Նոր գրականություն կուլտուրայի և արվեստի վերաբերյալ: Մատենագիտական ցանկ (1975, թիվ 4)

Лингвистика

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է հայերենի բարբառներում բայական եղանակաժամանակային համակարգերի զուգադրական ուսումնասիրությանը՝ նպատակ ունենալով բացահայտել տարբեր բարբառներում բայի քերականական ձևերի, եղանակների և ժամանակային հարաբերությունների ընդհանրություններն ու տարբերությունները։ Աշխատության կենտրոնում բայական համակարգն է՝ որպես լեզվի քերականական կառուցվածքի առավել բարդ և բազմաշերտ ոլորտներից մեկը։ Հայերենի բարբառները, պահպանելով ընդհանուր լեզվական հիմքը, դարերի ընթացքում զարգացել են տարբեր պատմական, աշխարհագրական և սոցիալ-մշակութային պայմաններում, ինչի հետևանքով դրանցում ձևավորվել են բայական ձևավորման և ժամանակային իմաստների արտահայտման յուրահատուկ առանձնահատկություններ։ Զուգադրական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս այդ տարբերությունները դիտարկել համակարգված կերպով՝ միաժամանակ բացահայտելով դրանց ընդհանուր հիմքը։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից մեկը բայական եղանակների համակարգի քննությունն է։ Եղանակը բայի այն քերականական կարգերից է, որի միջոցով արտահայտվում է գործողության կամ դրության նկատմամբ խոսողի վերաբերմունքը, ինչպես նաև գործողության իրականության, հնարավորության, ցանկության, հրամայականության կամ այլ իմաստային հարաբերությունները։ Բարբառներում այդ իմաստների արտահայտման եղանակները կարող են տարբեր լինել ինչպես ձևաբանական միջոցներով, այնպես էլ օժանդակ բայերի, մասնիկների և կառուցվածքային այլ միջոցների կիրառությամբ։ Հետևաբար յուրաքանչյուր բարբառի համակարգի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս բացահայտել ինչպես ընդհանուր հայերենյան օրինաչափությունները, այնպես էլ տեղային առանձնահատկությունները։ Աշխատության մյուս առանցքային խնդիրն է բայական ժամանակների ուսումնասիրությունը։ Ժամանակային ձևերը ցույց են տալիս գործողության կամ դրության հարաբերությունը խոսքի պահի, անցյալի կամ ապագայի նկատմամբ։ Հայերենի տարբեր բարբառներում ժամանակային իմաստների արտահայտությունը կարող է ունենալ տարբեր կառուցվածքային և գործառական առանձնահատկություններ։ Որոշ դեպքերում նույն ժամանակային կամ եղանակային իմաստը կարող է արտահայտվել տարբեր ձևերով, իսկ նույն ձևը տարբեր բարբառներում կարող է ձեռք բերել լրացուցիչ իմաստային երանգներ։ Այդ տարբերությունների համեմատական քննությունը հնարավորություն է տալիս ավելի հստակ պատկերացնել հայերենի բարբառային քերականության կառուցվածքը։ Զուգադրական ուսումնասիրության կարևոր առավելությունն այն է, որ այն հնարավորություն է տալիս ոչ միայն առանձին բարբառների նկարագրություն կատարել, այլև դրանք համեմատել ընդհանուր համակարգի շրջանակում։ Այս մոտեցմամբ հնարավոր է առանձնացնել ձևաբանական զուգահեռները, ընդհանուր քերականական կառուցվածքները, տարբերակային ձևերը և այն երևույթները, որոնք բնորոշ են միայն որոշ բարբառների։ Նման վերլուծությունը հատկապես արժեքավոր է հայերենի պատմական զարգացման ուսումնասիրության համար, քանի որ ժամանակակից բարբառներում պահպանված բազմաթիվ ձևեր կարող են վկայել լեզվի ավելի հին վիճակների մասին։ Բայական համակարգի ուսումնասիրության ընթացքում կարևոր նշանակություն ունի նաև օժանդակ բայերի և բարդ ժամանակաձևերի քննությունը։ Հայերենի բարբառներում օժանդակ բաղադրիչների կիրառությունը կարող է տարբերվել գրական հայերենից կամ միմյանցից՝ առաջացնելով ժամանակային և եղանակային տարբեր կառուցվածքներ։ Այդ ձևերի գործառական քննությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալ, թե ինչպես են բարբառային խոսքում կառուցվում գործողության ժամանակային հաջորդականությունը, տևականությունը, ավարտվածությունը, կրկնությունը կամ հնարավորությունը։ Ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ է նաև ժխտական ձևերի վերլուծությունը։ Բայական ժխտումը տարբեր բարբառներում կարող է ունենալ առանձնահատուկ ձևաբանական և շարահյուսական կառուցվածք, իսկ ժխտական մասնիկների և օժանդակ բաղադրիչների փոխհարաբերությունը կարող է կարևոր տեղեկություններ տալ տվյալ բարբառի քերականական համակարգի մասին։ Այս հարցերի զուգադրական քննությունը թույլ է տալիս ավելի ամբողջական ներկայացնել բայական ձևերի գործառական համակարգը։ Աշխատության մեջ կարող է կարևոր տեղ զբաղեցնել նաև ձևաբանական և իմաստաբանական մակարդակների փոխհարաբերության ուսումնասիրությունը։ Բայական ձևի կառուցվածքը ինքնին ամբողջությամբ չի բացահայտում դրա գործառույթը, քանի որ նույն ձևը տարբեր խոսքային միջավայրերում կարող է արտահայտել տարբեր ժամանակային կամ եղանակային իմաստներ։ Հետևաբար բարբառային նյութի ուսումնասիրության ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոչ միայն ձևերի կառուցվածքը, այլև դրանց կիրառության համատեքստը։ Այսպիսի մոտեցումը հնարավորություն է տալիս տարբերակել ձևական համընկնումները և իրական գործառական նույնությունները։ Բարբառային բայական համակարգերի ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի նաև հայերենի պատմական քերականության համար։ Բարբառները հաճախ պահպանել են հնագույն քերականական հատկանիշներ, որոնք գրական լեզվում հետագայում փոխվել կամ դուրս են եկել գործածությունից։ Միաժամանակ որոշ բարբառներում ձևավորվել են նորարարություններ, որոնք արտացոլում են լեզվի շարունակական զարգացման գործընթացը։ Այդ պատճառով բարբառային նյութի համեմատական ուսումնասիրությունը կարող է օգնել վերականգնելու հայերենի քերականական համակարգի զարգացման տարբեր փուլերը և հասկանալու ձևաբանական փոփոխությունների ուղղությունները։ Թեման կարևոր է նաև հայ բարբառագիտության համար, քանի որ բայական համակարգը բարբառների դասակարգման և փոխհարաբերությունների ուսումնասիրության արժեքավոր չափանիշներից է։ Բայական ձևերի տարածման աշխարհագրությունը, դրանց կառուցվածքային տարբերությունները և ընդհանուր հատկանիշները կարող են լրացուցիչ տվյալներ տրամադրել բարբառների միջև պատմական կապերի և փոխազդեցությունների վերաբերյալ։ Այդ տվյալները կարող են համադրվել հնչյունաբանական, բառապաշարային և շարահյուսական առանձնահատկությունների հետ՝ հայերենի բարբառային բազմազանության ավելի ամբողջական պատկերը ստանալու համար։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը նպատակ ունի համադրել հայերենի տարբեր բարբառների բայական եղանակաժամանակային համակարգերը, բացահայտել դրանց կառուցվածքային և գործառական առանձնահատկությունները և ցույց տալ ընդհանուր հայերենյան համակարգի շրջանակում դրանց փոխհարաբերությունները։ Այն ունի ինչպես տեսական, այնպես էլ գործնական նշանակություն՝ նպաստելով հայերենի բարբառների, պատմական քերականության և ժամանակակից հայերենագիտության զարգացմանը։ Թեման կարող է հետաքրքրել լեզվաբաններին, հայագետներին, բարբառագետներին, քերականագետներին, բանասերներին, հայոց լեզվի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։

Лингвистика

Աշխատությունը նվիրված է Վասպուրականի տարածքի խոսվածքներում քմային ձայնավորների ուսումնասիրությանը՝ համադրելով համաժամանակյա և տարաժամանակյա վերլուծության մեթոդները։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է բացահայտել տվյալ տարածքի բարբառային համակարգում քմային ձայնավորների հնչյունական և հնչույթաբանական առանձնահատկությունները, դրանց տարածվածությունը, գործառույթները և պատմական զարգացման օրինաչափությունները։ Համաժամանակյա քննության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել քմային ձայնավորների արտասանական առանձնահատկությունները, դրանց հնչյունական դիրքը, տարբերակները, բաշխումը և փոխհարաբերությունները տվյալ խոսվածքների մյուս ձայնավորների հետ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն դիրքերին, որտեղ քմայնությունը կարող է պայմանավորված լինել հարակից բաղաձայնների ազդեցությամբ, վանկի կառուցվածքով, շեշտով կամ այլ հնչյունական գործոններով։ Ուսումնասիրությունը կարող է ներառել նաև քմային ձայնավորների հակադրությունների և դրանց գործառական նշանակության վերլուծություն՝ պարզելու համար, թե տվյալ առանձնահատկությունը երբ է հանդես գալիս որպես հնչյունաբանական տարբերակիչ հատկանիշ, իսկ երբ՝ որպես դիրքային կամ պայմանավորված հնչյունական երևույթ։ Տարաժամանակյա քննությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել քմային ձայնավորների ձևավորումն ու փոփոխությունները պատմական զարգացման ընթացքում և դրանք կապել հայերենի բարբառային համակարգի ընդհանուր փոփոխությունների հետ։ Այս համատեքստում կարող են ուսումնասիրվել հին և նոր լեզվական վիճակների միջև առկա հարաբերությունները, հնչյունական տեղաշարժերը, ձայնավորների փոխակերպումները և հարակից բարբառների հետ ունեցած ընդհանրություններն ու տարբերությունները։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև Վասպուրականի տարածքի տարբեր բնակավայրերի խոսվածքների համեմատությունը, քանի որ աշխարհագրական և պատմական պայմանները կարող են հանգեցնել նույն հնչյունական երևույթի տարբեր դրսևորումների։ Աշխատությունը կարող է հիմնվել բարբառային նյութի, բանավոր խոսքի նմուշների, գրավոր աղբյուրների և նախորդ լեզվաբանական ուսումնասիրությունների վրա՝ հնարավորություն տալով առավել ամբողջական պատկերացում կազմել ուսումնասիրվող հնչյունական համակարգի մասին։ Քմային ձայնավորների ուսումնասիրությունը կարևոր է ոչ միայն տվյալ տարածքի բարբառների նկարագրության, այլև հայերենի պատմական հնչյունաբանության և բարբառների փոխհարաբերությունների բացահայտման տեսանկյունից։ Հետազոտությունը կարող է նպաստել նաև այն հարցի պարզաբանմանը, թե ինչպիսի տեղ է զբաղեցնում Վասպուրականի տարածքի լեզվական նյութը հայերենի բարբառային բազմազանության ընդհանուր համակարգում և ինչ պատմալեզվաբանական տեղեկություններ կարելի է ստանալ դրա հնչյունական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունից։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հայ բարբառագիտությամբ, պատմական լեզվաբանությամբ, հնչյունաբանությամբ և հայերենի պատմությամբ զբաղվող մասնագետների, ինչպես նաև համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը համադրում է Վասպուրականի տարածքի քմային ձայնավորների ներկա լեզվական վիճակի նկարագրությունը և դրանց պատմական զարգացման քննությունը՝ բացահայտելով դրանց հնչյունական կառուցվածքը, տարածքային տարբերակները, գործառական առանձնահատկությունները և հայերենի բարբառային համակարգում ունեցած նշանակությունը։

Философия

Գրքում ուսումնասիրվում է կրոնի և փիլիսոփայության փոխհարաբերության հարցը 9–13-րդ դարերի իրանական մշակույթում՝ ընդգծելով այդ ժամանակաշրջանի մտավոր շարժումների բազմազանությունը և դրանց ազդեցությունը իսլամական աշխարհի գաղափարական զարգացման վրա, վերլուծվում են աստվածաբանական (քալամ), նեոպլատոնական և արիստոտելյան փիլիսոփայական ավանդույթների փոխազդեցությունները, ներկայացվում են այն հիմնական մտածողները, ովքեր ձևավորել են բանավեճը հավատքի և բանականության հարաբերակցության շուրջ, քննարկվում է փիլիսոփայության տեղը կրոնական դոգմաների համակարգում և գիտելիքի ստացման մեթոդաբանական հարցերը, դիտարկվում են հասարակական և քաղաքական պայմանները, որոնք նպաստել կամ սահմանափակել են փիլիսոփայական մտքի զարգացումը, ինչպես նաև գիտության, միստիկայի և աստվածաբանության միջև սահմանների ձևավորումը, գիրքը համադրում է պատմափիլիսոփայական վերլուծությունը և գաղափարների պատմությունը՝ նպատակ ունենալով բացահայտել իրանական միջնադարյան մշակույթի ինտելեկտուալ դինամիկան և կրոնի ու փիլիսոփայության բարդ փոխհարաբերությունների էվոլյուցիան։

Право

Գիրքը նվիրված է միջազգային դատարանների դերին և նշանակությանը պետությունների միջև առաջացող վեճերի խաղաղ կարգավորման գործընթացում։ Այն ուսումնասիրում է միջազգային իրավական համակարգի զարգացման հիմնական փուլերը, միջազգային արդարադատության հաստատությունների ձևավորումը և դրանց գործունեության իրավական հիմքերը։ Աշխատության մեջ վերլուծվում են պետությունների միջև քաղաքական, տարածքային, տնտեսական և այլ բնույթի տարաձայնությունների լուծման մեխանիզմները՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով դատական և արբիտրաժային ընթացակարգերին։ Հեղինակը ներկայացնում է միջազգային դատարանների իրավասությունները, գործերի քննության կարգը, որոշումների իրավական ուժը և դրանց ազդեցությունը միջազգային հարաբերությունների կայունության վրա։ Քննարկվում են նաև պետությունների համաձայնության սկզբունքը, ինքնիշխանության և միջազգային պարտավորությունների փոխհարաբերությունները, ինչպես նաև այն գործոնները, որոնք նպաստում կամ խոչընդոտում են միջազգային դատական մարմինների արդյունավետ գործունեությանը։ Գրքում տեղ են գտել տեսական մոտեցումներ, միջազգային փորձի ուսումնասիրություններ և տարբեր գործերի օրինակներ, որոնք օգնում են հասկանալ միջազգային իրավունքի կիրառական նշանակությունը և խաղաղ կարգավորման գործիքների զարգացումը ժամանակակից աշխարհում։ Աշխատությունը հետաքրքիր և օգտակար կարող է լինել իրավաբանների, միջազգային հարաբերությունների մասնագետների, գիտաշխատողների, ուսանողների և միջազգային իրավունքի հիմնախնդիրներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

История

Աշխատությունը պատմավավերագրական բնույթի աղբյուր է, որը կենտրոնանում է Օսմանյան կայսրությունում հայ բնակչության նկատմամբ իրականացված բռնությունների և զանգվածային կոտորածների նկարագրության վրա՝ հատկապես XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին տեղի ունեցած իրադարձությունների համատեքստում։ Նյութում պատմական դեպքերը ներկայացվում են ժամանակակիցների վկայությունների, հաղորդումների, հրապարակումների և հեղինակային դիտարկումների միջոցով՝ հնարավորություն տալով պատկերացում կազմելու հայ բնակչության վիճակի, տեղահանությունների, համայնքային կյանքի խաթարման և ստեղծված հումանիտար ճգնաժամի վերաբերյալ։ Հետազոտական տեսանկյունից կարևոր է աշխատության սկզբնաղբյուրային բնույթը, քանի որ այն արտացոլում է ոչ միայն նկարագրվող իրադարձությունները, այլև այն ժամանակաշրջանի հասարակական ու քաղաքական ընկալումները։ Հեղինակի ներկայացրած տեղեկությունները կարող են ընդգրկել տարբեր բնակավայրերում տեղի ունեցած դեպքեր, բնակչության սոցիալական վիճակի փոփոխություններ, օգնության կազմակերպման փորձեր և միջազգային հանրության արձագանքների վերաբերյալ դիտարկումներ։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի պատմական իրադարձությունների ժամանակագրական և աշխարհագրական համատեքստի վերականգնումը, որը հնարավորություն է տալիս առանձին դրվագները դիտարկել Օսմանյան կայսրության ներքին քաղաքական զարգացումների և հայկական հարցի միջազգային քննարկումների շրջանակում։ Աշխատությունը կարող է արժեքավոր նյութ տրամադրել նաև պատմական հիշողության ուսումնասիրության համար՝ ցույց տալով, թե ինչպես են բռնությունների ականատեսներն ու ժամանակակից հեղինակները փաստագրել և մեկնաբանել տեղի ունեցածը։ Միաժամանակ նման աղբյուրների գիտական օգտագործումը պահանջում է աղբյուրագիտական քննություն՝ հեղինակի դիրքորոշման, օգտագործված տեղեկությունների ծագման, դրանց ստուգելիության և այլ ժամանակակից փաստաթղթերի հետ համապատասխանության գնահատմամբ։ Այլ վկայությունների, դիվանագիտական փաստաթղթերի, մամուլի հրապարակումների և հետագա պատմագիտական ուսումնասիրությունների հետ համադրումը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական գնահատելու ներկայացված տեղեկությունների պատմական նշանակությունը։ Ընդհանուր առմամբ աշխատությունը կարևոր աղբյուր է ուշ օսմանյան ժամանակաշրջանի հայոց պատմության, հայկական հարցի, զանգվածային բռնությունների պատմության և դրանց միջազգային արձագանքի ուսումնասիրության համար՝ միաժամանակ արտացոլելով տվյալ ժամանակաշրջանում պատմական իրադարձությունների փաստագրման ու հանրայնացման առանձնահատկությունները։

Педагогика

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է արվեստի պատմության դասընթացի դերին որպես ավագ դպրոցականների գեղարվեստական կրթության և գեղագիտական աշխարհայացքի ձևավորման արդյունավետ միջոց։ Աշխատությունում դիտարկվում է, թե ինչպես է արվեստի պատմության ուսուցումը նպաստում աշակերտների մշակութային գիտակցության զարգացմանը, գեղարվեստական մտածողության խորացմանը և տարբեր դարաշրջանների արվեստի ընկալման կարողությունների ձևավորմանը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ուսուցման բովանդակային և մեթոդական կառուցվածքին՝ ներառյալ արվեստի ոճերի, ուղղությունների և ստեղծագործությունների վերլուծությունը՝ պատմական համատեքստում։ Քննարկվում են նաև ինտերակտիվ ուսուցման մեթոդները՝ պատկերային նյութերի օգտագործում, քննարկումներ, համեմատական վերլուծություն և ստեղծագործական առաջադրանքներ, որոնք խթանում են աշակերտների ակտիվ ներգրավվածությունը։ Աշխատությունում ընդգծվում է, որ արվեստի պատմության դասընթացը ոչ միայն գիտելիքների փոխանցման միջոց է, այլև անձի գեղագիտական դաստիարակության կարևոր գործոն, որը նպաստում է մշակութային արժեքների ընկալմանը և ստեղծագործական մտածողության զարգացմանը։