար։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել քիմիկոսների, նյութագետների, պինդ մարմնի ֆիզիկայի մասնագետների, էլեկտրաքիմիկոսների, հետազոտողների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

История

Փաստաթուղթը ներկայացնում է 1899 թվականին Կարսի մարզում անասունների շրջանում տարածված համաճարակային և զանգվածային հիվանդությունների վերաբերյալ վիճակագրական տեղեկություններ։ Այն կարևոր պատմական և մասնագիտական աղբյուր է XIX դարի վերջին Կարսի տարածաշրջանում անասնաբուժական իրավիճակի, անասնապահության վիճակի և կենդանիների վարակիչ հիվանդությունների տարածվածության ուսումնասիրության համար։ Նյութում ամփոփվում են տարբեր տեսակի անասունների շրջանում արձանագրված հիվանդությունների դեպքերը՝ հնարավորություն տալով պատկերացում կազմել հիվանդությունների տարածման ծավալների, աշխարհագրական ընդգրկման և դրանց ազդեցության մասին։ Փաստաթղթի վիճակագրական բնույթը հնարավորություն է տալիս համեմատել տարբեր բնակավայրերում կամ տնտեսություններում արձանագրված դեպքերը և բացահայտել տվյալ ժամանակաշրջանի անասնահամաճարակաբանական իրավիճակի առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրության համար հատկապես կարևոր կարող են լինել հիվանդությունների անվանումները, ախտահարված կենդանիների քանակը, հիվանդության ընթացքի կամ տարածման վերաբերյալ նշումները, ինչպես նաև հնարավոր կորուստների վերաբերյալ տվյալները։ Նման տեղեկությունները թույլ են տալիս վերականգնել տարածաշրջանում կենդանիների հիվանդությունների վերահսկման և հաշվառման այն համակարգը, որը կիրառվում էր XIX դարի վերջին։ Փաստաթուղթը արժեքավոր է նաև գյուղատնտեսական պատմության տեսանկյունից, քանի որ անասնապահությունը տարածաշրջանի տնտեսական կյանքի կարևոր բաղադրիչներից էր, իսկ վարակիչ հիվանդությունների տարածումը կարող էր զգալի տնտեսական վնասներ պատճառել բնակչությանը և տնտեսություններին։ Նյութի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել անասնաբուժական ծառայության կազմակերպման, հիվանդությունների գրանցման և պետական վերահսկողության մեխանիզմների մասին։ Այն կարող է օգտագործվել նաև պատմական համաճարակաբանության ուսումնասիրություններում՝ համեմատելու անցյալի և ժամանակակից անասնահամաճարակաբանական խնդիրները, հիվանդությունների տարածման օրինաչափությունները և դրանց վերահսկման մոտեցումները։ Փաստաթուղթը կարող է հետաքրքրել անասնաբույժներին, համաճարակաբաններին, գյուղատնտեսության պատմությամբ զբաղվող մասնագետներին, պատմաբաններին, տարածաշրջանագետներին և արխիվային սկզբնաղբյուրներ ուսումնասիրող հետազոտողներին։ Այն առանձնահատուկ արժեք ունի որպես իր ժամանակաշրջանի պաշտոնական վիճակագրական վկայություն, որը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել Կարսի մարզի գյուղատնտեսական և անասնաբուժական կյանքի կոնկրետ պատկերը։