Գրիգոր Նարեկացու՝ օգտակար խոսքերի, ապաշխարության և հոգեշահ խրատների ժողովածու

Философия

Կառլ Յասպերսի «Փիլիսոփայական հավատք» (1948) աշխատությունը նրա էքզիստենցիալ փիլիսոփայության կարևորագույն գործերից է, որտեղ նա փորձում է բացատրել մարդու հոգևոր և իմացական դիրքորոշումը աշխարհի, գոյության և վերջնական իմաստի նկատմամբ։ Յասպերսը տարբերակում է կրոնական հավատքն ու փիլիսոփայական հավատքը՝ ընդգծելով, որ փիլիսոփայական հավատքը չի հիմնվում դոգմաների, սուրբ գրքերի կամ բացարձակ ճշմարտությունների վրա, այլ առաջանում է մարդու սեփական մտածողության, ներքին փորձի և գոյության սահմանային իրավիճակների՝ մահի, տառապանքի, պայքարի և պատահականության գիտակցման արդյունքում։ Նրա կարծիքով մարդը չի կարող ամբողջապես ճանաչել աշխարհը գիտության միջոցով, քանի որ գոյություն ունեն այնպիսի սահմաններ, որոնք գիտությունը չի կարող հաղթահարել, և հենց այդ սահմանների գիտակցումն է, որ մարդուն մղում է դեպի փիլիսոփայական մտածողություն և հավատք։ Յասպերսը նաև ընդգծում է «սահմանային իրավիճակների» գաղափարը, որտեղ մարդը բախվում է իր գոյության վերջավորությանը և ստիպված է վերանայել իր արժեքներն ու կյանքի իմաստը։ Նրա փիլիսոփայության մեջ կարևոր դեր ունի ազատությունը, հաղորդակցությունը և անհատի ներքին պատասխանատվությունը սեփական կյանքի իմաստը ձևավորելու հարցում։ Այս աշխատությունը նպատակ ունի ցույց տալ, որ իրական իմաստավոր կյանքը հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ մարդը գիտակցում է իր սահմանափակությունը, բայց միաժամանակ չի հրաժարվում իմաստի որոնումից։

Лингвистика

Աշխատությունը նվիրված է օսմանյան թուրքերենի ընթերցանության ուսուցմանը և լեզվական գիտելիքների սկզբնական ձևավորմանը։ Այն վերաբերում է լեզվի գրավոր ձևի յուրացմանը, տառերի ու գրային նշանների ճանաչմանը, բառերի ընթերցմանը և գրավոր խոսքի ընկալման հիմնական հմտությունների զարգացմանը։ Օսմանյան թուրքերենը գործածվել է արաբական գրաֆիկայի վրա հիմնված գրային համակարգով, որի առանձնահատկությունները լեզուն սովորողների համար պահանջում էին հատուկ ուսուցողական մոտեցում։ Այս համատեքստում նման ձեռնարկները կարևոր դեր են ունեցել ընթերցանության հիմունքների բացատրման, գրային համակարգին ծանոթացնելու և լեզվական ուսուցումը հաջորդական փուլերով կազմակերպելու գործում։ Աշխատությունը կարելի է դիտարկել որպես լեզվի ուսուցման գործնական նյութ, որը նախատեսված է ընթերցանության սկզբնական կարողություններ զարգացնելու և օսմանյան թուրքերենով գրված տեքստերի հետ աշխատելու նախնական հմտություններ ձևավորելու համար։ Այն արժեքավոր է նաև պատմական լեզվաբանության և կրթության պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ արտացոլում է լեզուների ուսուցման այնպիսի մոտեցումներ, որոնք կիրառվել են բազմալեզու կրթական միջավայրում։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում օսմանյան թուրքերենի գրային ավանդույթի, լեզվական կրթության մեթոդների, ընթերցանության դասավանդման պատմության և հայերեն ու թուրքերեն կրթական միջավայրերի փոխազդեցության ուսումնասիրությամբ զբաղվողների համար։

Религия

Սույն աշխատությունը կրոնական, բարոյախոսական և ուսուցողական բնույթի երկխոսական ստեղծագործություն է, որը կառուցված է քահանայի և աշխարհիկ մարդու միջև ծավալվող երեք զրույցների ձևով։ Երկի հիմնական նպատակն է ընթերցողին ներկայացնել քրիստոնեական հավատքի, եկեղեցական կյանքի, հոգևոր պարտականությունների և բարոյական սկզբունքների վերաբերյալ հիմնարար պատկերացումները՝ դրանք բացատրելով հարցուպատասխանի և մտքերի հաջորդական փոխանակման միջոցով։ Ստեղծագործության կառուցվածքային առանցքը հոգևորականության և աշխարհիկ հասարակության ներկայացուցիչների միջև հաղորդակցությունն է, որի միջոցով բացահայտվում են կրոնական գիտելիքի, հավատքի գիտակցված ընկալման և առօրյա կյանքում քրիստոնեական արժեքների կիրառման կարևորությունը։ Քահանան հանդես է գալիս որպես հոգևոր գիտելիքի կրող, խորհրդատու և բացատրող, իսկ աշխարհիկ մարդը՝ որպես հարցեր առաջադրող, պարզաբանումներ փնտրող և քրիստոնեական ուսմունքի տարբեր կողմերը ճանաչելու ձգտող զրուցակից։ Այս երկխոսական ձևը հնարավորություն է տալիս կրոնական և աստվածաբանական բարդ հարցերը ներկայացնելու ավելի մատչելի, տրամաբանական և ընթերցողի համար հասկանալի եղանակով։ Երեք զրույցների հաջորդականությունը ենթադրում է թեմաների աստիճանական զարգացում, որի ընթացքում քննարկվող հարցերը հնարավորություն են տալիս խորանալու քրիստոնեական աշխարհայացքի, եկեղեցու դերի և անհատի հոգևոր կյանքի փոխկապակցվածության մեջ։ Աշխատության գաղափարական հիմքում ընկած է այն համոզմունքը, որ հավատքը պետք է լինի ոչ միայն ժառանգված սովորություն կամ արտաքին ծիսական պատկանելություն, այլև գիտակցված համոզմունք, որն արտահայտվում է մարդու մտածողության, վարքագծի և կյանքի կազմակերպման մեջ։ Այս տեսանկյունից կարևոր նշանակություն են ստանում կրոնական գիտելիքի տարածումը, հոգևոր դաստիարակությունը, բարոյական ինքնաքննությունը և եկեղեցական ավանդության ճանաչումը։ Հեղինակը երկխոսության միջոցով հնարավորություն է ստեղծում քննարկելու հավատացյալի և հոգևորականի փոխհարաբերությունները, քահանայի հասարակական ու հոգևոր առաքելությունը, եկեղեցական կյանքի նշանակությունը և աշխարհիկ մարդու պարտականությունները քրիստոնեական համայնքի շրջանակում։ Քահանայի կերպարը մարմնավորում է հոգևոր առաջնորդության, ուսուցման և խորհրդատվության սկզբունքը, իսկ աշխարհիկ զրուցակցի հարցադրումները արտահայտում են հավատացյալ հասարակության ճանաչողական հետաքրքրությունն ու հոգևոր կողմնորոշման անհրաժեշտությունը։ Ստեղծագործության կարևոր թեմատիկ ուղղություններից է կրոնական ուսմունքի և առօրյա կյանքի կապը։ Քրիստոնեական բարոյականությունը ներկայացվում է որպես մարդու անձնական վարքագիծը, ընտանեկան հարաբերությունները և հասարակական փոխհարաբերությունները կարգավորող արժեքային համակարգ։ Այս մոտեցմամբ շեշտադրվում են ազնվությունը, խոնարհությունը, համբերությունը, սերը, ներողամտությունը, պարտաճանաչությունը և մերձավորի հանդեպ պատասխանատվությունը։ Հոգևոր կյանքի կարևոր բաղադրիչ է դիտարկվում նաև մարդու ներքին ինքնաքննությունը, որի միջոցով նա կարող է ճանաչել սեփական թերությունները, գնահատել իր արարքները և ձգտել բարոյական կատարելագործման։ Աշխատության ուսուցողական նշանակությունն արտահայտվում է նաև կրոնական հարցերի պարզաբանման մեթոդի մեջ։ Երկխոսությունը թույլ է տալիս տարբերակել հարցադրումը և պատասխանը, ներկայացնել հնարավոր տարակարծությունները և հասնել որոշակի եզրակացությունների՝ առանց բարդ տեսական շարադրանքի։ Այսպիսի կառուցվածքը հատկապես արդյունավետ է հոգևոր կրթության և կրոնական գիտելիքների նախնական յուրացման համար, քանի որ ընթերցողը կարող է իրեն նույնացնել հարցեր տվող աշխարհիկ զրուցակցի հետ և զրույցի ընթացքին հետևելով՝ աստիճանաբար յուրացնել ներկայացվող գաղափարները։ Գրական տեսանկյունից ստեղծագործությունը պատկանում է երկխոսական ու խրատական արձակի ավանդույթին, որտեղ գեղարվեստական պատումը ստորադասվում է գաղափարների պարզաբանմանն ու դաստիարակչական նպատակին։ Դրա հիմնական արտահայտչամիջոցներն են հարցուպատասխանը, փաստարկումը, բացատրությունը, համեմատությունը և բարոյական եզրահանգումը։ Այս ձևը հնարավորություն է տալիս պահպանելու կենդանի խոսակցության տպավորությունը և կրոնական բովանդակությունը ներկայացնելու որպես մտավոր ու հոգևոր հաղորդակցություն։ Աշխատության լեզվական և կառուցվածքային առանձնահատկությունները կարևոր են նաև հայերեն ուսուցողական արձակի պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ երկխոսական շարադրանքը նպաստում է վերացական գաղափարների մատչելի ներկայացմանը և ընթերցողական ընկալման դյուրացմանը։ Պատմամշակութային առումով ստեղծագործությունն արտացոլում է XIX դարի հայ կրթական և հոգևոր կյանքի այն միտումները, որոնք կարևորում էին կրոնական գիտելիքի տարածումը, եկեղեցական ավանդության ամրապնդումը և աշխարհիկ հասարակության կրթվածության բարձրացումը։ Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանը հայ կրթամշակութային կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ մեծ ուշադրություն էր դարձվում հայոց լեզվի, գրականության, պատմության, կրոնի և գիտելիքի տարբեր բնագավառների զարգացմանը։ Ճեմարանի տպագրական գործունեությունը նպաստում էր հայերեն ուսումնական, գիտական, կրոնական և դաստիարակչական գրականության տարածմանը՝ ընդլայնելով հայ ընթերցողների մտավոր հետաքրքրությունների շրջանակը։ Այս աշխատությունը հետաքրքրական է նաև հոգևորականության և աշխարհիկ հասարակության միջև կրթական հաղորդակցության պատմության տեսանկյունից։ Այն վկայում է կրոնական թեմաները պարզաբանելու, եկեղեցական ուսմունքը հանրամատչելի դարձնելու և հավատացյալների հոգևոր գիտակցությունը զարգացնելու ձգտման մասին։ Գիրքը կարևոր նյութ է հայ կրոնական գրականության, XIX դարի ուսուցողական արձակի, հայ կրթական հաստատությունների հրատարակչական գործունեության և եկեղեցի-հասարակություն հարաբերությունների պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է հետաքրքրել աստվածաբաններին, հայ գրականության պատմաբաններին, եկեղեցական պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, ինչպես նաև հայ հին տպագիր գրքի և կրթական մշակույթի ուսումնասիրողներին։ Ընթերցողական առումով աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու քրիստոնեական ուսմունքի մատուցման երկխոսական եղանակին, հասկանալու հոգևոր առաջնորդության և աշխարհիկ հավատացյալի փոխհարաբերությունների նշանակությունը և խորհելու կրոնական գիտելիքի ու բարոյական կյանքի փոխկապակցվածության մասին։ Նրա հիմնական արժեքը հոգևոր և բարոյական գաղափարները հասկանալի զրույցի ձևով ներկայացնելու, ընթերցողին ինքնուրույն մտածելու մղելու և քրիստոնեական աշխարհայացքի հիմնադրույթները կրթական նպատակներով փոխանցելու մեջ է։ Այն հայ կրոնական ու ուսուցողական գրականության հետաքրքրական նմուշ է, որն արտացոլում է հոգևոր դաստիարակության, երկխոսական շարադրանքի և հայ կրթամշակութային կյանքի զարգացման ավանդույթները։

Математика

Նյութում քննարկվում են հանրահաշվի հիմնական կառուցվածքների՝ բազմությունների, խմբերի, օղակների և դաշտերի ալգորիթմական ներկայացման սկզբունքները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում գծային և ոչ գծային հավասարումների համակարգերի լուծման ալգորիթմներին, մատրիցային հաշվարկներին, ինչպես նաև խորհրդանշական հաշվարկների մեթոդներին։ Ձեռնարկը նաև ընդգծում է ալգորիթմների արդյունավետության գնահատումը և դրանց կիրառությունը համակարգչային հանրահաշվական համակարգերում՝ կապ ստեղծելով մաթեմատիկայի և ինֆորմատիկայի միջև։

Медицина

Աշխատությունը նվիրված է դպրոցական միջավայրում առողջության պահպանման, հիգիենայի կանոնների և աշակերտների բարեկեցության ապահովման հարցերին։ Վերնագիրը հուշում է, որ գիրքը դիտարկում է առողջապահությունը կրթական հաստատությունների գործունեության կարևոր բաղադրիչ՝ ուշադրություն դարձնելով ուսումնական պայմանների և երեխաների ֆիզիկական առողջության փոխկապակցվածությանը։ Նման բնույթի աշխատություններում սովորաբար անդրադարձ է կատարվում դպրոցական շենքերի մաքրությանը, դասասենյակների օդափոխությանը, լուսավորությանը, ջերմաստիճանին, խմելու ջրի որակին, սանիտարական պայմաններին և աշակերտների անձնական հիգիենային։ Կարևոր թեմաներ կարող են լինել նաև նստարանների ու դասասենյակային կահավորման համապատասխանությունը, ուսումնական ծանրաբեռնվածության չափավորումը, հանգստի ընդմիջումները, ֆիզիկական վարժությունները և վարակիչ հիվանդությունների տարածման կանխարգելումը։ Գիրքը ներկայացնում է առողջապահական գիտելիքների կիրառման նշանակությունը դպրոցական առօրյայում և ընդգծում կրթական հաստատության, ուսուցիչների ու ընտանիքի պատասխանատվությունը երեխաների առողջության պահպանման գործում։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում կրթության պատմության, մանկավարժության, հասարակական բժշկության և դպրոցական հիգիենայի զարգացման ուսումնասիրության համար։ Աշխատությունը նաև հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու այն ժամանակաշրջանի առողջապահական պատկերացումների և կրթական միջավայրի բարելավմանն ուղղված մոտեցումների մասին։

История

Այս աշխատությունը միջնադարյան հայկական պատմագրության կարևորագույն աղբյուրներից է, որը վերաբերում է հիմնականում 7-րդ դարի պատմական իրադարձություններին։ Սեբեոսի «Պատմություն»-ը առանձնանում է նրանով, որ ներկայացնում է ոչ միայն Հայաստանի, այլև ողջ տարածաշրջանի՝ Բյուզանդիայի, Պարսկաստանի և արաբական խալիֆայության միջև տեղի ունեցող քաղաքական և ռազմական զարգացումները։ Գրքում մեծ ուշադրություն է դարձվում այն ժամանակաշրջանի կարևոր իրադարձություններին, ինչպիսիք են պատերազմները, դիվանագիտական հարաբերությունները և իշխանական պայքարները։ Սեբեոսը ներկայացնում է, թե ինչպես են այս ուժերը փոխազդում և ինչ ազդեցություն ունեն Հայաստանի վրա՝ որպես ռազմավարական կարևոր տարածք։ Աշխատության կարևոր թեմաներից են․ Հայաստանի քաղաքական դիրքը մեծ տերությունների միջև Բյուզանդական և Սասանյան Պարսկաստանի հակամարտությունները արաբական նվաճումների սկիզբը և դրանց հետևանքները հայ իշխանների և նախարարական տների դերը Սեբեոսի աշխատությունը արժեքավոր է նաև նրանով, որ հեղինակը հաճախ հանդիսանում է իրադարձությունների ժամանակակից կամ մոտ կանգնած վկան, ինչը նրա հաղորդած տեղեկություններին տալիս է պատմական կարևորություն։ Միևնույն ժամանակ, այն պարունակում է նաև ժամանակի մտածողությանը բնորոշ մեկնաբանություններ և աշխարհայացքային մոտեցումներ։