Զբոսաշրջության համակարգի ձևավորումը Սյունիքի մարզի լեռնային և բարձրլեռնային բնակավայրերի վերականգնման և զարգացման գործընթացում

Экономика

Աշխատությունը նվիրված է կազմակերպություններում կառավարչական հաշվառման համակարգի կատարելագործման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը և դրա արդյունավետության բարձրացման հնարավորությունների բացահայտմանը։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են կառավարչական հաշվառման դերը կառավարման որոշումների ընդունման գործընթացում, ծախսերի և եկամուտների հաշվառման ու վերլուծության մեթոդները, կառավարման տարբեր մակարդակների համար անհրաժեշտ տեղեկատվության ձևավորման սկզբունքները և հաշվետվողականության կազմակերպման առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ծախսերի դասակարգմանը, արտադրանքի կամ ծառայությունների ինքնարժեքի հաշվարկմանը, բյուջետավորմանը, ներքին վերահսկողությանը և կազմակերպության գործունեության արդյունքների գնահատմանը։ Աշխատության մեջ ներկայացվում են կառավարչական հաշվառման տեղեկատվական համակարգի բարելավման, ժամանակակից մեթոդների ներդրման և հաշվապահական տեղեկատվությունն ավելի արդյունավետ կառավարչական գործիք դարձնելու հնարավոր մոտեցումներ։ Ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել հաշվապահության, ֆինանսների և կառավարման ոլորտների մասնագետների, տնտեսագետների, ղեկավարների, հետազոտողների և ուսանողների համար՝ կառավարչական հաշվառման կատարելագործման և դրա միջոցով կազմակերպության գործունեության արդյունավետության բարձրացման ուղիները հասկանալու նպատակով։

Математика

Աշխատությունը նվիրված է նեմատիկ հեղուկ բյուրեղներում լազերային ճառագայթման ազդեցությամբ առաջացող ջերմամեխանիկական և հիդրոդինամիկական երևույթների տեսական ու փորձարարական ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում լույսի էներգիայի կլանման, միջավայրի տեղային ջերմային արձագանքի, մոլեկուլային կողմնորոշման փոփոխությունների և հեղուկի շարժման միջև ձևավորվող փոխկապակցվածությունն է։ Նեմատիկ հեղուկ բյուրեղների առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք միաժամանակ դրսևորում են հեղուկներին բնորոշ հոսունություն և մոլեկուլների որոշակի ուղղորդված կարգավորվածություն, ինչի շնորհիվ արտաքին օպտիկական կամ ջերմային ազդեցությունները կարող են առաջացնել բարդ կառուցվածքային և դինամիկական փոփոխություններ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում լազերային ազդեցությամբ առաջացող ջերմաստիճանային անհամասեռությունների և դրանց հետևանքով ձևավորվող մեխանիկական լարումների, կողմնորոշման վերադասավորումների ու հոսքային երևույթների փոխազդեցությանը։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել լույսի ինտենսիվության տարածական բաշխման, նյութի օպտիկական ու ջերմային հատկությունների և սկզբնական մոլեկուլային կողմնորոշման ազդեցությունները համակարգի ընդհանուր վարքի վրա։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նեմատիկ միջավայրի անիզոտրոպ բնույթը, քանի որ ֆիզիկական հատկությունների ուղղությունից կախվածությունը պայմանավորում է ջերմության տարածման, մոլեկուլային վերադասավորման և հիդրոդինամիկական արձագանքի առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև լազերային ճառագայթմամբ պայմանավորված ոչ գծային օպտիկական երևույթներին և դրանց կապին միջավայրի ջերմային ու մեխանիկական փոփոխությունների հետ։ Տեսական մոդելավորումը հնարավորություն է տալիս փոխկապակցված ձևով նկարագրել ջերմափոխանակությունը, հեղուկի շարժումը և ուղղորդված կառուցվածքի դինամիկան, իսկ փորձարարական դիտարկումները՝ գնահատել առաջարկվող մոդելների համապատասխանությունը իրական ֆիզիկական գործընթացներին։ Նման երևույթների ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև կառավարվող օպտիկական նյութերի և հեղուկբյուրեղային համակարգերի ֆիզիկական հնարավորությունների բացահայտման տեսանկյունից։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է հեղուկ բյուրեղների ֆիզիկայի, լազերային ֆիզիկայի, ջերմաֆիզիկայի, հիդրոդինամիկայի և ոչ գծային օպտիկայի մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով պարզաբանել լույսի և կառուցվածքայինորեն կարգավորված հեղուկ միջավայրի փոխազդեցությամբ ձևավորվող նոր դինամիկական երևույթների բնույթը։

Химия

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է նոր արիլալիֆատիկ ամինոկետոնների սինթեզին, դրանց կառուցվածքի նպատակային ձևավորմանը և հետագա քիմիական փոխակերպումների ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով կենսաբանական ակտիվություն ցուցաբերող միացությունների ստացմանը։ Հետազոտության հիմքում ընկած է օրգանական մոլեկուլների կառուցվածքի և հատկությունների փոխկապակցվածության ուսումնասիրությունը, որի միջոցով հնարավոր է ստանալ նախապես կանխատեսված ֆիզիկաքիմիական և կենսաբանական հատկանիշներով նոր նյութեր։ Արիլալիֆատիկ ամինոկետոնները հետաքրքրություն են ներկայացնում որպես բազմաֆունկցիոնալ օրգանական միացություններ, քանի որ դրանց մոլեկուլներում միաժամանակ առկա են արոմատիկ համակարգ, կարբոնիլային խումբ և ամինային ֆունկցիոնալություն, որոնք կարող են մասնակցել տարբեր քիմիական փոխազդեցությունների և ապահովել նոր ածանցյալների ստացման լայն հնարավորություններ։ Աշխատանքի սինթետիկ հատվածում կարող են ուսումնասիրվել նպատակային ամինոկետոնների ստացման տարբեր ուղիներ՝ ելանյութերի ընտրությունից և ռեակցիայի պայմանների օպտիմալացումից մինչև վերջնական միացությունների առանձնացում, մաքրում և նույնականացում։ Կարևոր խնդիր է ռեակցիաների ելքի բարձրացումը, կողմնակի արգասիքների նվազեցումը և այնպիսի պայմանների ընտրությունը, որոնք թույլ կտան վերահսկելի կերպով ստանալ կառուցվածքային տարբերակված միացությունների շարք։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից մեկը մոլեկուլի արոմատիկ հատվածի և ամինային կամ կարբոնիլային բաղադրիչների կառուցվածքային փոփոխությունների ազդեցության ուսումնասիրությունն է։ Արիլային օղակում տարբեր տեղակալիչների ներմուծումը կարող է փոփոխել մոլեկուլի էլեկտրոնային հատկությունները, լուծելիությունը, քիմիական կայունությունը և հետագա փոխակերպումների ընթացքը։ Այդ պատճառով տարբեր կառուցվածք ունեցող ածանցյալների ստացումը հնարավորություն է տալիս համեմատականորեն ուսումնասիրել կառուցվածք–հատկություն կապերը։ Աշխատության «փոխակերպումների» ուղղությունը ենթադրում է ստացված միացությունների հետագա քիմիական վերափոխումների ուսումնասիրություն։ Կարբոնիլային և ամինային ֆունկցիոնալ խմբերը կարող են օգտագործվել նոր օղակավոր կամ բաց շղթայական համակարգերի, ածանցյալների և ավելի բարդ կառուցվածքով օրգանական միացությունների ստացման համար։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս մեկ նախնական միացությունից ստանալ տարբեր կառուցվածքային շարքեր և ընդլայնել պոտենցիալ կենսաակտիվ նյութերի ընտրանին։ Ստացված միացությունների կառուցվածքի հաստատման համար կարևոր են ֆիզիկաքիմիական և սպեկտրոսկոպիկ մեթոդները։ Կարող են կիրառվել ինֆրակարմիր սպեկտրոսկոպիա, միջուկային մագնիսական ռեզոնանսի սպեկտրոսկոպիա, զանգվածային սպեկտրոմետրիա, քրոմատոգրաֆիկ մեթոդներ և այլ անալիտիկ մոտեցումներ։ Դրանց համադրումը հնարավորություն է տալիս հաստատել ֆունկցիոնալ խմբերի առկայությունը, որոշել մոլեկուլների կառուցվածքը, գնահատել նյութերի մաքրությունը և տարբերակել կառուցվածքային իզոմերները։ Աշխատանքի առանձնահատուկ բաղադրիչը կենսաբանական ակտիվության ուսումնասիրությունն է։ Նոր սինթեզված միացությունների կենսաբանական հատկությունների գնահատումը հնարավորություն է տալիս որոշել, թե քիմիական կառուցվածքի որ առանձնահատկություններն են կապված որոշակի կենսաբանական ազդեցության հետ։ Այդպիսի ուսումնասիրությունները կարող են ներառել տարբեր կենսաբանական համակարգերում ակտիվության նախնական գնահատում և համեմատություն հայտնի նյութերի հետ։ Արդյունքների հիման վրա հնարավոր է առանձնացնել առավել հեռանկարային միացությունները հետագա խորացված ուսումնասիրությունների համար։ Կենսաբանական ակտիվ միացությունների որոնման տեսանկյունից կարևոր է նաև կառուցվածք–ակտիվություն փոխհարաբերության բացահայտումը։ Եթե որոշակի տեղակալիչի կամ ֆունկցիոնալ խմբի փոփոխությունը հանգեցնում է կենսաբանական ազդեցության ուժեղացման կամ նվազեցման, այդ օրինաչափությունը կարող է օգտագործվել նոր միացությունների նպատակային նախագծման ժամանակ։ Այսպիսով, աշխատանքը ոչ միայն նկարագրում է առանձին նյութերի ստացումը, այլև ձգտում է բացահայտել քիմիական կառուցվածքի այն հատկանիշները, որոնք կարող են պայմանավորել կենսաբանական ակտիվությունը։ Հետազոտության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է նոր օրգանական միացությունների սինթեզի և դրանց քիմիական վարքի ուսումնասիրության համադրությամբ։ Նման աշխատանքները հարստացնում են արիլալիֆատիկ ամինոկետոնների քիմիայի վերաբերյալ գիտելիքները և ստեղծում նոր միացությունների ստացման մեթոդաբանական հիմք։ Ստացված նյութերը կարող են հետաքրքրություն ներկայացնել դեղանյութերի որոնման, կենսաակտիվ նյութերի քիմիայի և օրգանական սինթեզի այլ կիրառական ուղղությունների համար, թեև կենսաբանական ակտիվության առկայությունը ինքնին դեռ չի նշանակում դրանց դեղաբանական կիրառելիություն։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը միավորում է օրգանական սինթեզը, քիմիական կառուցվածքի նույնականացումը, նպատակային փոխակերպումների իրականացումը և կենսաբանական հատկությունների գնահատումը՝ նպատակ ունենալով ստանալ նոր արիլալիֆատիկ ամինոկետոններ և դրանց ածանցյալներ, բացահայտել դրանց կառուցվածքային առանձնահատկություններն ու քիմիական վարքը և առանձնացնել կենսաբանական ակտիվություն ցուցաբերող առավել հեռանկարային միացությունները։

Литература

Կոմիտաս-ին նվիրված «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն, որը կազմել և խմբագրել է Լ.Վ. Միրիջանյան-ը, ներկայացնում է Կոմիտասի ստեղծագործական և հոգևոր աշխարհը բանաստեղծական ընկալման միջոցով՝ ընդգծելով նրա երաժշտական մտածողության, ազգային ինքնության և մշակութային ժառանգության խորքային շերտերը։ Թեև Կոմիտասը առավել հայտնի է որպես կոմպոզիտոր և հայ ժողովրդական երաժշտության մեծ հավաքագրող ու մշակող, այս ժողովածուն բացահայտում է նաև նրա ներշնչման աղբյուրները, ներաշխարհի զգայունությունը և հայրենիքի ու ժողովրդի նկատմամբ ունեցած բացառիկ կապվածությունը՝ արտահայտված բառային-գեղարվեստական ձևով։ Ժողովածուում ընդգրկված նյութերը ստեղծում են պատկերացում Կոմիտասի հոգևոր կերպարի մասին՝ որպես մարդու, ով իր արվեստով ձգտել է պահպանել և վերաիմաստավորել հայկական երաժշտական մտածողությունը՝ այն կապելով ազգային հիշողության և ինքնության պահպանման հետ։ Տեքստերում նկատելի է ինչպես մեղմ քնարականություն, այնպես էլ խորը ցավի ու կորուստի զգացում, որը պայմանավորված է ժամանակի պատմական իրադարձություններով և մշակութային ճնշումներով։ Ընդհանուր առմամբ, այս աշխատությունը կարևոր է ոչ միայն Կոմիտասի անձի, այլ նաև նրա թողած հոգևոր-մշակութային ժառանգության ամբողջական ընկալման համար՝ ցույց տալով, թե ինչպես կարող է երաժշտական մտածողությունը վերածվել բառային արտահայտության և հակառակը։

Медицина

Աշխատանքը նվիրված է մարզիկների շրջանում հիմնական ստոմատոլոգիական հիվանդությունների տարածվածության, առաջացման առանձնահատկությունների և դրանց կանխարգելման արդյունավետ ուղիների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է գնահատել մարզիկների բերանի խոռոչի առողջության վիճակը, բացահայտել ատամների և պարոդոնտի հիվանդությունների առաջացմանը նպաստող գործոնները և մշակել կանխարգելիչ միջոցառումների համակարգ, որը կարող է հարմարեցվել տարբեր մարզաձևերով զբաղվող անձանց առանձնահատկություններին։ Ուսումնասիրության շրջանակում ուշադրություն է դարձվում ատամների կարիեսին, պարոդոնտի հիվանդություններին, բերանի խոռոչի հիգիենայի խանգարումներին և այլ տարածված ստոմատոլոգիական խնդիրներին՝ դրանց տարածվածությունը դիտարկելով մարզիկների տարիքային, սեռային, մարզական մասնագիտացման և մարզումային ծանրաբեռնվածության համատեքստում։ Հետազոտությունը կարևորում է այն հանգամանքը, որ ինտենսիվ ֆիզիկական գործունեությունը, սննդակարգի առանձնահատկությունները, հաճախակի սննդի կամ սպորտային ըմպելիքների օգտագործումը, բերանի խոռոչի հիգիենայի ոչ բավարար մակարդակը և մարզումների կազմակերպման պայմանները կարող են ազդել ատամների ու լնդերի առողջության վրա։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում սպորտային սնուցման և ստոմատոլոգիական առողջության փոխկապակցվածությանը։ Շաքար պարունակող ըմպելիքների և արագ յուրացվող ածխաջրերի հաճախակի օգտագործումը կարող է նպաստել կարիեսի զարգացմանը, իսկ թթվային ըմպելիքները կարող են մեծացնել ատամների էռոզիայի վտանգը։ Մարզիկների մոտ ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության ընթացքում բերանի խոռոչի խոնավության փոփոխությունները և այլ ֆիզիոլոգիական գործոններ նույնպես կարող են ազդել բերանի խոռոչի պաշտպանական մեխանիզմների վրա։ Աշխատանքը կարող է ներառել մարզիկների ստոմատոլոգիական զննության արդյունքների վիճակագրական վերլուծություն՝ հիվանդությունների տարածվածության և ինտենսիվության ցուցանիշների գնահատմամբ։ Այդպիսի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս որոշել առավել հաճախ հանդիպող խնդիրները, բացահայտել ռիսկի խմբերը և համեմատել տարբեր մարզական խմբերի միջև առկա տարբերությունները։ Հատուկ նշանակություն ունի մարզիկների գիտելիքների, վերաբերմունքի և հիգիենիկ վարքագծի ուսումնասիրությունը, քանի որ կանխարգելման արդյունավետությունը մեծապես կախված է բերանի խոռոչի խնամքի կանոնների իմացությունից և դրանց կանոնավոր կիրառումից։ Կանխարգելիչ միջոցառումների շարքում կարևորվում են ատամների ճիշտ և կանոնավոր մաքրումը, ֆտոր պարունակող միջոցների նպատակային կիրառումը, ատամնաբույժի պարբերական զննումները, սննդակարգի ռացիոնալ կազմակերպումը և բարձր ռիսկայնությամբ մթերքների ու ըմպելիքների օգտագործման սահմանափակումը։ Անհրաժեշտության դեպքում կարող են կիրառվել նաև մասնագիտական հիգիենայի միջոցառումներ և անհատական կանխարգելիչ ծրագրեր։ Սպորտային գործունեության առանձնահատկություններից ելնելով՝ կարևոր է նաև վնասվածքների կանխարգելումը, մասնավորապես կոնտակտային մարզաձևերում համապատասխան բերանապահների օգտագործումը։ Ուսումնասիրությունը կարող է դիտարկել նաև մարզիչների, բժշկական անձնակազմի, ծնողների և հենց մարզիկների մասնակցությունը կանխարգելիչ ծրագրերին։ Բերանի խոռոչի առողջության նկատմամբ համակարգված մոտեցումը կարող է ոչ միայն նվազեցնել ստոմատոլոգիական հիվանդությունների հաճախականությունը, այլև նպաստել մարզիկի ընդհանուր առողջության և մարզական պատրաստվածության պահպանմանը։ Աշխատանքի կարևոր գաղափարներից է այն, որ ստոմատոլոգիական հիվանդությունների կանխարգելումը պետք է սկսվի դեռևս հիվանդության կլինիկական դրսևորումներից առաջ և իրականացվի շարունակական հսկողության ու անհատական ռիսկերի գնահատման հիման վրա։ Այդ նպատակով կարող են մշակվել մարզիկների համար նախատեսված հիգիենիկ կրթության ծրագրեր, սննդային խորհուրդներ, պարբերական զննությունների ժամանակացույցեր և անհատական կանխարգելիչ միջոցառումներ։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը համադրում է ստոմատոլոգիական համաճարակաբանության, կանխարգելիչ բժշկության և սպորտային բժշկության մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով բացահայտել մարզիկների շրջանում բերանի խոռոչի հիվանդությունների հիմնական ռիսկային գործոնները և առաջարկել դրանց կանխարգելման գիտականորեն հիմնավորված ուղիներ։ Թեման ունի գործնական կարևորություն, քանի որ մարզիկների բերանի խոռոչի առողջության պահպանումը կարող է նպաստել նրանց ընդհանուր առողջական վիճակի բարելավմանը, մարզումային գործընթացի անխափան շարունակմանը և կյանքի որակի բարձրացմանը։

История

Գիտական աշխատությունը նվիրված է խաղողի և գինու մշակութային նշանակության ուսումնասիրությանը հայ ժողովրդի պատմության, կենցաղի, տնտեսության և հոգևոր կյանքի համատեքստում։ Խաղողագործությունն ու գինեգործությունը Հայաստանի պատմամշակութային ժառանգության կարևոր բաղադրիչներից են, որոնց արմատները կապված են տարածաշրջանի բնական պայմանների, գյուղատնտեսական ավանդույթների և բնակչության կենսակերպի պատմական զարգացման հետ։ Այս թեմայի ուսումնասիրությունը միավորում է հնագիտական, ազգագրական և մշակութաբանական մոտեցումներ՝ հնարավորություն տալով բացահայտելու խաղողի մշակության, բերքահավաքի, գինու պատրաստման, պահպանման և օգտագործման հետ կապված ավանդույթները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն հնագիտական գտածոները, արտադրական կառույցները, գինեգործական պարագաները և նյութական մշակույթի այլ վկայությունները, որոնք տեղեկություններ են հաղորդում գինու արտադրության պատմական ձևերի ու տեխնոլոգիական հմտությունների մասին։ Խաղողն ու գինին կարևոր տեղ են զբաղեցրել նաև հայկական տոնական սովորույթներում, հյուրասիրության մշակույթում, ընտանեկան և համայնքային ծեսերում, ինչպես նաև ժողովրդական պատկերացումներում ու խորհրդաբանության մեջ։ Դրանց ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս դիտարկել գյուղատնտեսական գործունեության և մշակութային ինքնության փոխկապակցվածությունը, ինչպես նաև ավանդական գիտելիքների փոխանցման եղանակները։ Աշխատանքի թեմատիկ շրջանակը կարևոր է հասկանալու համար, թե ինչպես են բնական միջավայրը, տնտեսական գործունեությունը և հասարակական սովորույթները միասին ձևավորել խաղողի ու գինու շուրջ ստեղծված մշակութային համակարգը։ Հրատարակությունը արժեքավոր է հայոց պատմությամբ, հնագիտությամբ, ազգագրությամբ և ավանդական մշակույթի ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, ուսանողների ու ընթերցողների համար։ Այն նպաստում է հայկական խաղողագործական և գինեգործական ժառանգության պատմական ու մշակութային նշանակության առավել ամբողջական ընկալմանը։