История

Աշխատությունը ներկայացնում է Հին Հռոմի պատմության երկարատև և վճռորոշ ժամանակաշրջանը՝ քաղաքի հիմնադրման ավանդական պատմությունից մինչև Ակտիումի ճակատամարտն ու Հռոմեական հանրապետության ավարտը։ Շարադրանքի հիմքում ընկած է հռոմեական պետականության աստիճանական ձևավորման, քաղաքական հաստատությունների զարգացման, տարածքային ընդարձակման և միջերկրածովյան աշխարհում գերիշխանության հաստատման ընթացքը։ Հռոմի վաղ շրջանի պատմությունը կապված է քաղաքի հիմնադրման մասին ավանդությունների, թագավորական կառավարման և հետագայում հանրապետական կարգերի հաստատման հետ։ Հանրապետական ժամանակաշրջանում առանձնահատուկ նշանակություն են ստանում սենատի, ժողովրդական ժողովների և ընտրովի պաշտոնների դերը, ինչպես նաև պատրիկների ու պլեբեյների միջև հասարակական ու քաղաքական պայքարը։ Կարևոր տեղ են զբաղեցնում Հռոմի պատերազմները հարևան ժողովուրդների և Կարթագենի դեմ, հատկապես Պունիկյան պատերազմները, որոնց արդյունքում Հռոմը վերածվեց Միջերկրածովյան աշխարհի գլխավոր տերություններից մեկի։ Հետագա իրադարձությունները ներկայացնում են նվաճումների հետևանքով առաջացած տնտեսական ու հասարակական փոփոխությունները, ներքին հակասությունների սրումը, Գրակքոս եղբայրների բարեփոխական գործունեությունը, Մարիոսի և Սուլլայի հակամարտությունը, Կեսարի վերելքն ու հանրապետական կառավարման ճգնաժամը։ Ակտիումի ճակատամարտը՝ Օկտավիանոսի և Մարկոս Անտոնիոսի ուժերի բախումը, խորհրդանշում է հանրապետական դարաշրջանի ավարտն ու միապետական իշխանության հաստատման ճանապարհի բացումը։ Գիրքը կարևոր է ոչ միայն Հռոմի քաղաքական և ռազմական պատմության, այլև հին աշխարհի իրավական, հասարակական և մշակութային զարգացումները հասկանալու համար։ Այն ընթերցողին հնարավորություն է տալիս հետևելու այն գործընթացներին, որոնք հիմք դրեցին Հռոմեական կայսրության ձևավորմանը և երկարատև ազդեցություն ունեցան եվրոպական քաղաքակրթության հետագա զարգացման վրա։

Աշխատությունը ներկայացնում է Կոստանդնուպոլսում տեղի ունեցած կրոնական ու հասարակական իրադարձություններ, որոնք առնչվում են Հայոց սուրբ եկեղեցու հավատքի ճշմարտության բացահայտման և դրա վերաբերյալ թյուր պատկերացումների շտկման նպատակին։ Վերնագրից կարելի է եզրակացնել, որ երկի հիմնական խնդիրը հայ եկեղեցու դավանաբանական դիրքորոշումների պարզաբանումն է այն մարդկանց համար, որոնք բավարար չափով ծանոթ չեն եղել նրա հավատքի սկզբունքներին և այդ անտեղյակության հետևանքով սխալ ըմբռնումներ կամ դատողություններ են ունեցել։ Նման պատմական-դավանաբանական երկերում կարևոր տեղ են զբաղեցնում եկեղեցական ավանդության, Սուրբ Գրքի մեկնության, քրիստոնեական վարդապետության և ծիսական առանձնահատկությունների բացատրությունները։ Կոստանդնուպոլսի հիշատակումը հաղորդում է նյութին որոշակի պատմական միջավայր՝ ընդգծելով բազմադավան հասարակության մեջ կրոնական ինքնության պահպանման և սեփական եկեղեցական դիրքորոշումների ներկայացման անհրաժեշտությունը։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև եկեղեցական գործիչների մասնակցությանը, հավատքի շուրջ ծագած տարաձայնություններին, դրանց պարզաբանմանն ուղղված քննարկումներին և ճշմարտության հաստատման համար ներկայացված փաստարկներին։ Դրա կարևոր կողմերից է ոչ միայն դավանաբանական տեղեկությունների փոխանցումը, այլև հայ եկեղեցու ինքնագիտակցության ամրապնդումը։ Գիրքը արժեքավոր աղբյուր է 19-րդ դարի սկզբի հայ կրոնական մտքի, Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքի հոգևոր կյանքի և եկեղեցական ինքնության պաշտպանության պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն արտացոլում է հավատքի գիտակցված ճանաչման, կրոնական կրթության և դավանաբանական ճշգրտության պահպանման ձգտումը։

Գիրքը ներկայացնում է Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի կյանքի ամբողջական պատմությունը՝ նրա ծննդից մինչև կյանքի ավարտը՝ ընթերցողին ծանոթացնելով հայ ժողովրդի քրիստոնեական պատմության հիմնադիր շրջանի կարևոր իրադարձություններին։ Շարադրանքի առանցքում սրբի ծագումնաբանությունն է, կյանքի ուղին, հավատքի ընտրությունը, կրած դժվարություններն ու փորձությունները, ինչպես նաև քրիստոնեական վարդապետության տարածմանն ուղղված նրա գործունեությունը։ Գրիգոր Լուսավորչի կենսագրությունը սերտորեն կապված է Տրդատ Գ թագավորի դարձի և Հայաստանում քրիստոնեության պետականորեն ընդունման ավանդության հետ, ուստի նրա կերպարի միջոցով բացահայտվում է հայ հասարակության հոգևոր կյանքի պատմական վերափոխումը։ Աշխատության կարևոր թեմաներից են հավատարմությունը քրիստոնեական սկզբունքներին, հոգևոր տոկունությունը, ներողամտությունը, անձնվիրությունը և մարդկանց ծառայելու պատրաստակամությունը։ Սրբի կյանքի հաջորդական ներկայացումը հնարավորություն է տալիս հետևելու նրա անձնական ճակատագրի և ազգային-եկեղեցական պատմության փոխկապակցված ընթացքին։ Այսպիսի կենսագրական երկերը միաժամանակ պատմական տեղեկության և կրոնական դաստիարակության աղբյուրներ էին՝ նպաստելով սրբերի հիշատակի պահպանմանը և քրիստոնեական արժեքների փոխանցմանը։ Հատուկ նշանակություն ունի Գրիգոր Լուսավորչի՝ որպես հայ ժողովրդի հոգևոր ինքնության խորհրդանիշի ներկայացումը․ նրա գործունեությունը դիտարկվում է որպես այն հիմքերից մեկը, որոնց վրա ձևավորվել ու զարգացել են Հայոց եկեղեցու ավանդույթները։ Գիրքը արժեքավոր է հայ կրոնական պատմագրության, սրբախոսական գրականության և ազգային հոգևոր հիշողության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է հին ժողովուրդների և քաղաքակրթությունների պատմության ուսումնասիրության սկզբունքներին՝ ընթերցողին ծանոթացնելով մարդկային հասարակությունների ձևավորման, զարգացման և փոխազդեցությունների վաղ շրջանին։ Այն հնարավորություն է տալիս ընդհանուր պատկերացում կազմելու հին աշխարհի պատմական գործընթացների, ժողովուրդների ծագման ու տարածման, պետական կազմավորումների առաջացման, հասարակական հարաբերությունների և մշակութային ավանդույթների մասին։ Հին ազգերի պատմությունը ներկայացնելիս կարևոր նշանակություն ունեն բնակչության զբաղմունքները, կառավարման ձևերը, կրոնական պատկերացումները, օրենքները, պատերազմներն ու խաղաղ հարաբերությունները, ինչպես նաև գիտության, արվեստի և գրավոր մշակույթի զարգացումը։ Այսպիսի աշխատության մեջ պատմական իրադարձությունները դիտարկվում են ոչ թե որպես իրարից անկախ դրվագներ, այլ որպես երկարատև գործընթացների մաս, որոնց միջոցով ձևավորվել են տարբեր ժողովուրդների ինքնատիպ քաղաքակրթությունները։ Պատմական նյութի համադրումն օգնում է բացահայտելու հին հասարակությունների ընդհանրություններն ու տարբերությունները, հասկանալու աշխարհագրական միջավայրի, բնական պայմանների և հարևան ժողովուրդների հետ կապերի ազդեցությունը պատմական զարգացման վրա։ Գիրքն ունի նաև ճանաչողական և կրթական նշանակություն, քանի որ պատմության ուսումնասիրությունը ներկայացնում է որպես անցյալի իրադարձությունները համեմատելու, պատճառահետևանքային կապերը հասկանալու և մարդկության մշակութային ժառանգությունը գնահատելու միջոց։ Այն կարող է օգտակար լինել հին աշխարհի պատմությամբ, քաղաքակրթությունների զարգացմամբ և պատմագիտական գիտելիքների հիմունքներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը վերաբերում է Էջմիածնի կաթողիկոսությանն ու Արարատյան աշխարհի հինգ գավառներին՝ ներկայացնելով դրանց պատմական, աշխարհագրական և եկեղեցական նշանակությունը։ Երկրորդ հատորը շարունակում է տվյալ տարածքի վերաբերյալ տեղեկությունների շարադրանքը՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով պատկերացում կազմելու Արարատյան գավառների բնակավայրերի, տեղական առանձնահատկությունների, հոգևոր կենտրոնների և պատմական հիշողության մասին։ Վերնագրից կարելի է ենթադրել, որ աշխատության առանցքում ոչ միայն տարածքային նկարագրությունն է, այլև Էջմիածնի կաթողիկոսության կապը շրջակա գավառների հոգևոր ու հասարակական կյանքի հետ։ Նման բնույթի պատմաաշխարհագրական երկերում կարևոր տեղ են զբաղեցնում տեղանունների հիշատակումը, բնակավայրերի ու եկեղեցական հաստատությունների նկարագրությունը, պատմական ավանդությունների պահպանումը և տարածաշրջանի վարչական ու հոգևոր կառուցվածքի ներկայացումը։ Գիրքը արժեքավոր նյութ կարող է պարունակել Արարատյան աշխարհի պատմական տեղագրության, բնակչության կյանքի, եկեղեցական կազմակերպության և հայկական բնակավայրերի անցյալի ուսումնասիրության համար։ Այն նաև արտացոլում է այն հետաքրքրությունը, որը 19-րդ դարի հայ մտավոր և հոգևոր միջավայրում ձևավորվել էր հայրենի երկրի պատմական տարածքների, սրբավայրերի ու ազգային ժառանգության համակարգված ճանաչման նկատմամբ։ Հատորը կարող է օգտակար լինել Հայաստանի պատմությամբ, պատմական աշխարհագրությամբ, հայ եկեղեցու անցյալով և տեղանունների պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների ու հետազոտողների համար։

Ուսումնական բնույթի աշխատությունը նպատակ ունի համառոտ և մատչելի ձևով ներկայացնելու հայ ժողովրդի պատմական անցյալը՝ ընդգրկելով նրա կազմավորման, պետականության զարգացման, քաղաքական իրադարձությունների և մշակութային կյանքի հիմնական դրվագները։ Պատմական շարադրանքը հնարավորություն է տալիս հետևելու հայոց պատմության տարբեր ժամանակաշրջանների հաջորդականությանը՝ հնագույն շրջանից մինչև նոր ժամանակներ՝ ուշադրություն դարձնելով Հայաստանի պետական կազմավորումներին, թագավորություններին, օտար տիրապետությունների ժամանակաշրջաններին, ազատագրական ձգտումներին և ազգային ինքնության պահպանման գործընթացին։ Նման աշխատություններում կարևոր տեղ են զբաղեցնում հայ ժողովրդի հասարակական կյանքի, եկեղեցու, կրթության, գրականության և մշակույթի զարգացումը, ինչպես նաև հարևան ժողովուրդների ու պետությունների հետ ունեցած հարաբերությունները։ Համառոտ շարադրանքի ձևը պատմական մեծածավալ նյութը ներկայացնում է ընտրովի և համակարգված կերպով՝ ընթերցողին օգնելով ընկալել իրադարձությունների փոխկապակցվածությունը, դրանց պատճառներն ու հետևանքները։ Գիրքը կարող է ծառայել որպես հայոց պատմության նախնական գիտելիքների ձեռքբերման և ազգային պատմական հիշողության ձևավորման միջոց։ Այն արժեքավոր է նաև 19-րդ դարի հայկական պատմագիտական ու կրթական մտքի ուսումնասիրության համար՝ ցույց տալով, թե ինչպես էր ժամանակի կրթական գրականությունը ձգտում հայ ժողովրդի անցյալը դարձնել հասկանալի և հասանելի լայն ընթերցող շրջանակների համար։ Աշխատությունը նպաստում է պատմական գիտակցության ամրապնդմանը և ազգային մշակութային ժառանգության ճանաչմանը։

Աշխատությունը նվիրված է պատերազմի ծագման, զարգացման և ավարտի խնդիրներին՝ փորձելով ներկայացնել զինված բախումների առաջացման պատճառներն ու դրանց հետևանքները։ Վերնագիրը հուշում է, որ գրքի առանցքում պատերազմը դիտարկվում է ոչ միայն որպես ռազմական գործողությունների հաջորդականություն, այլև որպես քաղաքական, հասարակական և մարդկային մեծ ազդեցություն ունեցող պատմական երևույթ։ Նման ուսումնասիրության շրջանակում կարևոր տեղ կարող են զբաղեցնել պետությունների ու ժողովուրդների միջև հակասությունները, քաղաքական շահերի բախումը, դիվանագիտական հարաբերությունների խզումը, ռազմական գործողությունների ծավալումը և խաղաղության հաստատման պայմանները։ Պատերազմի սկզբի ու ավարտի քննությունը հնարավորություն է տալիս ուշադրություն դարձնելու նաև այն հանգամանքներին, որոնք նպաստում են հակամարտությունների խորացմանը կամ դրանց կարգավորմանը։ Աշխատությունը լույս է տեսել Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, ուստի դրա թեմատիկան հատկապես նշանակալի է ժամանակի միջազգային իրադրության և պատերազմի վերաբերյալ հասարակական պատկերացումների ուսումնասիրման համար։ Այդ պատմական համատեքստում պատերազմը վերածվել էր համաշխարհային նշանակության իրադարձության՝ անդրադառնալով պետությունների քաղաքականությանը, ժողովուրդների առօրյային, տնտեսական կյանքին և ազգային ճակատագրերին։ Գիրքը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել նաև հայկական սփյուռքի՝ համաշխարհային իրադարձություններին արձագանքելու, քաղաքական զարգացումները մեկնաբանելու և պատերազմի ավարտի ու խաղաղության հեռանկարների շուրջ ձևավորված մտավոր ու հասարակական քննարկումներն ուսումնասիրելու տեսանկյունից։

Աշխատությունը ներկայացնում է հայոց պատմությանն առնչվող պատմագրական երկ՝ կապված Հովհաննես կաթողիկոսի անվան և պատմական ավանդության հետ։ Այն կարևոր է հայ պատմագրության և եկեղեցական մատենագրության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ կաթողիկոսների հեղինակած կամ նրանց անվան հետ կապվող պատմական երկերում հաճախ միահյուսվում են ազգային անցյալի իրադարձությունները, եկեղեցու պատմությունը, հոգևոր առաջնորդների գործունեությունը և ժամանակի հասարակական ու քաղաքական զարգացումները։ Նման պատմագրական շարադրանքները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես են միջնադարյան հայ հեղինակները մեկնաբանել ժողովրդի անցյալը, ներկայացրել իշխանական տների ու հոգևոր կենտրոնների դերը, անդրադարձել պատմական իրադարձությունների պատճառներին և դրանց հետևանքներին։ Գիրքը կարող է արժեքավոր նյութ տրամադրել հայոց պատմական հիշողության, եկեղեցական ավանդության, պատմական աշխարհայացքի և միջնադարյան գրավոր մշակույթի հետազոտողների համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև հայ մատենագրության զարգացման ընթացքն ուսումնասիրողների համար՝ հնարավորություն տալով ուշադրություն դարձնելու պատմական տեղեկությունների փոխանցման եղանակներին, հեղինակային մոտեցումներին և պատմության շարադրման լեզվական ու գրական առանձնահատկություններին։ Նման աղբյուրների ուսումնասիրությունը նպաստում է հայ ժողովրդի անցյալի վերաբերյալ պատկերացումների ձևավորման, պատմական ժառանգության պահպանման և տարբեր ժամանակաշրջանների իրադարձությունների վերաբերյալ գրավոր վկայությունների արժևորման գործին։

Աշխատությունը ներկայացնում է Հին Հռոմի պատմության կարևորագույն ժամանակաշրջանը՝ Հռոմի հիմնադրումից մինչև Ակտիումի ճակատամարտը, որը նշանավորեց Հռոմեական Հանրապետության ավարտը և կայսերական կառավարման հաստատման սկիզբը։ Երրորդ հատորը շարունակում է հռոմեական պետության քաղաքական, ռազմական և հասարակական զարգացման պատմությունը՝ անդրադառնալով հանրապետական կառավարման համակարգի ձևավորմանն ու աստիճանական փոփոխություններին, Հռոմի տարածքային ընդարձակմանը, նվաճողական պատերազմներին և Միջերկրական աշխարհի առաջատար ուժի վերածվելուն։ Հատուկ նշանակություն ունեն պետական հաստատությունների գործունեությունը, սենատի դերը, հյուպատոսների և զորավարների ազդեցությունը, հասարակական խմբերի միջև պայքարը և քաղաքական իշխանության համար ծավալված հակասությունները։ Պատմական շարադրանքը հնարավորություն է տալիս հետևելու հանրապետության ներքին ճգնաժամերի խորացմանը, նշանավոր գործիչների գործունեությանը, քաղաքացիական պատերազմներին և իշխանության կենտրոնացման գործընթացին։ Ակտիումի ճակատամարտը ներկայացվում է որպես շրջադարձային իրադարձություն, որի արդյունքում Օկտավիանոսի հաղթանակը կանխորոշեց հռոմեական պետական համակարգի հետագա զարգացումը և հանրապետական կարգերի փոխարինումը միապետական իշխանությամբ։ Գիրքը կարևոր է ոչ միայն Հին Հռոմի քաղաքական ու ռազմական պատմության ճանաչման, այլև անտիկ պետական կառավարման, իրավական ավանդույթների, հասարակական հարաբերությունների և եվրոպական քաղաքակրթության ակունքների ուսումնասիրության համար։ Այն ընթերցողին հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես ձևավորվեց, ընդարձակվեց և ներքին հակասությունների հետևանքով ավարտվեց Հռոմեական Հանրապետության պատմական շրջանը։

Աշխատությունը նվիրված է Մակեդոնիայի արքա Ալեքսանդր Մակեդոնացու կյանքին, ռազմական արշավանքներին, նվաճումներին և պատմական գործունեությանը՝ ներկայացնելով անտիկ աշխարհի ամենահայտնի զորավարներից ու պետական գործիչներից մեկի կերպարը։ Ալեքսանդրը, որը պատմության մեջ հայտնի է որպես Մեծն Ալեքսանդր, իր կարճատև գահակալության ընթացքում ստեղծել է ընդարձակ կայսրություն՝ Մակեդոնիայից և Հունաստանից հասնելով մինչև Եգիպտոս, Պարսկաստան և Հնդկաստանի սահմաններ։ Պատմական պատումի կարևոր առանցքներից են նրա գահ բարձրանալը, Հունաստանի քաղաք-պետությունների հետ հարաբերությունները, պարսկական Աքեմենյան տերության դեմ մղած պատերազմները, նշանավոր ճակատամարտերը և նվաճված տարածքներում նոր քաղաքական ու մշակութային կապերի ձևավորումը։ Ալեքսանդրի կերպարը ներկայացվում է որպես ռազմական տաղանդի, ռազմավարական մտածողության, իշխանական հավակնությունների և մեծածավալ նպատակների մարմնավորում։ Նրա արշավանքները ոչ միայն փոխեցին Մերձավոր Արևելքի և Միջերկրական աշխարհի քաղաքական քարտեզը, այլև նպաստեցին հունական լեզվի, մշակույթի և գիտելիքի տարածմանը, հիմք դնելով հելլենիստական դարաշրջանի ձևավորմանը։ Միաժամանակ ստեղծագործությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու պատմական հերոսի շուրջ ձևավորված ավանդություններին, նրա անձնական հատկանիշներին, փառասիրությանը և իշխանության սահմաններին։ Այն կարևոր է անտիկ պատմության, ռազմական պատմագրության և Ալեքսանդրի մասին հայերեն պատմողական ավանդության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է պատմական Հայաստանի կարևորագույն գավառներից մեկի՝ Տարոնի պատմությանը՝ ներկայացնելով նրա աշխարհագրական դիրքը, բնակավայրերը, պատմական անցյալը և հայ ժողովրդի կյանքում ունեցած նշանակությունը։ Տարոնը, որը գտնվում էր Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգում, առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցրել հայկական պատմական հիշողության, հոգևոր կյանքի և մշակութային ժառանգության մեջ։ Նրա տարածքը կապված է բազմաթիվ պատմական իրադարձությունների, ավանդությունների, նշանավոր անձանց և հոգևոր կենտրոնների հետ։ Հատուկ նշանակություն ունի Մուշ քաղաքի և շրջակա բնակավայրերի պատմական դերը, ինչպես նաև Սուրբ Կարապետի վանքի նման նշանավոր ուխտավայրերի ազդեցությունը տարածաշրջանի կրոնական և հասարակական կյանքի վրա։ Նման պատմական շարադրանքում կարևոր տեղ կարող են զբաղեցնել Տարոնի իշխանական տոհմերի գործունեությունը, քաղաքական իրադարձությունները, բնակչության կենցաղը, տեղական սովորույթները և հարևան գավառների հետ ունեցած կապերը։ Տարոնի պատմությունը ներկայացնելը միաժամանակ նշանակում է անդրադառնալ հայկական պետականության, եկեղեցական կյանքի և ազգային մշակույթի զարգացման տարբեր փուլերին։ Աշխատությունը կարևոր է պատմական Հայաստանի տեղական պատմության ուսումնասիրության համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս ավելի խորությամբ ճանաչելու առանձին գավառների անցյալը, դրանց աշխարհագրական ու մշակութային առանձնահատկությունները և հայ ժողովրդի հավաքական հիշողության մեջ պահպանված պատմական ժառանգությունը։

Աշխատությունը նվիրված է չորս ինքնակալությունների պատմական զարգացման ուսումնասիրությանը՝ ներկայացնելով դրանց ձևավորման նախադրյալները, պետական կառավարման համակարգերը, տարածքային ընդարձակումը, քաղաքական հարաբերությունները և անկման պատճառները։ Ինքնակալական իշխանության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու, թե ինչպես են տարբեր ժամանակաշրջաններում կենտրոնացվել պետական կառավարման, ռազմական ուժի և հասարակական կյանքի հիմնական լծակները մեկ իշխողի կամ իշխող տոհմի ձեռքում։ Նման պատմական շարադրանքում կարևոր տեղ կարող են զբաղեցնել իշխանության ժառանգման կարգը, արքունական կառույցների գործունեությունը, նվաճողական պատերազմները, դիվանագիտական հարաբերությունները, ներքին հակասությունները և վարչական բարեփոխումները։ Չորս ինքնակալությունների համեմատական դիտարկումը թույլ է տալիս հասկանալ պետական կառավարման տարբեր ձևերի ընդհանրություններն ու առանձնահատկությունները, ինչպես նաև բացահայտել քաղաքական կայունության և անկայունության վրա ազդող գործոնները։ Պատմական իրադարձությունների ներկայացման միջոցով ընթերցողը հնարավորություն է ստանում հետևելու պետությունների հզորացման, տարածքային փոփոխությունների, մշակութային փոխազդեցությունների և հասարակական վերափոխումների ընթացքին։ Աշխատությունը կարող է ծառայել որպես համաշխարհային պատմության և քաղաքական ինստիտուտների վերաբերյալ գիտելիքների ընդլայնման միջոց՝ զարգացնելով պատմական իրադարձությունները պատճառահետևանքային կապերի մեջ դիտարկելու կարողությունը։ Այն արժեքավոր է նաև 19-րդ դարի հայերեն պատմագիտական գրականության ուսումնասիրության համար՝ արտացոլելով համաշխարհային պատմության կարևոր գործընթացները հայ ընթերցողին ներկայացնելու ձգտումը։

Ժողովածուն ներկայացնում է հայ պատմագրական և գրական ավանդույթի կարևորագույն դեմքերից մեկի՝ Մովսես Խորենացու երկերի ու մտավոր ժառանգության ամբողջությունը՝ հնարավորություն տալով ուսումնասիրելու նրա պատմագիտական հայացքները, լեզվական ոճը և հայ ժողովրդի անցյալի վերաբերյալ ձևավորված պատկերացումները։ Խորենացու անունը հատկապես կապված է հայոց պատմության շարադրանքի հետ, որտեղ հայ ժողովրդի ծագումը, հին ավանդությունները, նշանավոր տոհմերը, թագավորական իշխանությունը, քաղաքական իրադարձություններն ու մշակութային հիշողությունը ներկայացվում են միասնական պատմական պատումի շրջանակում։ Նրա աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի հայ ազգային ինքնագիտակցության, պատմական շարունակականության և անցյալի մասին պատկերացումների ձևավորման համար։ Խորենացու գրական ժառանգության ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս բացահայտել պատմական տեղեկությունների, բանավոր ավանդությունների, առասպելական պատումների և գրավոր աղբյուրների համադրման եղանակները, ինչպես նաև հեղինակի ճարտասանական ու գեղարվեստական առանձնահատկությունները։ Նրա լեզուն աչքի է ընկնում պատկերավորությամբ, շարադրանքի հստակությամբ և պատմական կերպարների ու իրադարձությունների իմաստային ընդգծմամբ։ Մատենագրական ժողովածուի արժեքը չի սահմանափակվում միայն պատմագրությամբ․ այն կարևոր է նաև հայոց լեզվի պատմության, գրական ոճի, միջնադարյան գիտական մտածողության և պատմական աղբյուրների քննության տեսանկյունից։ Խորենացու երկերը դարեր շարունակ ծառայել են որպես հայ ժողովրդի անցյալի ճանաչման և ազգային հիշողության պահպանման հիմնարար աղբյուր՝ ազդելով հետագա պատմիչների, բանասերների ու մտավորականների վրա։ Այս հրատարակությունը կարևոր նյութ է հայ դասական մատենագրության, պատմագիտական ավանդույթի և հայ մշակույթի ձևավորման ու զարգացման ընթացքի ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է նշանավոր զորավարների կյանքին, գործունեությանը և ռազմական ու հասարակական ասպարեզում ունեցած դերակատարությանը։ Վերնագիրը հուշում է, որ ժողովածուն ներկայացնում է տարբեր ժամանակաշրջանների ռազմական առաջնորդների կենսագրական պատմություններ՝ ուշադրություն դարձնելով նրանց ծագմանը, ծառայությանը, ռազմական ձեռքբերումներին, առաջնորդական հատկանիշներին և պատմական իրադարձությունների վրա ունեցած ազդեցությանը։ Նման բնույթի աշխատություններում սովորաբար ներկայացվում են զորավարների մասնակցությամբ պատերազմներ ու ճակատամարտեր, բանակների կազմակերպման սկզբունքներ, ռազմավարական որոշումներ, ռազմական հնարքներ և իշխանության համար մղվող պայքարներ։ Կարևոր տեղ կարող են զբաղեցնել նաև անձնական խիզախության, կարգապահության, հայրենասիրության, պատասխանատվության և առաջնորդի բարոյական նկարագրի հարցերը։ Կենսագրական պատումները հնարավորություն են տալիս ռազմական պատմությունը դիտարկելու ոչ միայն մարտական գործողությունների, այլև անհատների որոշումների ու բնավորության տեսանկյունից։ Զորավարների հաջողություններն ու ձախողումները ներկայացնելը կարող է նպաստել պատմական իրադարձությունների պատճառների, քաղաքական նպատակների և հասարակական հետևանքների ավելի խոր ընկալմանը։ Աշխատությունն ունի ճանաչողական և դաստիարակչական նշանակություն՝ ընթերցողին ծանոթացնելով պատմական անձանց գործունեությանը և նրանց թողած ժառանգությանը։ Այն կարող էր օգտակար լինել պատմությամբ, ռազմական գործով և կենսագրական գրականությամբ հետաքրքրվողների համար։ Հրատարակությունը արժեքավոր է նաև 19-րդ դարի հայերեն պատմական գրականության, կենսագրական պատումի ավանդույթների և Մխիթարյան միաբանության գիտակրթական գործունեության ուսումնասիրության տեսանկյունից։

Աշխատությունը ներկայացնում է ֆրանսիացի նշանավոր աստվածաբան և արքեպիսկոպոս Ժակ-Բենին Բոսյուեի պատմափիլիսոփայական հայացքները՝ անդրադառնալով ժողովուրդների ծագմանը, պատմական զարգացմանը և մարդկության քաղաքակրթական ընթացքին։ Բոսյուեի պատմագիտական մոտեցման առանձնահատկությունն այն է, որ համաշխարհային պատմությունը դիտարկում է քրիստոնեական աշխարհայացքի և աստվածային նախախնամության տեսանկյունից՝ փորձելով մարդկության անցյալի իրադարձությունների մեջ բացահայտել ընդհանուր իմաստ և նպատակային հաջորդականություն։ Նման շարադրանքում կարևոր տեղ են զբաղեցնում հին ժողովուրդների պատմությունը, պետությունների և կայսրությունների առաջացումը, իշխանության փոփոխությունները, պատերազմներն ու նվաճումները, կրոնների տարածումը և քաղաքակրթությունների փոխազդեցությունը։ Պատմական իրադարձությունները ներկայացվում են ոչ միայն որպես առանձին փաստերի ամբողջություն, այլև որպես փոխկապակցված գործընթացներ, որոնց միջոցով ձևավորվել են հասարակական կառույցները, քաղաքական համակարգերը և ժողովուրդների մշակութային ինքնությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հուդայական և քրիստոնեական պատմական ավանդույթներին, աստվածաշնչյան պատմության նշանակությանը և քրիստոնեության ազդեցությանը համաշխարհային քաղաքակրթության վրա։ Առաջին հատորը հիմք է ստեղծում պատմական իրադարձությունների ավելի լայն մեկնաբանության համար՝ ընթերցողին ծանոթացնելով պատմության պատճառահետևանքային կապերին և պատմական զարգացման ընդհանուր օրինաչափությունների շուրջ հեղինակի դատողություններին։ Գիրքն ունի գիտաճանաչողական և գաղափարական նշանակություն՝ հնարավորություն տալով ուսումնասիրելու պատմության կրոնական մեկնաբանության առանձնահատկությունները, եվրոպական պատմափիլիսոփայական մտքի ավանդույթները և պատմական գիտելիքի համակարգման սկզբունքները։ Այն արժեքավոր է նաև 19-րդ դարի հայերեն թարգմանական գրականության և եվրոպական պատմագիտական ու աստվածաբանական գաղափարների տարածման ուսումնասիրության համար։

Հրատարակությունը տեղեկատու-մատենագիտական աշխատություն է, որը ներկայացնում է Լազարյան ճեմարանի արևելյան լեզուների ինստիտուտի գրադարանում պահպանվող տպագիր գրքերի և ձեռագրերի հավաքածուն։ Կատալոգի հիմնական նպատակը գրադարանային ֆոնդերի համակարգված նկարագրությունն ու դրանցում առկա նյութերի որոնման և ուսումնասիրության հնարավորությունների ընդլայնումն է։ Նմանատիպ մատենագիտական ցանկերում սովորաբար գրանցվում են ստեղծագործությունների վերնագրերը, հեղինակների անունները, լեզուները, հրատարակչական տվյալները, ձեռագրերի առանձնահատկություններն ու այլ նույնականացնող տեղեկություններ, որոնք օգնում են հետազոտողներին կողմնորոշվել հարուստ գրքային ժառանգության մեջ։ Հատուկ նշանակություն ունի ձեռագրերի ներառումը, քանի որ դրանք կարող են պահպանել պատմական, գրական, լեզվաբանական, կրոնական և գիտական արժեք ունեցող եզակի նյութեր։ Լազարյան ճեմարանը կարևոր դեր է ունեցել հայագիտության, արևելագիտության և կրթական կյանքի զարգացման գործում, իսկ նրա գրադարանը ծառայել է որպես գիտական աշխատանքի և մշակութային ժառանգության պահպանման կենտրոն։ Կատալոգը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու հաստատության հավաքածուների բնույթի, լեզվական ու թեմատիկ բազմազանության և գրավոր մշակույթի պահպանման ուղղությամբ իրականացված աշխատանքի մասին։ Այն կարևոր աղբյուր է գրադարանային ֆոնդերի պատմության, ձեռագրական ժառանգության, հայ-արևելյան մշակութային կապերի և 19-րդ դարի գիտական հաստատությունների մատենագիտական գործունեության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը հայ պատմաաշխարհագրական ուսումնասիրության կարևոր նմուշներից է՝ նվիրված պատմական Կիլիկիայի հայկական բնակավայրերին, աշխարհագրական միջավայրին, պատմական անցյալին և մշակութային ժառանգությանը։ Այն ներկայացնում է Կիլիկիայի՝ որպես միջնադարում հայ քաղաքական, հասարակական և մշակութային կյանքի կարևոր կենտրոններից մեկի, ձևավորման ու զարգացման պատմությունը։ Ուսումնասիրության առանցքում Կիլիկիայի հայկական իշխանապետության և թագավորության պատմական ուղին է, հայ բնակչության հաստատումը տարածաշրջանում, իշխանական տների գործունեությունը, քաղաքների ու ամրոցների նշանակությունը, ինչպես նաև երկրի քաղաքական և տնտեսական հարաբերությունները հարևան պետությունների ու ժողովուրդների հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Լևոն Մեծագործի ժամանակաշրջանին, երբ Կիլիկյան Հայաստանը հասավ քաղաքական հզորության և ընդլայնեց իր միջազգային կապերը։ Պատմական տեղեկությունները լրացվում են տեղանունների, բնակավայրերի, աշխարհագրական դիրքերի, պատմական հուշարձանների և հին աղբյուրներում պահպանված վկայությունների ուսումնասիրությամբ։ Այսպիսի համադրական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս Կիլիկիայի անցյալը դիտարկել ոչ միայն քաղաքական իրադարձությունների տեսանկյունից, այլև բացահայտել տարածաշրջանի բնակչության առօրյան, հոգևոր կյանքը, եկեղեցական կենտրոնները, ճարտարապետական ժառանգությունն ու մշակութային կապերը։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի Կիլիկիայի հայկական պատմական տարածքի ճանաչման, միջնադարյան հայկական պետականության ուսումնասիրության և ազգային պատմական հիշողության պահպանման համար։ Այն արժեքավոր աղբյուր է հայագետների, պատմաբանների, աշխարհագրագետների և Կիլիկիայի պատմամշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը պատմական թեմատիկայով ստեղծված պատկերների և ակնարկների ժողովածու է, որի հիմնական նպատակն անցյալի իրադարձությունները, նշանավոր դեմքերն ու հասարակական կյանքի տարբեր դրվագները ընթերցողին ներկայացնելն է հասկանալի և պատկերավոր ձևով։ Պատմական պատկերների միջոցով անցյալը դիտարկվում է ոչ միայն որպես իրադարձությունների հաջորդականություն, այլև որպես մարդկային ճակատագրերի, հասարակական հարաբերությունների, մշակութային փոփոխությունների և գաղափարական պայքարի ամբողջություն։ Նման բնույթի հրատարակություններում պատմական նյութը կարող է ընդգրկել տարբեր ժամանակաշրջաններ, ժողովուրդների կյանքին առնչվող դրվագներ, քաղաքական ու ռազմական իրադարձություններ, պետական գործիչների գործունեություն, հասարակական շարժումներ և մշակութային նվաճումներ։ Պատկերավոր շարադրանքը հնարավորություն է տալիս պատմական փաստերը կապել դրանց մարդկային ու հասարակական նշանակության հետ՝ ընթերցողի ուշադրությունը հրավիրելով պատճառահետևանքային կապերի, ժամանակաշրջանների առանձնահատկությունների և պատմական փորձի վրա։ Աշխատության ճանաչողական արժեքը պայմանավորված է պատմական հետաքրքրություն ձևավորելու, անցյալի վերաբերյալ ընդհանուր պատկերացումներն ընդլայնելու և տարբեր իրադարձությունների իմաստը հասանելի դարձնելու հնարավորությամբ։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների, ինքնակրթությամբ զբաղվողների և պատմական գիտելիքները լրացնել ցանկացողների համար։ Միաժամանակ նման ժողովածուները նպաստում են պատմական հիշողության պահպանմանը՝ խրախուսելով հետաքրքրությունը ժողովուրդների անցյալի, մշակութային ժառանգության և հասարակությունների զարգացման ուղիների նկատմամբ։

Աշխատությունը նվիրված է Արցախի տարածքում պահպանված հայկական վիմագրական ժառանգության հավաքմանը, ուսումնասիրությանն ու գիտական ներկայացմանը։ Այն կարևոր սկզբնաղբյուր է տարածաշրջանի պատմության, միջնադարյան հասարակական կյանքի, հոգևոր մշակույթի, ճարտարապետության և հայերեն գրավոր ավանդույթի հետազոտության համար։ Վիմագրերը, որոնք փորագրվել են եկեղեցիների, վանական համալիրների, խաչքարերի, տապանաքարերի, ամրոցների և այլ պատմական կառույցների վրա, պահպանել են տարբեր ժամանակաշրջանների մարդկանց անունները, հիշատակությունները, նվիրատվությունների մասին տեղեկությունները, շինարարական արձանագրություններն ու կարևոր իրադարձությունների հետքերը։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու բնակավայրերի և հոգևոր կենտրոնների պատմությունը, բացահայտելու իշխանական ու տոհմական կապերը, հասարակական հարաբերությունները, սեփականության ձևերը և համայնքային կյանքի առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ արժեք ունեն արձանագրությունների լեզվական ու գրային հատկանիշները, որոնք նյութ են տրամադրում հայերենի պատմական զարգացման, ուղղագրության, բառապաշարի, տեղանունների և անձնանունների ուսումնասիրության համար։ Վիմագրական աղբյուրների համադրումը պատմական այլ վկայությունների հետ նպաստում է անցյալի իրադարձությունների ճշգրտմանը և մշակութային ժառանգության գիտական փաստագրմանը։ Հավաքված նյութերը կարևոր նշանակություն ունեն նաև Արցախի եկեղեցական ճարտարապետության, քանդակագործության, խաչքարային արվեստի և հուշարձանների պատմական միջավայրի ճանաչման համար։ Աշխատությունը արժեքավոր է պատմաբանների, վիմագրագետների, լեզվաբանների, արվեստաբանների և հայ մշակույթի ուսումնասիրությամբ զբաղվող ընթերցողների համար՝ միաժամանակ նպաստելով Արցախի հայկական պատմամշակութային ժառանգության փաստագրությանն ու պահպանմանը։

Աշխատությունը նվիրված է հայ ժողովրդի պատմության և քրիստոնեական հավատքի հիշողության մեջ առանձնահատուկ տեղ զբաղեցնող Վարդանանց և Ղևոնդյանց նահատակությանը։ Դրա առանցքում Ավարայրի ճակատամարտի և դրան նախորդած ու հաջորդած իրադարձությունների պատմական ու հոգևոր նշանակությունն է, երբ հայ նախարարները, հոգևորականներն ու զինվորները կանգնեցին իրենց հավատքի, ազգային ինքնության և հոգևոր ժառանգության պահպանության համար։ Պատմական պատումի կարևոր դեմքերից են Վարդան Մամիկոնյանը՝ որպես պայքարի առաջնորդ, և Ղևոնդ Երեցը՝ որպես հոգևոր դիմադրության ու հավատարմության խորհրդանիշ։ Նրանց կերպարները ներկայացնում են ոչ միայն անհատական քաջություն և անձնազոհություն, այլև հոգևոր համոզմունքների, հայրենասիրության և հավաքական պատասխանատվության գաղափարները։ Նահատակության պատմությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու այն ժամանակաշրջանի քաղաքական ու կրոնական հակասություններին, հայ ժողովրդի դիմադրությանը և քրիստոնեական հավատքի պահպանման համար գործադրված ջանքերին։ Նման վարքագրական ու պատմական երկերում դեպքերի շարադրանքը սովորաբար ուղեկցվում է բարոյական խրատներով, հավատքի ամրության, անձնազոհության, միասնության և հայրենիքի հանդեպ պարտքի ընդգծմամբ։ Գիրքը կարևոր նշանակություն ունի հայ պատմական գիտակցության, եկեղեցական հիշողության և Վարդանանց տոնի խորհրդի ընկալման համար՝ ընթերցողին ներկայացնելով նահատակությունը որպես հավատքի, արժանապատվության և ազգային ինքնության պահպանման խորհրդանշական օրինակ։

Աշխատությունը նվիրված է տասնվեցերորդ դարի Գերմանիայում տեղի ունեցած կրոնական, հասարակական և քաղաքական խոշոր փոփոխություններին՝ կենտրոնանալով պատմական այն գործընթացի վրա, որը հայտնի է որպես Ռեֆորմացիա։ Այդ շարժումը հիմնովին փոխեց արևմտաեվրոպական քրիստոնեության զարգացումը, վերաձևավորեց եկեղեցական կառույցների հարաբերությունները և ազդեց պետությունների ու հասարակական խմբերի փոխհարաբերությունների վրա։ Գերմանական Ռեֆորմացիայի պատմության առանցքային դեմքերից էր Մարտին Լյութերը, որի գաղափարները՝ Սուրբ Գրքի հեղինակության, հավատքով արդարացման և եկեղեցական բարեփոխումների վերաբերյալ, լայն արձագանք գտան տարբեր հասարակական շերտերում։ Շարժման զարգացումը կապված էր նաև տպագրության տարածման, կրթական ու մտավոր կյանքի աշխուժացման, իշխանական կենտրոնների դիրքորոշումների և կրոնական հակասությունների խորացման հետ։ Նման պատմագիտական ուսումնասիրություններում կարևոր տեղ են զբաղեցնում բողոքական ուղղությունների ձևավորումը, կաթոլիկ եկեղեցու արձագանքը, կրոնական ժողովներն ու հակամարտությունները, ինչպես նաև այդ փոփոխությունների ազդեցությունը գերմանական տարածքների քաղաքական միասնության և եվրոպական միջազգային հարաբերությունների վրա։ Երկրորդ հատորը շարունակում է պատմական իրադարձությունների ուսումնասիրությունը՝ հնարավորություն տալով դիտարկելու բարեկարգման շարժման հետագա ընթացքն ու դրա հետևանքները։ Աշխատությունը կարևոր է ոչ միայն Ռեֆորմացիայի պատմությունը հասկանալու, այլև նոր ժամանակների Եվրոպայի կրոնական, մշակութային և քաղաքական վերափոխումների ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը ներկայացնում է ժողովուրդների և ազգերի պատմական զարգացման համընդհանուր պատկերը՝ ընդգրկելով քրիստոնեական թվականության սկզբից մինչև նորագույն ժամանակներին հասնող իրադարձություններն ու հասարակական փոփոխությունները։ Այն նպատակ ունի ընթերցողին ծանոթացնելու տարբեր ժողովուրդների ծագմանը, պետականությունների ձևավորմանը, քաղաքական և հասարակական համակարգերի զարգացմանը, ինչպես նաև քաղաքակրթությունների փոխհարաբերություններին։ Նման բնույթի պատմագիտական ձեռնարկներում սովորաբար դիտարկվում են հին աշխարհի կայսրությունների և թագավորությունների պատմությունը, միջնադարյան պետությունների կազմավորումն ու վերափոխումները, կրոնական շարժումների տարածումը, պատերազմներն ու դիվանագիտական հարաբերությունները, ինչպես նաև առևտրի, մշակույթի և գիտության զարգացումը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի պատմական իրադարձությունների հաջորդականության և դրանց փոխկապակցվածության բացահայտումը, քանի որ առանձին ժողովուրդների պատմությունը հաճախ պայմանավորված է հարևան պետությունների, տարածաշրջանային հակամարտությունների և միջազգային գործընթացների ազդեցությամբ։ Ազգերի պատմության համադրական ներկայացումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու պետական իշխանության, հասարակական հարաբերությունների, ազգային ինքնության և մշակութային ժառանգության ձևավորման գործընթացները։ Աշխատությունն ունի ճանաչողական և կրթական նշանակություն՝ նպաստելով պատմական մտածողության զարգացմանը, ժամանակագրական կողմնորոշմանը և տարբեր ժողովուրդների անցյալի համեմատական ընկալմանը։ Այն նաև արտացոլում է պատմությունը որպես համընդհանուր գիտելիքի համակարգ ներկայացնելու ձգտումը՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով դիտարկելու մարդկության պատմական ընթացքը ոչ թե մեկ ժողովրդի սահմաններում, այլ լայն քաղաքակրթական համատեքստում։

Աշխատությունը ներկայացնում է հայերեն տպագիր և ձեռագիր գրքերի մատենագիտական ցանկ՝ կազմված Ալեքսանդր Խուդաբաշյանի անձնական մատենադարանի հավաքածուի հիման վրա։ Այն կարևոր տեղեկատու աղբյուր է հայ գրավոր ժառանգության պահպանման, նկարագրման և համակարգման պատմության ուսումնասիրության համար։ Գրքերի այբբենական դասավորությունը հեշտացնում է առանձին վերնագրերի որոնումը, համեմատությունը և նույնականացումը՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով կողմնորոշվելու հավաքածուի բովանդակության մեջ։ Ցանկում տպագիր հրատարակությունների և ձեռագրերի համատեղ ընդգրկումը առանձնահատուկ արժեք ունի, քանի որ արտացոլում է հայ գրքի մշակույթի երկու կարևոր ավանդույթների՝ ձեռագրական ընդօրինակման և տպագրական տարածման շարունակականությունը։ Նման մատենագիտական նկարագրություններում սովորաբար ներառվում են ստեղծագործությունների վերնագրերը, հեղինակների անունները և գրքերի տարբերակման համար անհրաժեշտ այլ տվյալներ, որոնք օգտակար են հետազոտական աշխատանքի ընթացքում։ Անձնական մատենադարանի կազմի ուսումնասիրությունը կարող է պատկերացում տալ հավաքածուի ձևավորման սկզբունքների, գրքերի ձեռքբերման և պահպանման մշակույթի, ինչպես նաև տվյալ ժամանակաշրջանում հայերեն գրականության նկատմամբ հետաքրքրության մասին։ Հրատարակությունը կարևոր նշանակություն ունի հայագիտության, մատենագիտության, ձեռագրագիտության և գրադարանային գործի պատմության համար։ Այն նաև ընդգծում է անհատական հավաքածուների դերը ազգային մշակութային ժառանգության պահպանման գործում՝ ցույց տալով, որ մասնավոր գրադարանները կարող են դառնալ գիտական ուսումնասիրությունների և պատմական հիշողության պահպանման արժեքավոր աղբյուրներ։

Աշխատությունը հայերեն տպագիր գրքի պատմության ուսումնասիրության համար կազմված մատենագիտական ցանկ է, որի նպատակն է մեկտեղել տարբեր քաղաքներում հրատարակված հայերեն գրքերը և ընթերցողին ներկայացնել հայ տպագրական մշակույթի աշխարհագրական ընդգրկումը։ Այն ընդգրկում է հայ գրքի հրատարակման այնպիսի կարևոր կենտրոններ, ինչպիսիք են Վենետիկը, Վիեննան, Կոստանդնուպոլիսը, Կալկաթան, Զմյուռնիան և Մոսկվան, ինչպես նաև այլ քաղաքներ, որտեղ ձևավորվել ու գործել են հայկական տպագրական օջախներ։ Այսպիսի մատենագիտական աշխատանքներում սովորաբար գրքերը դասակարգվում են ըստ վերնագրերի, հեղինակների, հրատարակության վայրերի և այլ նկարագրական տվյալների, ինչը հնարավորություն է տալիս տեղեկություններ հավաքելու հայերեն գրավոր ժառանգության տարածման, հրատարակչական գործունեության և մտավոր կյանքի զարգացման մասին։ Ցանկը կարևորում է հայ գրքի պատմությունը ոչ միայն որպես առանձին հրատարակությունների հաջորդականություն, այլև որպես տարբեր երկրներում բնակվող հայկական համայնքների կրթական, մշակութային և հոգևոր կապերի արտահայտություն։ Այն հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու հայ տպագրության միջազգային ցանցի, գրքերի շրջանառության և գիտելիքի տարածման ուղիների մասին։ Նման ժողովածուները կարևոր գործիք են մատենագետների, պատմաբանների, գրադարանագետների և հայ մշակույթի ուսումնասիրողների համար, քանի որ նպաստում են հրատարակությունների որոնմանը, համեմատությանը և մատենագիտական նկարագրությանը։ Աշխատությունն ունի նաև պատմամշակութային նշանակություն՝ վկայելով հայ գրքի աշխարհագրական տարածման և ազգային տպագրական ժառանգությունը համակարգելու ձգտման մասին։

Աշխատությունը հին հունական պատմագրության և փիլիսոփայական արձակի նշանավոր ստեղծագործություններից է, որի հեղինակը Քսենոփոնն է՝ անտիկ աշխարհի պատմիչ, զորավար և փիլիսոփայական մտածող։ Երկի կենտրոնում Պարսկաստանի հիմնադիր արքա Կյուրոս Մեծի կերպարն է՝ ներկայացված նրա մանկության, դաստիարակության, բնավորության ձևավորման, ռազմական գործունեության և իշխանության հաստատման պատմության միջոցով։ Հեղինակը Կյուրոսի կյանքն օգտագործում է որպես օրինակ՝ քննելու առաջնորդության, պետական կառավարման, արդարության, կարգապահության, խոհեմության և հասարակության նկատմամբ պատասխանատվության հարցերը։ Ստեղծագործության մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում դաստիարակության գաղափարը․ ընդգծվում է, որ ապագա առաջնորդի կարողությունները ձևավորվում են ոչ միայն բնական ընդունակություններով, այլև կրթությամբ, սովորություններով, բարոյական սկզբունքներով և գործնական փորձով։ Կյուրոսի կերպարը ներկայացվում է որպես իշխանության և անձնական արժանիքների համադրության օրինակ, իսկ նրա վարքագծի միջոցով քննարկվում են զորքի կազմակերպման, դաշնակիցների հետ հարաբերությունների, հպատակների վստահությունը շահելու և տարբեր ժողովուրդների կառավարելու սկզբունքները։ Միաժամանակ երկը զուտ պատմական կենսագրություն չէ․ այն պարունակում է քաղաքական ու բարոյագիտական մտորումներ, ինչպես նաև իդեալականացված պատկերի տարրեր, ուստի կարևոր է այն դիտարկել և՛ որպես անտիկ պատմական մտածողության արտահայտություն, և՛ որպես առաջնորդի կերպարի գրական մեկնաբանություն։

Աշխատությունը ներկայացնում է աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների պատմության կարևորագույն իրադարձություններից մեկը՝ Քրիստափոր Կոլումբոսի ծովային արշավները և եվրոպացիների կողմից Ամերիկայի հայտնագործումը։ Այն ընթերցողին ծանոթացնում է 15-րդ դարի վերջի պատմական իրադրությանը, երբ Եվրոպայում նոր առևտրական ուղիների, անհայտ տարածքների և Ասիա հասնելու այլընտրանքային ճանապարհների որոնումը խթանում էր ծովագնացության ու աշխարհագրական գիտելիքների զարգացումը։ Կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում Կոլումբոսի անձը՝ նրա նպատակները, ծովային ճանապարհորդությունների նախապատրաստությունը, իսպանական արքունիքի աջակցությունը և 1492 թվականին Ատլանտյան օվկիանոսով իրականացված առաջին արշավը։ Ներկայացվող պատմական իրադարձությունները հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու նավագնացության պայմանների, այդ ժամանակաշրջանի աշխարհագրական պատկերացումների, եվրոպացիների և Ամերիկայի բնիկ ժողովուրդների առաջին շփումների մասին։ Ամերիկայի հայտնագործությունը դիտարկվում է որպես համաշխարհային պատմության շրջադարձային իրադարձություն, որը փոխեց աշխարհամասերի միջև կապերը, առևտրի ուղղությունները, քաղաքական հարաբերությունները և մշակութային փոխազդեցությունները։ Միաժամանակ այս թեման կարևոր է նաև այն բարդ հետևանքների ըմբռնման համար, որոնք եվրոպական ընդարձակման արդյունքում ունեցան բնիկ հասարակությունները։ Աշխատությունը նպաստում է պատմական մտածողության և աշխարհագրական գիտելիքների զարգացմանը՝ ներկայացնելով անհատական նախաձեռնության, գիտական հետաքրքրասիրության և պատմական փոփոխությունների փոխկապակցվածությունը։ Այն արժեքավոր է աշխարհագրական հայտնագործությունների պատմության և համաշխարհային պատմության վերաբերյալ հայերեն կրթական ու ճանաչողական գրականության ուսումնասիրության համար։

Գևորգ Հովսեփյանի աշխատությունը նվիրված է մոնոթելիտության՝ քրիստոնեական աստվածաբանական և դավանաբանական պատմության կարևոր վարդապետական ուղղություններից մեկի առաջացման, ձևավորման և պատմական զարգացման ուսումնասիրությանը։ Մոնոթելիտությունը, որի անվանումը ծագում է հունարեն «մեկ կամք» արտահայտությունից, 7-րդ դարում Բյուզանդական կայսրության և քրիստոնեական եկեղեցիների միջև ծավալված դավանաբանական վեճերի առանցքային հարցերից էր։ Ուսմունքի համաձայն՝ Քրիստոսի մեջ ընդունվում էր երկու բնության՝ աստվածայինի և մարդկայինի միությունը, սակայն կամքի հարցում ընդգծվում էր մեկ կամքի գաղափարը։ Այս դիրքորոշումը կապված էր Քրիստոսի անձի և բնությունների հարաբերության վերաբերյալ ավելի վաղ ծավալված աստվածաբանական քննարկումների հետ և առաջ բերեց տարբեր եկեղեցական կենտրոնների ու աստվածաբանների հակասությունները։ Ուսումնասիրության առանձնահատուկ արժեքը սկզբնաղբյուրների քննական կիրառումն է, որը ենթադրում է պատմական վկայությունների համադրում, դրանց ծագման ու բովանդակության գնահատում և իրադարձությունների վերակազմություն՝ հիմնվելով պահպանված փաստաթղթերի վրա։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու մոնոթելիտության առաջացման պատմական ու քաղաքական հանգամանքները, դրա տարածման փորձերը, եկեղեցական ժողովների դիրքորոշումները և հակադիր աստվածաբանական փաստարկները։ Կարևոր տեղ ունի նաև այն հարցը, թե ինչպես են դավանաբանական վեճերը ներգործել քրիստոնեական եկեղեցու միասնության, աստվածաբանական մտքի և միջեկեղեցական հարաբերությունների վրա։ Գիտական նշանակությամբ այն արժեքավոր է վաղ միջնադարյան եկեղեցու պատմության, քրիստոնեական դավանաբանության և պատմական աստվածաբանության ուսումնասիրության համար՝ ներկայացնելով հայազգի հետազոտողի մասնակցությունը համաեվրոպական գիտական միջավայրում ընթացող աստվածաբանական քննարկումներին։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի պատմական անցյալին և հայ ժողովրդի քաղաքական, հասարակական ու մշակութային զարգացման հիմնական փուլերին։ Այն կարելի է դիտարկել որպես պատմագիտական ուսումնասիրություն, որի նպատակն է ընթերցողին ներկայացնել հայկական պետականության ձևավորման, պատմական իրադարձությունների, իշխանական տոհմերի, արտաքին հարաբերությունների և ազգային կյանքի զարգացման ընթացքը։ Հայաստանի պատմության ուսումնասիրությունը ներառում է հնագույն ժամանակներից մինչև նոր շրջան ձգվող իրադարձությունների լայն շրջանակ՝ անդրադառնալով Հայկական լեռնաշխարհի վաղ բնակչությանը, հայկական պետական կազմավորումների առաջացմանը, Արտաշեսյանների և Արշակունիների թագավորություններին, քրիստոնեության ընդունմանը, միջնադարյան հայկական թագավորություններին ու իշխանություններին, ինչպես նաև օտար տերությունների տիրապետության ժամանակաշրջաններին։ Կարևոր թեմաներից են նաև հայ ժողովրդի մշակութային և հոգևոր ժառանգությունը, եկեղեցու պատմական դերակատարությունը, գրերի գյուտը, կրթության ու գիտության զարգացումը և ազգային ինքնության պահպանման ուղիները։ Պատմական նյութի ներկայացումը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու Հայաստանի աշխարհաքաղաքական դիրքի ազդեցությունը երկրի ճակատագրի վրա, հարևան ժողովուրդների ու պետությունների հետ հարաբերությունները և տարբեր ժամանակաշրջաններում տեղի ունեցած քաղաքական փոփոխությունները։ Ռուսերեն լեզվով շարադրանքը վկայում է, որ աշխատությունը կարող էր նախատեսված լինել նաև ռուսալեզու ընթերցողների համար՝ հայ ժողովրդի պատմությունը ներկայացնելով ավելի լայն կրթական և հասարակական միջավայրում։ Այն կարևոր է հայ պատմագրության զարգացման, ազգային անցյալի հանրահռչակման և Հայաստանի պատմության վերաբերյալ 19-րդ դարի գիտական ու հասարակական պատկերացումների ուսումնասիրության տեսանկյունից։

Աշխատությունը նվիրված է պատմական Աղվանքին և նրա հարակից երկրներին ու ժողովուրդներին՝ ներկայացնելով Հարավային Կովկասի պատմական աշխարհագրության, քաղաքական զարգացումների և միջհամայնքային հարաբերությունների ուսումնասիրության կարևոր թեմաներ։ Աղվանքը հին և վաղ միջնադարյան պատմական երկիր էր, որը տարածվում էր հիմնականում Կուր գետի ստորին հոսանքի և Կասպից ծովի արևմտյան ափամերձ շրջաններում՝ ընդգրկելով ներկայիս Ադրբեջանի և հարակից տարածքների մի մասը։ Տարածաշրջանը տարբեր ժամանակներում սահմանակից է եղել Հայաստանին, Վրաստանին և այլ պատմական երկրներին, իսկ նրա բնակչությունը կազմված է եղել տարբեր լեզվական ու էթնիկ խմբերից։ Նման ուսումնասիրության շրջանակում կարևոր տեղ կարող են զբաղեցնել Աղվանքի սահմանների փոփոխությունները, բնական աշխարհագրական առանձնահատկությունները, բնակավայրերը, քաղաքական կազմավորումները, հարևան պետությունների հետ հարաբերությունները և տարածաշրջանի պատմական հաղորդակցությունները։ Առանձին ուշադրության արժանի է հայ-աղվանական պատմական կապերի հարցը, քանի որ երկու ժողովուրդների միջև դարերի ընթացքում ձևավորվել են կրոնական, մշակութային և քաղաքական փոխհարաբերություններ։ Աղվանքի քրիստոնեացումը, եկեղեցական կյանքի զարգացումը և միջնադարյան մշակութային ժառանգությունը նույնպես կարևոր թեմաներ են տարածաշրջանի պատմությունը հասկանալու համար։ Աշխատության վերնագիրը թույլ է տալիս այն դիտարկել որպես պատմական և աշխարհագրական տեղեկությունները համադրող ուսումնասիրություն, որը կարող է ընթերցողին պատկերացում տալ ոչ միայն Աղվանքի, այլև նրա հարևան ժողովուրդների ու երկրների փոխկապակցված անցյալի մասին։ Այն արժեքավոր է Հարավային Կովկասի պատմության, սահմանային տարածքների ձևավորման և տարածաշրջանային մշակութային փոխազդեցությունների ուսումնասիրության տեսանկյունից։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի միջնադարյան նշանավոր հոգևոր և ճարտարապետական համալիրներից մեկին՝ Գեղարդավանքին, որը պատմականորեն հայտնի է նաև Այրիվանք անունով։ Վանքը հայկական քրիստոնեական մշակույթի, հոգևոր կյանքի և քարարվեստի բացառիկ հուշարձաններից է։ Այն առանձնանում է ժայռափոր եկեղեցիներով, քարանձավային կառույցներով, խաչքարերով, գեղարվեստական հարդարանքով և բնական միջավայրի հետ ներդաշնակ ճարտարապետական լուծումներով։ Համալիրի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու միջնադարյան հայ վարպետների շինարարական հմտություններին, քարի մշակման ավանդույթներին և եկեղեցական ճարտարապետության առանձնահատկություններին։ Գեղարդավանքը կարևոր դեր է ունեցել նաև Հայաստանի հոգևոր ու մշակութային կյանքում՝ դառնալով ուխտագնացության, կրոնական պաշտամունքի և ձեռագրական մշակույթի կենտրոններից մեկը։ Վերնագրում երկու պատմական անվանումների համատեղ հիշատակումը հետաքրքիր է նաև տեղանվանական և պատմական ուսումնասիրությունների տեսանկյունից՝ ընդգծելով հուշարձանի բազմադարյա ճանաչվածությունն ու նշանակությունը։ Աշխատությունը կարող է ներառել տեղեկություններ վանքի պատմության, ավանդությունների, ճարտարապետական կառույցների և սրբավայրի հետ կապված հիշատակությունների մասին։ Այն արժեքավոր է հայ եկեղեցական պատմությամբ, միջնադարյան ճարտարապետությամբ, հուշարձանագիտությամբ և Հայաստանի մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Անանիա Շիրակացուն՝ 7-րդ դարի հայ նշանավոր գիտնականին, մաթեմատիկոսին, տիեզերագետին և աշխարհագրական գիտելիքի զարգացման կարևոր ներկայացուցիչներից մեկին։ Նրա գործունեությունը նշանակալի տեղ ունի հայ գիտության պատմության մեջ, քանի որ նա զբաղվել է թվաբանությամբ, տոմարագիտությամբ, տիեզերագիտությամբ, աշխարհագրությամբ և բնության երևույթների ուսումնասիրությամբ։ Շիրակացու գիտական ժառանգությունը վկայում է միջնադարյան Հայաստանում գիտելիքի համակարգման, դիտարկման և տրամաբանական բացատրության նկատմամբ ձևավորված հետաքրքրության մասին։ Նրան վերաբերող աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու գիտնականի կյանքին, մտավոր գործունեությանը և այն պատմամշակութային միջավայրին, որտեղ ձևավորվել ու զարգացել են նրա գիտական հայացքները։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում նրա ներդրումը մաթեմատիկական գիտելիքների տարածման, թվաբանական խնդիրների մշակման, օրացուցային հաշվարկների և տիեզերքի կառուցվածքի վերաբերյալ պատկերացումների զարգացման գործում։ Շիրակացու անունը կապված է նաև հայկական գիտակրթական ավանդույթի ձևավորման և անտիկ ու միջնադարյան գիտելիքի յուրացման հետ։ Այս հրատարակությունը կարևոր է հայ գիտության պատմությամբ, միջնադարյան կրթությամբ, մաթեմատիկայի և աստղագիտության պատմությամբ հետաքրքրվողների համար։ Այն նպաստում է ազգային գիտական ժառանգության ճանաչմանը և ընդգծում հայ մտավորականության դերը համաշխարհային գիտական մտքի պատմության մեջ։

Աշխատությունը հայ վիմագրական ժառանգության գիտական ուսումնասիրության և պահպանմանն ուղղված կարևոր աղբյուրագիտական ժողովածու է, որի ուշադրության կենտրոնում Գեղարքունիքի պատմական տարածքի արձանագրություններն են։ Այն ընդգրկում է ներկայիս Գավառի, Մարտունու և Վարդենիսի տարածաշրջանների պատմական հուշարձանների վրա պահպանված վիմագրական նյութերը՝ ներկայացնելով քարերի, եկեղեցիների, վանքերի, խաչքարերի, տապանաքարերի և այլ կոթողների վրա փորագրված գրավոր վկայությունները։ Վիմագրերը կարևոր տեղեկություններ են հաղորդում միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական, հասարակական, տնտեսական, կրոնական և մշակութային կյանքի մասին։ Դրանց միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել բնակավայրերի պատմությունը, եկեղեցական հաստատությունների գործունեությունը, շինարարական աշխատանքները, նվիրատվությունները, հողատիրական հարաբերությունները, անձնանուններն ու տոհմական կապերը։ Հատուկ նշանակություն ունեն արձանագրությունների լեզվական և գրային առանձնահատկությունները, որոնք հնարավորություն են տալիս հետևելու հայերենի պատմական զարգացմանը, ուղղագրական փոփոխություններին և տեղական գրավոր ավանդույթներին։ Վիմագրական նյութերի գիտական հավաքումն ու համակարգումը նպաստում են նաև հուշարձանների թվագրմանը, դրանց պատմական միջավայրի վերակազմությանը և մշակութային ժառանգության փաստագրմանը։ Գիրքը արժեքավոր սկզբնաղբյուր է հայ պատմաբանների, հնագետների, վիմագրագետների, լեզվաբանների և տեղագրությամբ զբաղվող հետազոտողների համար՝ միաժամանակ կարևոր դեր ունենալով Գեղարքունիքի պատմական հիշողության և նյութական մշակույթի ուսումնասիրության գործում։

Աշխատությունը նվիրված է Տյուզյանների ազնվական տոհմի ծագման, ընտանեկան պատմության և սերունդների հաջորդականության ուսումնասիրությանը։ Տոհմաբանական նման երկերը կարևոր նշանակություն ունեն ոչ միայն առանձին ընտանիքների պատմությունը վերակազմելու, այլև տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական կառուցվածքը, ընտանեկան կապերը և ազդեցիկ տոհմերի դերը բացահայտելու համար։ Տյուզյանների պատմությունը կապված է Օսմանյան կայսրության հայ համայնքի նշանավոր ընտանիքներից մեկի հետ, որի ներկայացուցիչները ներգրավված են եղել արքունական և տնտեսական կյանքում։ Հետևաբար, տոհմի ծագումնաբանության ուսումնասիրությունը կարող է լույս սփռել հայերի հասարակական դիրքի, պետական ծառայության մեջ նրանց մասնակցության, ընտանեկան ժառանգության և համայնքային հարաբերությունների վրա։ Նման աշխատություններում առանձնահատուկ արժեք ունեն անձնանունների, ազգակցական կապերի, ընտանեկան ճյուղերի և սերնդային շարունակականության վերաբերյալ տեղեկությունները, որոնք կարող են օգտակար լինել պատմական կենսագրությունների ու ընտանեկան պատմությունների հետազոտության համար։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ ազնվական տների, Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքի պատմության և հայկական տոհմաբանության ուսումնասիրությամբ զբաղվողների համար։

Աշխատությունը ներկայացնում է Ռուսաստանի կայսր Ալեքսանդր Երկրորդի կյանքն ու պետական գործունեությունը՝ անդրադառնալով նրա կառավարման ժամանակաշրջանի կարևոր իրադարձություններին և քաղաքական վերափոխումներին։ Ալեքսանդր Երկրորդը հայտնի է որպես բարեփոխումների կայսր, որի իշխանության տարիներին իրականացվեցին Ռուսաստանի հասարակական, վարչական և տնտեսական կառուցվածքի վրա մեծ ազդեցություն թողած փոփոխություններ։ Նրա կառավարման ամենանշանակալի իրադարձություններից էր 1861 թվականի ճորտատիրության վերացումը, որը փոխեց միլիոնավոր գյուղացիների իրավական կարգավիճակը և նոր խնդիրներ առաջ բերեց գյուղական տնտեսության ու հասարակական հարաբերությունների մեջ։ Կայսեր օրոք իրականացվեցին նաև դատական, ռազմական, տեղական ինքնակառավարման և կրթական ոլորտների բարեփոխումներ, որոնք նպատակ ունեին վերափոխելու կայսրության կառավարման համակարգը։ Միաժամանակ այդ փոփոխությունները ուղեկցվեցին քաղաքական հակասություններով, հասարակական շարժումների ակտիվացմամբ և պետական իշխանության ու տարբեր խմբերի միջև լարվածությամբ։ Կենսագրական շարադրանքը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու կայսեր անձին, նրա քաղաքական որոշումներին և պատմական միջավայրին, որտեղ ձևավորվել է 19-րդ դարի Ռուսաստանի զարգացման ընթացքը։ Գիրքը կարևոր է ոչ միայն ռուսական պետականության պատմության, այլև տարածաշրջանի ժողովուրդների քաղաքական ու հասարակական կյանքի վրա կայսերական քաղաքականության ազդեցությունն ուսումնասիրելու տեսանկյունից։

Աշխատությունը ներկայացնում է Վանի Պողոս վարդապետի դեմ ուղղված ամբաստանության նյութը՝ անդրադառնալով եկեղեցական և հասարակական միջավայրում առաջացած տարաձայնություններին ու դրանց շուրջ ձևավորված մեղադրանքներին։ Վերնագրի բնույթը մատնանշում է փաստարկների, մեղադրական պնդումների և դրանց հիմքում ընկած հանգամանքների ներկայացման նպատակ, ինչը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու հոգևորականների գործունեության նկատմամբ հասարակական վերաբերմունքը և եկեղեցական կառույցներում առաջացող հակասությունները։ Նմանատիպ հրապարակումները կարևոր աղբյուր են կրոնական համայնքների ներքին հարաբերությունների, հոգևոր իշխանության, պատասխանատվության և հեղինակության հարցերի ուսումնասիրության համար։ Դրանք կարող են արտացոլել նաև ժամանակաշրջանի հասարակական կարծիքի ձևավորման ընթացքը, երբ եկեղեցական գործիչների շուրջ ծագած խնդիրները քննարկվում էին ոչ միայն համայնքի ներսում, այլև տպագիր խոսքի միջոցով։ Աշխատության պատմական նշանակությունը կապված է հայ եկեղեցական կյանքի և հոգևորականության գործունեության ուսումնասիրության հետ՝ հնարավորություն ընձեռելով անդրադառնալու մեղադրանքի, հանրային քննարկման և եկեղեցական կարգապահության փոխհարաբերություններին։ Այն արժեքավոր է որպես 19-րդ դարի հայ կրոնական ու հասարակական մտքի արտահայտություն և կարող է օգտագործվել ժամանակաշրջանի եկեղեցական պատմության, համայնքային հարաբերությունների ու տպագրական մշակույթի հետազոտություններում։

Գիրքը նվիրված է Պողոս բեյ Տատյանի անձին և նրա դարձի պատմությանը՝ անդրադառնալով օսմանյան արքունիքում բարձր պաշտոն զբաղեցրած հայ գործչի կյանքին ու հասարակական դիրքին։ Վերնագրում նրան ներկայացնող պատվանուններն ու պաշտոնական բնորոշումները վկայում են այն հեղինակության և ազդեցության մասին, որոնք կապված էին նրա անվան հետ։ Ստեղծագործության կենտրոնական թեման դարձի գաղափարն է, որը կարող է դիտարկվել ինչպես անհատի անձնական և հոգևոր կյանքի փոփոխության, այնպես էլ հասարակական միջավայրում նրա ինքնության ու դիրքորոշումների վերաիմաստավորման տեսանկյունից։ Պատմական և կենսագրական նյութի միջոցով ընթերցողը հնարավորություն է ստանում պատկերացում կազմելու Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքի նշանավոր ներկայացուցիչների, օսմանյան պետական համակարգում նրանց զբաղեցրած դիրքերի և արքունիքի հետ ունեցած հարաբերությունների մասին։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև որպես ժամանակաշրջանի հասարակական մտածողության, կրոնական պատկերացումների և անձնական ընտրության շուրջ ձևավորված վերաբերմունքների արտահայտություն։ Այն կարող է օգտակար լինել Պողոս բեյ Տատյանի կենսագրությամբ, օսմանյան շրջանի հայ նշանավոր գործիչներով և Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքի պատմությամբ հետաքրքրվողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է իտալացի ծովագնաց Քրիստափոր Կոլումբոսի կյանքին, ճանապարհորդություններին և Ամերիկայի եվրոպական հայտնագործության պատմական իրադարձություններին։ Այն ներկայացնում է աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների դարաշրջանը, երբ ծովային ուղիների որոնումը, նոր տարածքների ուսումնասիրությունը և առևտրական կապերի ընդլայնումը էականորեն փոխեցին աշխարհի մասին եվրոպացիների պատկերացումները։ Կոլումբոսի ճանապարհորդությունները դիտարկվում են որպես այդ ժամանակաշրջանի կարևորագույն իրադարձություններից մեկը, որը հանգեցրեց Եվրոպայի և Ամերիկայի միջև շարունակական կապերի հաստատմանը։ Գրքի թեմատիկ շրջանակը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու ծովագնացության պատմությանը, հեռավոր արշավախմբերի կազմակերպման դժվարություններին, նավարկության պայմաններին և աշխարհագրական գիտելիքների զարգացմանը։ Միաժամանակ այն առիթ է ընձեռում անդրադառնալու այդ հայտնագործությունների պատմական հետևանքներին՝ ներառյալ բնիկ ժողովուրդների կյանքի վրա եվրոպական ներթափանցման ազդեցությունը և հետագա գաղութացման գործընթացները։ Կենսագրական ու պատմական շարադրանքի համադրությունը ընթերցողին օգնում է Կոլումբոսի գործունեությունը դիտարկել իր ժամանակաշրջանի քաղաքական, տնտեսական և աշխարհագրական պայմանների համատեքստում։ Աշխատությունը արժեքավոր է աշխարհագրական հայտնագործությունների պատմության, ծովագնացության և համաշխարհային պատմության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է Թալինին՝ Հայաստանի պատմական բնակավայրերից մեկին, որի անցյալը սերտորեն կապված է Արագածոտնի տարածաշրջանի պատմական, մշակութային և հասարակական կյանքի հետ։ Գրքի թեմատիկ շրջանակը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու բնակավայրի ձևավորման ու զարգացման ընթացքը, նրա աշխարհագրական միջավայրը, պատմական նշանակությունը և մշակութային ժառանգությունը։ Թալինի պատմական արժեքը պայմանավորված է ոչ միայն բնակավայրի անցյալով, այլև շրջակայքում պահպանված հնագիտական և ճարտարապետական հուշարձաններով, որոնք վկայում են տարածաշրջանի երկարատև բնակեցման և տարբեր ժամանակաշրջաններում ծավալված մշակութային կյանքի մասին։ Հատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում միջնադարյան ճարտարապետական կառույցները, եկեղեցական համալիրներն ու պատմական հուշարձանները, որոնք կարևոր աղբյուրներ են Հայաստանի նյութական մշակույթի և ճարտարապետական ավանդույթների ուսումնասիրության համար։ Նման տեղագիտական ուսումնասիրությունը նպաստում է բնակավայրի պատմության, տեղական ինքնության և ազգային ժառանգության փոխկապակցված ընկալմանը։ Այն օգտակար նյութ կարող է լինել Հայաստանի պատմությամբ, հնագիտությամբ, պատմական աշխարհագրությամբ և մշակութային հուշարձանների պահպանությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների ու հետազոտողների համար։

Աշխատությունը վերաբերում է ազգերի պատմության և մարդկության հասարակական զարգացման ընթացքի մեկնաբանությանը՝ կրոնական ու փիլիսոփայական հայացքների համադրությամբ։ Վերնագրում հիշատակված արքեպիսկոպոս Պոսյուեն նույնացվում է ֆրանսիացի հոգևորական և մտածող Ժակ-Բենին Բոսյուեի հետ, որի պատմափիլիսոփայական մոտեցման մեջ կարևոր տեղ են զբաղեցնում աստվածային նախախնամության գաղափարը, պատմական իրադարձությունների փոխկապակցվածությունը և մարդկության հոգևոր զարգացման ընթացքը։ Հեղինակը պատմությունը դիտարկում է ոչ միայն որպես անցյալի դեպքերի հաջորդականություն, այլև որպես մարդկային հասարակությունների ձևավորման, վերելքների ու անկումների և բարոյական փորձառության ամբողջություն։ Այսպիսի մոտեցումը հնարավորություն է տալիս պատմական իրադարձությունները դիտարկել ավելի լայն՝ քաղաքակրթական և գաղափարական համատեքստում։ Երկրորդ հատորը շարունակությունն է նույն պատմական ու գաղափարական շարադրանքի և ընթերցողին հաղորդակից է դարձնում ազգերի անցյալի վերաբերյալ հեղինակի մեկնաբանություններին։ Աշխատությունը կարևոր է պատմության կրոնափիլիսոփայական ընկալման, եվրոպական պատմագրական մտքի և XIX դարի հայերեն թարգմանական գրականության ուսումնասիրության համար։

Գիրքը նվիրված է Հռոմի պատմության համառոտ ներկայացմանը՝ ընթերցողին ծանոթացնելով հռոմեական պետության ձևավորմանը, զարգացման հիմնական փուլերին և պատմական նշանակությանը։ Հին Հռոմը համաշխարհային պատմության կարևորագույն քաղաքակրթություններից է, որի քաղաքական, հասարակական, իրավական և մշակութային ժառանգությունը մեծ ազդեցություն է ունեցել հետագա դարաշրջանների վրա։ Պատմական նման աշխատությունները հնարավորություն են տալիս ընդհանուր պատկերացում կազմելու հռոմեական պետականության առաջացման, հանրապետական կառավարման, կայսրության ձևավորման և պատմական վերափոխումների մասին։ Հռոմեական պատմության ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև իրավունքի, պետական կառավարման, ռազմական կազմակերպման, ճարտարապետության և մշակույթի զարգացման պատմական հիմքերը հասկանալու համար։ Գիրքը կարող է ծառայել որպես ներածական պատմական ընթերցանության նյութ՝ նպաստելով հին աշխարհի մասին գիտելիքների ընդլայնմանը։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում համաշխարհային պատմությամբ, հին քաղաքակրթություններով և պատմագրության զարգացմամբ զբաղվողների համար։ Հրատարակությունը նաև արտացոլում է 19-րդ դարի հայ ընթերցողական միջավայրում համաշխարհային պատմության նկատմամբ հետաքրքրությունը և պատմական գիտելիքները հայերենով տարածելու ձգտումը։

Գիրքը օրացուցային հրատարակություն է, որի հիմնական նպատակը ժամանակի հաշվարկման և տարվա օրերի կազմակերպման վերաբերյալ տեղեկություններ ներկայացնելն է։ Այն արտացոլում է 19-րդ դարի հայերեն տպագիր միջավայրում օրացույցների գործնական կիրառությունը և դրանց նշանակությունը հասարակական ու անձնական կյանքում։ Նման հրատարակությունները ընթերցողներին օգնել են կողմնորոշվել տարվա ընթացքում, հետևել օրերի ու ամիսների հաջորդականությանը և կազմակերպել առօրյա գործերը։ Օրացույցները միաժամանակ ունեցել են մշակութային և կրոնական նշանակություն՝ կապված ժամանակի ավանդական ընկալման, տոնական շրջափուլերի և հասարակական կյանքի կազմակերպման հետ։ Դրանք նաև վկայում են տոմարական գիտելիքների տարածման և գրավոր տեղեկատվության հասանելի դարձնելու ձգտման մասին։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայոց տոմարագիտության, ժամանակագրության և Կոստանդնուպոլսի հայ տպագրության պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն հնարավորություն է տալիս դիտարկելու, թե ինչ դեր են ունեցել օրացույցները հայ ընթերցողի կյանքում՝ որպես ժամանակը հաշվարկելու, առօրյան կազմակերպելու և մշակութային ավանդույթները պահպանելու միջոց։

Գիրքը ներկայացնում է 1839 թվականի օրացուցային համակարգը՝ զուգահեռ կիրառելով տերունական և հայոց թվականության հաշվարկները։ Այն արտացոլում է ժամանակի կազմակերպման ու հաշվառման ավանդույթները և առնչվում է հայկական տոմարի գործնական կիրառությանը 19-րդ դարում։ Օրացույցային նման հրատարակությունները կարևոր նշանակություն են ունեցել առօրյա կյանքի կազմակերպման համար՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով կողմնորոշվել ամիսների, օրերի և տարվա ժամանակային հաջորդականության մեջ։ Դրանք նաև կապ են ստեղծել ժամանակի աշխարհիկ հաշվարկի և կրոնական կյանքի միջև, քանի որ օրացուցային համակարգերը կարևոր դեր են ունեցել եկեղեցական ու հասարակական կյանքի ռիթմի ձևավորման գործում։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայոց տոմարագիտության, պատմական ժամանակագրության և հայկական տպագիր մշակույթի ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն կարող է ծառայել որպես սկզբնաղբյուր՝ հասկանալու, թե ինչպես են հայերեն գրավոր միջավայրում ներկայացվել և համադրվել տարբեր թվականությունները, ինչպես նաև ինչպես է օրացույցը գործածվել ժամանակի հաշվարկման ու առօրյա կողմնորոշման նպատակով։

Այս հրատարակությունը կրում է Աբուսահլ Հայ անունը և վերաբերում է հայ պատմական ու մշակութային ժառանգության մեջ հիշատակվող անձի կամ կերպարի ներկայացմանը։ Անվան հիշատակումը հետաքրքրություն է առաջացնում հայ և արևելյան մտավոր միջավայրերի, պատմական հիշողության ու մշակութային փոխազդեցությունների տեսանկյունից։ Նման վերնագրով աշխատության ուսումնասիրությունը կարող է առնչվել անձի ինքնության, գործունեության, ժամանակաշրջանի և հայ պատմության մեջ նրա ունեցած հնարավոր դերի բացահայտմանը։ 19-րդ դարի հայագիտական գրականության մեջ առանձնահատուկ տեղ էին զբաղեցնում անցյալի գործիչների, մատենագրական հիշատակությունների և պատմական ավանդությունների ուսումնասիրությունները։ Դրանք նպաստում էին ազգային պատմության տարբեր շերտերի ճանաչմանը և հայ մշակույթի կապերի բացահայտմանը հարևան ժողովուրդների ու քաղաքակրթությունների հետ։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության հայագիտական գործունեության համատեքստում, որի շրջանակում հավաքվում, ուսումնասիրվում և հրատարակվում էին հայ պատմության ու մատենագրության վերաբերյալ նյութեր։ Այն կարող է դիտարկվել որպես հայ պատմական հիշողության և գիտական հետաքրքրությունների զարգացմանը վերաբերող գրական նմուշ։

Աշխատությունը նվիրված է Ագաթանգեղոսի պատմագրական ժառանգությանը և նրա երկի շուրջ դարերի ընթացքում ձևավորված հարցերին ու ուսումնասիրություններին։ Ագաթանգեղոսը կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայ պատմագրության մեջ, քանի որ նրա անունով պահպանված պատմությունը ներկայացնում է Հայաստանի քրիստոնեացման ավանդությունը, Տրդատ Գ թագավորի և Գրիգոր Լուսավորչի գործունեությունը, ինչպես նաև հին հայկական հասարակության կրոնական ու քաղաքական կյանքի կարևոր դրվագները։ Նրա երկը երկար ժամանակ ծառայել է որպես հայ ժողովրդի քրիստոնեական ինքնության և եկեղեցական պատմության առանցքային սկզբնաղբյուր։ Հեղինակի և երկի ծագման, ստեղծման ժամանակաշրջանի, տարբեր խմբագրությունների ու պատմական հավաստիության հարցերը գիտական քննարկումների առարկա են եղել։ Այս աշխատությունը վերնագրով իսկ մատնանշում է այդ բազմաշերտ ժառանգության ուսումնասիրության ձգտումը՝ ուշադրություն դարձնելով պատմական հիշողության, մատենագրական ավանդության և հետագա մեկնությունների փոխհարաբերություններին։ Այն կարևոր նշանակություն ունի հայ հին գրականության, պատմագրության և քրիստոնեության տարածման պատմության ուսումնասիրության համար՝ ընթերցողին հաղորդակից դարձնելով Ագաթանգեղոսի երկի գիտական ու մշակութային արժեքին։

Աշխատությունը նվիրված է Սանահինի հետ կապված Երուանդյան տոհմի ծագման և տոհմական պատմության ներկայացմանը։ Ազգաբանական ուսումնասիրության հիմնական նպատակը տոհմի անցյալի, ընտանեկան կապերի, սերունդների հաջորդականության և պատմական հիշողության պահպանությունն է։ Նման աշխատությունները կարևոր նշանակություն ունեն հայկական տոհմերի ինքնության, հասարակական դիրքի և տարբեր ժամանակաշրջաններում ունեցած դերի ուսումնասիրության համար։ Սանահինը՝ որպես պատմական Լոռու նշանավոր բնակավայր և միջնադարյան հոգևոր ու մշակութային կենտրոն, առանձնահատուկ միջավայր է տոհմական պատմության դիտարկման համար։ Տոհմաբանության միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել ընտանիքների միջև կապերը, ժառանգական ավանդույթները և այն պատմական միջավայրը, որտեղ ձևավորվել ու զարգացել են տեղական ազդեցիկ տոհմերը։ Այսպիսի նյութերը նաև նպաստում են բնակավայրի պատմության ամբողջական ընկալմանը՝ անձնական և ընտանեկան հիշողությունը կապելով ավելի լայն հասարակական գործընթացների հետ։ Հրատարակությունը արժեքավոր է հայ ազգաբանության և տոհմաբանության պատմության, Սանահինի ու Լոռու տեղական պատմության, ինչպես նաև հայկական տոհմական հիշողության պահպանման ավանդույթների ուսումնասիրության համար։