Միզապարկի քաղցկեղի բուժման արդյունքների բարելավումը բիպոլյար ներմիզուկային մասնահատման կիրառմամբ

Технология

Այս աշխատությունը նվիրված է ջրատարների և ջրմուղի ցանցերի հաշվարկման ընթացքում առաջացող մի շարք տեսական և գործնական խնդիրների ուսումնասիրմանն ու դրանց լուծման արդյունավետ մեթոդների մշակմանը։ Ուսումնասիրության հիմնական նպատակն է կատարելագործել ջրամատակարարման համակարգերի հիդրավլիկական հաշվարկների մոտեցումները և առաջարկել այնպիսի մեթոդներ, որոնք հնարավորություն կտան ավելի ճշգրիտ գնահատել ջրի շարժման, ճնշման բաշխման և համակարգի առանձին տարրերի աշխատանքի պայմանները։ Աշխատության շրջանակում դիտարկվում են ջրատարների և բաշխիչ ցանցերի կառուցվածքային ու հիդրավլիկական առանձնահատկությունները, ջրի ծախսերի որոշման, խողովակաշարերում հոսքի պարամետրերի հաշվարկման և ճնշումների բաշխման խնդիրները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ջրի շարժման ընթացքում առաջացող հիդրավլիկական կորուստների գնահատմանը, խողովակների տրամագծերի ընտրությանը, համակարգի տարբեր հատվածների փոխկապակցվածությանը և անհրաժեշտ ճնշման ապահովմանը։ Ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ է ջրմուղի ցանցերի հաշվարկային սխեմաների ձևավորումը և դրանցում ջրի հոսքերի ու ճնշումների որոշման մեթոդների կատարելագործումը։ Քննարկվում են այնպիսի խնդիրներ, որոնց լուծումը պահանջում է միաժամանակ հաշվի առնել բազմաթիվ փոխկապակցված պարամետրեր, այդ թվում՝ ջրի սպառման ռեժիմները, ցանցի երկրաչափական կառուցվածքը, խողովակների հիդրավլիկական դիմադրությունը և համակարգի տարբեր հանգույցներում ճնշման փոփոխությունները։ Մշակվող մեթոդները կարող են նպաստել հաշվարկների պարզեցմանը, դրանց ճշգրտության բարձրացմանը և նախագծման ընթացքում տեխնիկական ու տնտեսական առավել արդյունավետ լուծումների ընտրությանը։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ է հատկացվում նաև տարբեր հաշվարկային մոտեցումների համեմատությանը և դրանց կիրառելիության գնահատմանը տարբեր տեսակի ջրամատակարարման համակարգերի համար։ Ստացված արդյունքները կարող են օգտագործվել նոր ջրատարների և ջրմուղի ցանցերի նախագծման, գործող համակարգերի վերակառուցման ու օպտիմալացման, ինչպես նաև ջրամատակարարման հուսալիության և արդյունավետության բարձրացման նպատակով։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև այն տեսանկյունից, որ ջրամատակարարման համակարգերի ճիշտ հիդրավլիկական հաշվարկը հնարավորություն է տալիս նվազեցնել ջրի և էներգիայի կորուստները, ապահովել անհրաժեշտ ճնշումները և բարձրացնել համակարգի շահագործման կայունությունը։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել հիդրավլիկայի, ջրամատակարարման և ջրահեռացման, քաղաքային ենթակառուցվածքների նախագծման ոլորտների մասնագետներին, ինժեներներին, հետազոտողներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։

Психология

Աշխատությունը նվիրված է քաղաքացիաիրավական վեճերի խաղաղ կարգավորման գործընթացում հաշտարարի մասնագիտական գործունեության արդյունավետության վրա ազդող անձնային և սոցիալ-հոգեբանական գործոնների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակում հաշտարարությունը դիտարկվում է որպես վեճերի այլընտրանքային լուծման գործընթաց, որտեղ արդյունքը պայմանավորված է ոչ միայն իրավական գիտելիքներով և ընթացակարգային կանոնների պահպանմամբ, այլև մասնագետի հաղորդակցական կարողություններով, հոգեբանական առանձնահատկություններով և հակամարտող կողմերի միջև կառուցողական փոխգործակցություն ձևավորելու հմտությամբ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում հաշտարարի անձնային հատկանիշներին՝ ինքնատիրապետմանը, հուզական կայունությանը, համբերատարությանը, ճկունությանը, պատասխանատվությանը, չեզոքության պահպանմանը և տարբեր տեսակետներ ընկալելու կարողությանը։ Քննվում է ապրումակցման դերը՝ որպես կողմերի դիրքորոշումները, հետաքրքրությունները և հուզական վիճակները հասկանալու միջոց՝ միաժամանակ կարևորելով մասնագիտական սահմանների և անկողմնակալության պահպանումը։ Ուսումնասիրվում են հաղորդակցական հմտությունները, ակտիվ լսելու կարողությունը, հարցերի արդյունավետ ձևակերպումը, տեղեկատվության վերաձևակերպումն ու պարզաբանումը, ինչպես նաև լարված հաղորդակցությունը կառուցողական երկխոսության վերածելու մեխանիզմները։ Կարևորվում է հաշտարարի կարողությունը տարբերակելու կողմերի արտահայտած դիրքորոշումները դրանց հիմքում ընկած իրական շահերից ու պահանջմունքներից, ինչը կարող է նպաստել փոխընդունելի լուծումների որոնմանը։ Սոցիալ-հոգեբանական տեսանկյունից դիտարկվում են վստահության ձևավորման, փոխադարձ ընկալման, կարծրատիպերի, սոցիալական դերերի, ազդեցության և միջանձնային հարաբերությունների գործոնները։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում կոնֆլիկտային իրավիճակում հույզերի կառավարմանը, քանի որ բարձր լարվածությունը կարող է դժվարացնել կողմերի միջև տեղեկատվության փոխանակումը և համաձայնության հնարավոր տարբերակների քննարկումը։ Քաղաքացիաիրավական վեճերի առանձնահատկությունների համատեքստում կարող են քննվել գույքային, պայմանագրային, ընտանեկան կամ այլ մասնավոր իրավահարաբերություններից ծագող հակասությունների սոցիալ-հոգեբանական կողմերը՝ առանց իրավական և հոգեբանական գործոնները միմյանցից մեկուսացնելու։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է նաև մասնագիտական պատրաստվածության, փորձի, հաղորդակցական ռազմավարությունների և հաշտարարի անձնային առանձնահատկությունների միջև հնարավոր կապերի բացահայտումը։ Տեսական մոտեցումների և գործնական տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս առանձնացնելու այն գործոնները, որոնք նպաստում կամ խոչընդոտում են արդյունավետ միջնորդությանը, կողմերի միջև վստահության ձևավորմանը և փոխընդունելի համաձայնության որոնմանը։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ հաշտարարների մասնագիտական ընտրության, վերապատրաստման ծրագրերի կատարելագործման, հաղորդակցական ու կոնֆլիկտաբանական կարողությունների զարգացման և հաշտարարության ինստիտուտի արդյունավետության բարձրացման համար։ Այն կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել հոգեբանության, սոցիալական հոգեբանության, կոնֆլիկտաբանության, իրավագիտության և վեճերի այլընտրանքային լուծման ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Технология

Աշխատությունը նվիրված է խառը ազդանշաններով ինտեգրալ սխեմաներում խանգարումների նկատմամբ կայունության բարձրացման միջոցների մշակմանը և դրանց արդյունավետության հետազոտմանը։ Ուսումնասիրության շրջանակում դիտարկվում են այն ինտեգրալ էլեկտրոնային համակարգերը, որոնցում միաժամանակ գործում են անալոգային և թվային հանգույցներ, ինչի հետևանքով տարբեր բաղադրիչների փոխազդեցությունը կարող է առաջացնել լրացուցիչ աղմուկներ, էլեկտրամագնիսական փոխազդեցություններ և ազդանշանների աղավաղումներ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում թվային հանգույցներում արագ փոխարկումների արդյունքում առաջացող խանգարումների տարածմանը և դրանց հնարավոր ազդեցությանը զգայուն անալոգային շղթաների աշխատանքի վրա։ Վերլուծվում են սնուցման և հողանցման գծերի միջոցով փոխանցվող աղմուկները, ենթաշերտով տարածվող խանգարումները, հարակից հաղորդիչների միջև պարազիտային կապերը, ինչպես նաև ինտեգրալ սխեմայի կառուցվածքով պայմանավորված այլ անցանկալի ազդեցությունները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է նման խանգարումների աղբյուրների հայտնաբերումը, դրանց տարածման մեխանիզմների գնահատումը և սխեմայի տարբեր հանգույցների վրա ունեցած ազդեցության կանխատեսումը։ Քննարկվում են սխեմատեխնիկական և կառուցվածքային լուծումներ, որոնք կարող են նպաստել օգտակար ազդանշանի որակի պահպանմանը և համակարգի աշխատանքի հուսալիության բարձրացմանը։ Դիտարկվում են սնուցման շղթաների կազմակերպման, ֆիլտրման, պաշտպանիչ կառուցվածքների, տարրերի փոխադարձ տեղաբաշխման, ազդանշանային ուղիների տարանջատման և պարազիտային կապերի նվազեցման սկզբունքները։ Կարևորվում է նաև ինտեգրալ սխեմայի նախագծման փուլում խանգարումների նկատմամբ կայունության գնահատումը, քանի որ հնարավոր խնդիրների վաղ հայտնաբերումը թույլ է տալիս կատարել կառուցվածքային և սխեմատեխնիկական փոփոխություններ մինչև վերջնական արտադրական փուլը։ Համակարգչային մոդելավորման և հաշվարկային մեթոդների կիրառումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել տարբեր աշխատանքային պայմաններում աղմուկների տարածումը, համեմատել նախագծային լուծումները և ընտրել առավել արդյունավետ տարբերակները։ Անդրադարձ է կատարվում նաև ազդանշան-աղմուկ հարաբերակցության, անալոգային հանգույցների ճշգրտության, թվային մասի փոխարկման ակտիվության և ընդհանուր էլեկտրամագնիսական համատեղելիության խնդիրներին։ Մշակվող միջոցները կարող են նպաստել խառը ազդանշանային համակարգերի կայուն աշխատանքի ապահովմանը, չափման և տվյալների մշակման ճշգրտության բարձրացմանը, ինչպես նաև ինտեգրալ սխեմաների հուսալիության և արդյունավետության բարելավմանը։ Հետազոտության արդյունքները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ միկրոէլեկտրոնիկայի, կապի համակարգերի, չափիչ սարքավորումների, ավտոմատ կառավարման և ազդանշանների մշակման համար նախատեսված ինտեգրալ սխեմաների նախագծման ոլորտներում։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել միկրոէլեկտրոնիկայի, սխեմատեխնիկայի, ինտեգրալ սխեմաների նախագծման և էլեկտրամագնիսական համատեղելիության խնդիրներով զբաղվող մասնագետներին, հետազոտողներին և ուսանողներին։

История

Գիրքը համակարգված ձևով ուսումնասիրում է Հայաստանի հնագույն հուշարձանները, նյութական մշակույթը և հասարակական զարգացումները՝ բացահայտելով տարածաշրջանի քաղաքակրթական շերտերը։ Հիմնական բովանդակությունը․ Հին քարի դար Առաջին բնակավայրեր, քարե գործիքներ, որսորդություն և հավաքչություն։ Նոր քարի դար Գյուղատնտեսության և անասնապահության ձևավորում, նստակյաց կյանք։ Բրոնզի դար Արհեստների զարգացում, հասարակական բարդացում և առաջին քաղաքային կենտրոններ։ Վաղ պետական կազմավորումներ Իշխանական համակարգերի ձևավորում և քաղաքական կազմակերպվածության աճ։ Վանի թագավորություն Պետականության բարձր զարգացում, ամրոցների, գրերի և մշակույթի առաջընթաց։ Անկման փուլ Վանի թագավորության թուլացում և նոր պատմական շրջանի սկիզբ։

Математика

Տեսական և քվանտային ֆիզիկայի բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է ռեզոնանսային միջավայրերում քվանտային խճճված վիճակների ձևավորման, դրանց հատկությունների և կոհերենտ փոխազդեցության ֆիզիկական մեխանիզմների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում քվանտային համակարգերի կոհերենտության և խճճվածության տեսական հիմունքները, լույսի ու նյութի փոխազդեցության առանձնահատկությունները, ինչպես նաև ռեզոնանսային պայմաններում էներգիայի և քվանտային տեղեկատվության փոխանցման գործընթացները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ատոմային և օպտիկական համակարգերում քվանտային վիճակների փոխկապակցվածությանը, էլեկտրամագնիսական դաշտի ազդեցությամբ առաջացող կոհերենտ երևույթներին և ռեզոնանսային փոխազդեցությունների դինամիկային։ Վերլուծվում են քվանտային վիճակների էվոլյուցիան, խճճվածության աստիճանի փոփոխությունները, միջավայրի պարամետրերի ազդեցությունը կոհերենտության պահպանման վրա և դեկոհերենտության առաջացման հնարավոր մեխանիզմները։ Քննարկվում են նաև ռեզոնանսային միջավայրերի օպտիկական հատկությունները, քվանտային անցումները, միջամտության երևույթները և արտաքին էլեկտրամագնիսական դաշտերի միջոցով քվանտային վիճակների կառավարման հնարավորությունները։ Ուսումնասիրության շրջանակներում դիտարկվում են քվանտամեխանիկական մոդելավորման, խտության մատրիցի մեթոդի, ժամանակային էվոլյուցիայի հավասարումների և տեսական հաշվարկների կիրառման մոտեցումները։ Անդրադարձ է կատարվում նման հետազոտությունների նշանակությանը քվանտային օպտիկայի, քվանտային տեղեկատվության մշակման, կոհերենտ կառավարման և քվանտային հաղորդակցական համակարգերի զարգացման համար։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել քվանտային մեխանիկայի, տեսական ֆիզիկայի, քվանտային օպտիկայի, ատոմային ֆիզիկայի և քվանտային տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

История

Աշխատությունը նվիրված է XVIII դարի հայ տպագրական և հրատարակչական գործունեության պատմությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով Ռուսաստանում հայկական տպագրության կազմակերպման, զարգացման և մշակութային նշանակության խնդիրներին։ Ուսումնասիրության առանցքում տպագրիչ, հրատարակիչ և մշակութային գործիչ Գրիգոր Խալդարյանցի գործունեությունն է, որի նախաձեռնությունները կարևոր տեղ են զբաղեցնում Սանկտ Պետերբուրգում հայկական տպագրության զարգացման պատմության մեջ։ Նրա գործունեությունը դիտարկվում է ժամանակաշրջանի պատմամշակութային միջավայրի, հայ գրքի տարածման աշխարհագրության ընդլայնման, հայկական տպարանների կազմակերպման և հայալեզու գրականության հրատարակման պահանջների համատեքստում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, որ XVIII դարում հայ տպագիր գիրքը արդեն տարածվում էր տարբեր մշակութային կենտրոններում, իսկ Ռուսաստանի տարածքում հայկական համայնքների զարգացմանը զուգընթաց մեծանում էր նաև սեփական տպագրական հնարավորություններ ստեղծելու անհրաժեշտությունը։ Այս պայմաններում Սանկտ Պետերբուրգը ձեռք էր բերում կարևոր նշանակություն որպես քաղաքական, մշակութային և հրատարակչական կենտրոն։ Խալդարյանցի նախաձեռնությամբ այստեղ 1780 թվականին հիմնադրված հայկական տպարանը դարձավ Ռուսաստանում հայերեն գրքերի տպագրության զարգացման կարևոր օղակներից մեկը։ Տպարանի առաջին հրատարակությունների շարքում հիշատակվում է «Դաւանութիւն հաւատոյ» գիրքը, իսկ հետագա տարիներին այստեղ տպագրվել են կրոնական, ուսումնական, լեզվաբանական, օրացուցային և այլ բնույթի աշխատություններ։ Ուսումնասիրության շրջանակում տպարանը ներկայացվում է ոչ միայն որպես տեխնիկական արտադրական հաստատություն, այլև որպես մշակութային կենտրոն, որի գործունեության միջոցով հնարավոր էր տարածել հայերեն գրականությունը, պահպանել գրավոր մշակույթի շարունակականությունը և ամրապնդել տարբեր վայրերում բնակվող հայերի մշակութային կապերը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տպագրական գործի կազմակերպման նյութատեխնիկական հիմքերին՝ հայկական տառատեսակների պատրաստմանը և օգտագործմանը, տպագրական սարքավորումների ձեռքբերմանը, թղթի և այլ անհրաժեշտ նյութերի ապահովմանը, տեքստերի խմբագրմանը, սրբագրմանը և գրքերի տարածմանը։ XVIII դարի պայմաններում հայկական տպարան հիմնելը պահանջում էր զգալի կազմակերպական և ֆինանսական միջոցներ, քանի որ անհրաժեշտ էր ստեղծել կամ ձեռք բերել հայերեն տառատեսակների ամբողջական հավաքածու, ապահովել մասնագետների մասնակցությունը և կազմակերպել պատրաստի հրատարակությունների իրացումը։ Այդ պատճառով տպագրիչի գործունեությունը դիտարկվում է նաև որպես ձեռնարկատիրական և կազմակերպչական աշխատանք, որը պահանջում էր համագործակցություն հոգևորականների, հեղինակների, թարգմանիչների, փորագրիչների, վաճառականների և ընթերցողների հետ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում տպագրվող գրականության թեմատիկ կազմի ուսումնասիրությունը։ Հրատարակությունների բովանդակությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել ժամանակաշրջանի հայ ընթերցողական պահանջների և կրթամշակութային առաջնահերթությունների մասին։ Կրոնական գրականության կողքին աստիճանաբար մեծանում էր աշխարհիկ, ուսումնական, լեզվաբանական և գործնական նշանակություն ունեցող գրքերի դերը։ Այս առումով հետաքրքրություն են ներկայացնում բառարանագրական և լեզվական աշխատանքները, որոնք կապված էին հայերի և ռուսական միջավայրի միջև հաղորդակցության ընդլայնման հետ։ XVIII դարի վերջին ռուսերեն-հայերեն և հայերեն-ռուսերեն բառարանային աշխատանքի զարգացումը վկայում է լեզվական միջնորդության աճող պահանջի մասին։ Խալդարյանցի անվան հետ կապված հրատարակչական ժառանգության մեջ նման աշխատությունների առկայությունը հնարավորություն է տալիս նրա գործունեությունը դիտարկել նաև հայ-ռուսական մշակութային հաղորդակցության պատմության շրջանակում։ Առանձին նշանակություն ունի Ներսես Շնորհալու ստեղծագործությունների պետերբուրգյան հրատարակությունը, որը ցույց է տալիս միջնադարյան հայկական գրական ժառանգության տպագիր վերարտադրության նկատմամբ հետաքրքրությունը։ Հին և միջնադարյան բնագրերի տպագրությունը նպաստում էր ձեռագիր ավանդույթից տպագիր մշակույթ անցմանը և ստեղծագործությունների ավելի լայն տարածմանը։ Միաժամանակ հին բնագրերի հրատարակությունը կապված էր տեքստի ընտրության, նախորդ հրատարակությունների օգտագործման, սրբագրման և ձևավորման խնդիրների հետ։ Այս տեսանկյունից տպագիր գիրքը կարելի է ուսումնասիրել նաև որպես բնագրագիտական աղբյուր՝ համեմատելով տարբեր քաղաքներում և տարբեր ժամանակներում լույս տեսած հրատարակությունները։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում տպագիր գրքի գեղարվեստական ձևավորումը։ XVIII դարի հայկական հրատարակություններում շարունակվում էին ձեռագիր գրքարվեստից եկող որոշ ավանդույթներ, սակայն միաժամանակ օգտագործվում էին եվրոպական տպագրությանը բնորոշ պատկերային և ձևավորման միջոցներ։ Գլխազարդերը, վերջնազարդերը, զարդագրերը, փորագրանկարները և հեղինակների դիմանկարները գրքին հաղորդում էին ոչ միայն գործնական, այլև գեղարվեստական արժեք։ Խալդարյանցի տպարանում լույս տեսած հրատարակությունների ձևավորման ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել հայկական և եվրոպական գրքային արվեստի փոխազդեցությունները։ Մասնավորապես հայտնի են հրատարակություններ, որոնց պատկերազարդմանը մասնակցել են ժամանակի փորագրիչներ, ինչի շնորհիվ հայկական տպագիր գիրքը ներառվել է նաև Ռուսաստանի գեղարվեստական տպագրության միջավայրում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տպարանի գործունեության աշխարհագրական և հասարակական նշանակությանը։ Ռուսաստանում հայկական համայնքների գոյությունը ձևավորում էր հայալեզու գրքի ընթերցողական միջավայր, իսկ տպագրական կենտրոնի ստեղծումը հնարավորություն էր տալիս նվազեցնել հեռավոր եվրոպական կամ արևելյան տպարաններից գրքերի մատակարարման կախվածությունը։ Տպագրված գրքերը կարող էին տարածվել տարբեր հայկական համայնքներում և ծառայել եկեղեցական, կրթական ու մշակութային նպատակների։ Այսպիսով տպագրական գործունեությունը կապվում էր ոչ միայն գրքի արտադրության, այլև համայնքային կյանքի կազմակերպման և մշակութային ինքնության պահպանման հետ։ Հետազոտության մեջ կարևորվում է Սանկտ Պետերբուրգի դերը հայ տպագրության աշխարհագրության ընդլայնման գործում։ Քաղաքի վարչական և մշակութային նշանակությունը հնարավորություն էր ստեղծում կապեր հաստատելու պետական հաստատությունների, ռուսական տպագրական շրջանակների և տարբեր մասնագետների հետ։ Միաժամանակ հայկական տպագրությունը այստեղ գործում էր բազմալեզու և բազմամշակութային միջավայրում, ինչը նպաստում էր նոր տեխնիկական և գեղարվեստական փորձի յուրացմանը։ Տպարանի գործունեության ուսումնասիրությունը կարող է բացահայտել, թե հայկական գրքարվեստն ինչպես էր հարմարվում նոր միջավայրին՝ պահպանելով ազգային գրավոր մշակույթի առանձնահատկությունները։ Առանձին ուղղություն է հրատարակչի անձնական դերի ուսումնասիրությունը։ XVIII դարի տպագրական գործում անհատական նախաձեռնությունը հաճախ որոշիչ նշանակություն ուներ։ Տպարանի հիմնադիրը պետք է կազմակերպեր ֆինանսավորումը, ձեռք բերեր անհրաժեշտ սարքավորումները, ընտրեր հրատարակման ենթակա նյութերը, համագործակցեր հեղինակների և խմբագիրների հետ և կազմակերպեր գրքերի տարածումը։ Այդ պատճառով Խալդարյանցի գործունեությունը կարելի է դիտարկել որպես հայ մշակութային ձեռներեցության օրինակ, որտեղ տնտեսական, կրթական և մշակութային նպատակները փոխկապակցված էին։ Կարևոր է նաև ուսումնասիրել նրա կապերը ժամանակի հայ մտավորականների, հոգևոր գործիչների և առևտրական շրջանակների հետ, քանի որ տպագրական գործը սովորաբար հիմնվում էր համագործակցության լայն ցանցի վրա։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում հայ գրքի և կրթության փոխհարաբերությանը։ Տպագիր գրքերի քանակի աճը նպաստում էր ուսումնական նյութերի հասանելիությանը և գրագիտության տարածմանը։ Բառարանները, լեզվական ձեռնարկները, օրացույցները և այլ գործնական հրատարակությունները կարող էին ծառայել տարբեր կրթական նպատակների։ Դրանց միջոցով տպարանը մասնակցում էր գիտելիքի տարածմանը և ընթերցողական մշակույթի ձևավորմանը։ Տպագիր տեքստի միատեսակությունը նաև հնարավորություն էր տալիս նույն նյութը տարածել բազմաթիվ օրինակներով՝ նվազեցնելով ձեռագիր ընդօրինակման ընթացքում առաջացող տարբերությունները։ Առանձին հետաքրքրություն է ներկայացնում բազմալեզու միջավայրում հրատարակչական գործունեության խնդիրը։ Ռուսաստանում ապրող հայերի համար ռուսերենի իմացությունը ձեռք էր բերում գործնական նշանակություն, մինչդեռ ռուսական հասարակության որոշ շրջանակներում նույնպես կարող էր հետաքրքրություն առաջանալ հայոց լեզվի և մշակույթի նկատմամբ։ Երկլեզու բառարանների և լեզվական աշխատությունների հրատարակումը նպաստում էր այս փոխադարձ հաղորդակցությանը։ Նման հրատարակությունները կարելի է դիտարկել որպես մշակութային միջնորդության միջոցներ, որոնք միաժամանակ արտացոլում էին լեզվական շփումների և կրթական պահանջների զարգացումը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում օրացուցային գրականությունը։ XVIII դարի տպարանների արտադրանքի մեջ օրացույցները և տարեցույցները գործնական պահանջարկ ունեցող հրատարակություններ էին, որոնք կարող էին ներառել ժամանակագրական, եկեղեցական և այլ տեղեկություններ։ Խալդարյանցի պետերբուրգյան տպարանում նույնպես տպագրվել են նման բնույթի նյութեր, ինչը ցույց է տալիս հրատարակչական ծրագրի բազմազանությունը և ընթերցողների առօրյա տեղեկատվական պահանջների հաշվառումը։ Այդ հրատարակությունների մատենագիտական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ճշտել տպարանի գործունեության ժամանակագրությունը և արտադրանքի շրջանակը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տպագիր օրինակների պահպանվածության և դրանց մատենագիտական նկարագրության խնդրին։ XVIII դարի գրքերի մի մասը պահպանվել է սահմանափակ թվով օրինակներով, որոնք այսօր կարող են գտնվել տարբեր գրադարաններում, թանգարաններում և ձեռագրատներում։ Յուրաքանչյուր օրինակի ուսումնասիրությունը կարող է տեղեկություն տալ տպագրության տարեթվի, վայրի, տպագրիչի, էջաքանակի, ձևավորման, սեփականատիրական նշումների և գրքի հետագա շրջանառության մասին։ Այս տվյալների համադրումը կարևոր է տպարանի ամբողջական հրատարակչական ցանկի վերականգնման համար։ Հետազոտության աղբյուրագիտական հիմքը կարող են կազմել հենց տպագիր գրքերը, դրանց հիշատակարաններն ու անվանաթերթերը, մատենագիտական ցանկերը, արխիվային նյութերը, նամակագրությունը և հայ տպագրության պատմությանը վերաբերող հետազոտությունները։ Հատկապես արժեքավոր են հրատարակությունների հիշատակարանները, քանի որ դրանք կարող են տեղեկություններ պահպանել տպագրիչների, պատվիրատուների, նյութական աջակիցների և աշխատանքի իրականացման պայմանների վերաբերյալ։ Նման աղբյուրների համադրումը հնարավորություն է տալիս վերականգնել ոչ միայն առանձին գրքերի պատմությունը, այլև տպարանի գործունեության սոցիալական միջավայրը։ Առանձին ուղղություն է Ռուսաստանի հայկական տպագրության կապը Նոր Նախիջևանի մշակութային կյանքի հետ։ XVIII դարի վերջին ռուսաստանյան հայկական տպագրական գործունեությունը աստիճանաբար ընդլայնվում էր նաև այդ կենտրոնում, և տպագրական փորձի, սարքավորումների ու մասնագետների տեղաշարժը կարևոր նշանակություն ունեցավ հետագա զարգացման համար։ Այս գործընթացի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս տպարանի պատմությունը դիտարկել ոչ թե մեկ քաղաքի սահմաններում, այլ որպես Ռուսաստանի հայկական համայնքներում տպագրական ենթակառուցվածքի ձևավորման ավելի լայն գործընթացի մաս։ Կարևորվում է նաև տպագրական կենտրոնների միջև կապերի ուսումնասիրությունը։ Սանկտ Պետերբուրգը, Նոր Նախիջևանը, Վենետիկը, Կոստանդնուպոլիսը, Մադրասը և այլ քաղաքներ տարբեր ժամանակներում ներգրավված էին հայ գրքի արտադրության ու տարածման ցանցում։ Միևնույն ստեղծագործության տարբեր վայրերում կատարված հրատարակությունների համեմատությունը կարող է բացահայտել տեքստային, ձևավորման և տեխնիկական ընդհանրություններ։ Որոշ դեպքերում ավելի վաղ հրատարակությունը հիմք էր դառնում հաջորդ վերատպության համար, ինչը վկայում է հայկական տպագրական կենտրոնների միջև գրքային նյութերի շրջանառության մասին։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տպագրության և ազգային մշակութային ժառանգության պահպանման հարաբերությանը։ Տպագիր տարբերակի ստեղծումը հնարավորություն էր տալիս ձեռագրերով սահմանափակ տարածում ունեցող բնագրերը բազմացնել և հասցնել ավելի լայն ընթերցողական շրջանակների։ Այս առումով տպագրիչը հանդես էր գալիս նաև որպես մշակութային ժառանգության փոխանցման միջնորդ։ Հրատարակվող ստեղծագործությունների ընտրությունը կարող էր ազդել այն բանի վրա, թե հայկական գրական և հոգևոր ժառանգության որ հատվածներն էին առավել լայն տարածում ստանում։ Հետազոտության մեջ կարող է քննության առնվել նաև գրքի տարածման տնտեսական կողմը։ Տպագրությունը պահանջում էր նախնական ներդրումներ, իսկ տպաքանակի իրացումը՝ վաճառքի և բաշխման համապատասխան ուղիներ։ Հայկական համայնքների աշխարհագրական ցրվածությունը միաժամանակ և՛ դժվարություն, և՛ հնարավորություն էր ստեղծում․ գրքերը պետք էր տեղափոխել մեծ տարածություններով, սակայն տարբեր քաղաքներում գոյություն ունեին հավանական ընթերցողական կենտրոններ։ Առևտրական ցանցերը կարող էին կարևոր դեր կատարել ոչ միայն ֆինանսավորման, այլև գրքերի տեղափոխման ու տարածման գործում։ Կարևոր ուղղություն է հրատարակչական գործունեության ազդեցությունը հայ-ռուսական մշակութային հարաբերությունների վրա։ Ռուսաստանում հայկական տպագրության զարգացումը նպաստում էր հայ մշակույթի ներկայությանը ռուսական մշակութային տարածքում և ստեղծում էր լեզվական ու մտավոր փոխանակման լրացուցիչ հնարավորություններ։ Երկլեզու հրատարակությունները, թարգմանությունները և տարբեր մշակույթների մասնագետների մասնակցությունը գրքերի ձևավորմանը ցույց են տալիս, որ տպագրությունը կարող էր գործել որպես միջմշակութային հաղորդակցության հարթակ։ Միաժամանակ հայկական տպարանը պահպանում էր իր հիմնական գործառույթը՝ հայերեն գրավոր մշակույթի զարգացումն ու տարածումը։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է XVIII դարի հայ տպագրության պատմության կարևոր դրվագներից մեկի համակարգված ներկայացմամբ։ Անհատ հրատարակչի գործունեության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի լայն պատկերացում կազմել հայ գրքի արտադրության կազմակերպական կառուցվածքի, մշակութային կապերի, ընթերցողական պահանջների և Ռուսաստանի հայկական համայնքների մտավոր կյանքի մասին։ Գրքերի մատենագիտական ու գեղարվեստական առանձնահատկությունների քննությունը լրացնում է պատմական պատկերը և ցույց տալիս, որ տպագրական գործունեությունը միաժամանակ տեխնիկական, տնտեսական, լեզվական և մշակութային գործընթաց էր։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է հայ տպագրության ռուսաստանյան զարգացման մի կարևոր շրջափուլ՝ լուսաբանելով տպարանի հիմնադրման նախադրյալները, հրատարակչական ծրագրերը, հայերեն տառատեսակների և գրքային ձևավորման խնդիրները, կրոնական ու աշխարհիկ գրականության տպագրությունը, բառարանագրական և կրթական հրատարակությունների նշանակությունը, գրքերի տարածման ուղիները և հայկական համայնքների հետ կապերը։ Այն կարող է օգտակար լինել հայ գրքի պատմությամբ, մատենագիտությամբ, հայագիտությամբ, մշակույթի պատմությամբ, գրադարանագիտությամբ և հայ-ռուսական մշակութային հարաբերություններով զբաղվող հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։