Կրոն

Մ. Փափազյանի այս աշխատությունը քրիստոնեական քարոզների ժողովածու է, որի նպատակն է հավատացյալ ընթերցողին ներկայացնել քրիստոնեական հավատքի, հոգևոր կյանքի և բարոյական վարքագծի հետ կապված գաղափարներ։ Քարոզը քրիստոնեական ավանդության մեջ կարևոր միջոց է Սուրբ Գրքի ուսմունքները մեկնաբանելու, հավատքի սկզբունքները պարզաբանելու և դրանք առօրյա կյանքի հետ կապելու համար։ Երեք առանձին քարոզների համադրությունը հնարավորություն է տալիս տարբեր թեմաների միջոցով անդրադառնալու քրիստոնեական աշխարհայացքի հիմնարար արժեքներին, անհատի հոգևոր պատասխանատվությանը, խղճի դերին և բարոյական ընտրության նշանակությանը։ Նման աշխատությունները սովորաբար միտված են ոչ միայն կրոնական գիտելիքների փոխանցմանը, այլև ընթերցողի ինքնաքննությանն ու հոգևոր կատարելագործմանը՝ խրախուսելով հավատքի սկզբունքների գիտակցված կիրառումը մարդկային հարաբերություններում և հասարակական կյանքում։ Հրատարակության լեզվական առանձնահատկությունը ևս կարևոր է․ վերնագիրը ներկայացված է հայերեն տառերով՝ օսմանյան թուրքերենի հնչյունական գրությամբ, ինչը վկայում է բազմալեզու մշակութային միջավայրում քրիստոնեական գրականության տարածման մասին։ Այս հանգամանքը գիրքը դարձնում է ուշագրավ նաև Օսմանյան կայսրության հայ համայնքների լեզվական ու կրոնական կյանքի ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել քրիստոնեական քարոզչության պատմությամբ, հայ համայնքների հոգևոր մշակույթով, հայերենատառ թուրքալեզու գրականությամբ և XIX դարի կրոնական հրատարակություններով հետաքրքրվող հետազոտողների համար։ Այն արժեքավոր նյութ է նաև այն ուսումնասիրությունների համար, որոնք անդրադառնում են լեզվական բազմազանությանը, կրոնական ինքնության արտահայտման ձևերին և հայ տպագիր մշակույթի տարբեր ավանդույթների փոխազդեցությանը։

Աշխատությունը նվիրված է Հայ Առաքելական եկեղեցու հասարակական աղոթքների կազմակերպմանն ու ծիսական կարգին՝ ներկայացնելով եկեղեցական համայնքի համատեղ աղոթական կյանքի կանոնակարգված կառուցվածքը։ Այն պատկանում է հայ եկեղեցու ծիսական գրականության այն կարևոր տեսակին, որի նպատակն է ապահովել պաշտամունքային արարողությունների պատշաճ, միասնական և ավանդությանը համապատասխան կատարումը։ Հասարակական աղոթքը հայ քրիստոնեական ավանդության մեջ ոչ միայն անհատական հավատքի արտահայտություն է, այլև համայնքային կյանքի, հոգևոր հաղորդակցության և եկեղեցական միասնության պահպանման կարևոր միջոց։ Այդ առումով ժողովածուն առնչվում է եկեղեցական ժամերգություններին, աղոթական ընթերցումներին, հոգևոր երգեցողությանը և պաշտամունքի ընթացքում կիրառվող ծիսական կանոններին՝ նպաստելով դրանց հետևողական ու ներդաշնակ իրականացմանը։ Նմանատիպ ծիսական ձեռնարկները կարևոր նշանակություն ունեն հոգևորականների պատրաստության, եկեղեցական սպասավորության կազմակերպման և ավանդական պաշտամունքային ձևերի պահպանման համար։ Դրանք արտացոլում են հայ եկեղեցու ծիսական ժառանգության համակարգված բնույթը, որտեղ աղոթքի հերթականությունը, տեքստերի կիրառությունը և արարողության ընթացքը կապված են դարերի ընթացքում ձևավորված հոգևոր սովորույթների հետ։ Գիրքը արժեքավոր է հայ եկեղեցագիտության, պատարագագիտության, ծիսագիտության և հայ հոգևոր մշակույթի պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է օգտակար լինել հոգևորականներին, աստվածաբաններին, հայ եկեղեցու պատմությամբ հետաքրքրվող հետազոտողներին, ինչպես նաև հայերեն եկեղեցական գրականության ու աղոթական ավանդույթի ուսումնասիրողներին։ Հրատարակությունը կարևոր տեղ ունի նաև հայ գրքի պատմության մեջ՝ որպես եկեղեցական կյանքի կազմակերպմանն ու ծիսական ժառանգության փոխանցմանն ուղղված ծավալուն ձեռնարկի օրինակ։

Աշխատությունը ներկայացնում է Մարգար Զաքարիա Խոճենց Երեւանցու անունով պահպանված հոգեշահ խոսքերի և խրատական մտքերի ժողովածու՝ ուղղված ընթերցողի հոգևոր դաստիարակությանը, բարոյական ինքնակատարելագործմանը և քրիստոնեական արժեքների գիտակցմանը։ «Կտակագիր» հասկացությունը վերնագրում ընդգծում է պատգամների, խրատների և հետագա սերունդներին փոխանցվող իմաստուն խոսքերի բնույթը։ Գրքի բովանդակային ուղղվածությունը կապվում է մարդու ներաշխարհի, վարքի, խղճի, հավատքի և բարոյական պատասխանատվության հարցերի հետ՝ կարևորելով առաքինի կյանքը, խոնարհությունը, ազնվությունը, գթասրտությունը, համբերությունը, ներողամտությունը և մերձավորի հանդեպ հոգատարությունը։ Հոգեշահ խոսքի ավանդույթը հայ քրիստոնեական գրականության մեջ ծառայել է որպես բարոյական դաստիարակության միջոց՝ ընթերցողին խրախուսելով խորհել սեփական արարքների, կյանքի անցողիկության, հոգևոր արժեքների և մարդկային հարաբերությունների մասին։ Նման երկերը միավորում են կրոնական մտածողությունն ու գործնական խրատը՝ վերացական գաղափարները կապելով առօրյա վարքի և անձնական պատասխանատվության հետ։ Դրանց կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ հոգևոր գիտելիքը ներկայացվում է ոչ միայն որպես հավատքի վերաբերյալ տեղեկություն, այլև որպես կյանքի ուղենիշ, որը կոչված է նպաստելու մարդու բարոյական հասունացմանն ու ներքին խաղաղության ձևավորմանը։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի հայ հոգևոր գրականության և խրատական արձակի ավանդույթների ուսումնասիրության համար՝ արտացոլելով քրիստոնեական բարոյախոսության տարածման և հոգևոր պատգամները գրավոր պահպանելու մշակույթը։ Այն կարող է հետաքրքրել հայ եկեղեցական գրականությամբ, բարոյագիտությամբ, կրոնական մտքի պատմությամբ և հայերեն հին տպագիր գրքի ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին ու հետազոտողներին։

Աշխատությունը նվիրված է Սուրբ Գրքի պատմության համառոտ ներկայացմանը՝ ընթերցողին ծանոթացնելով քրիստոնեական հավատքի հիմքում ընկած աստվածաշնչյան գրությունների ծագմանը, բովանդակությանը և հոգևոր նշանակությանը։ Սուրբ Գիրքը քրիստոնեական կրոնի կարևորագույն աղբյուրն է, որն ընդգրկում է Հին և Նոր Կտակարանները և արտացոլում Աստծու, մարդու, աշխարհի արարման, հավատքի, բարոյական պատասխանատվության ու փրկության վերաբերյալ քրիստոնեական պատկերացումները։ Դրա պատմության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու աստվածաշնչյան գրությունների ձևավորման ու փոխանցման ընթացքը, դրանցում պահպանված կրոնական ավանդույթների նշանակությունը և Սուրբ Գրքի ազդեցությունը տարբեր ժողովուրդների հոգևոր ու մշակութային զարգացման վրա։ Աշխատության համառոտ բնույթը նպաստում է աստվածաշնչյան պատմությունների, հիմնական գաղափարների և կրոնական իրադարձությունների ընդհանուր պատկերի ձևավորմանը՝ ընթերցողին օգնելով կողմնորոշվել Սուրբ Գրքի բովանդակության և կառուցվածքի մեջ։ Առանձնահատուկ կարևորություն ունեն հավատքի, աստվածային պատվիրանների, բարու և չարի, արդարության, գթասրտության, ապաշխարության ու բարոյական կատարելագործման թեմաները, որոնք կարևոր տեղ են զբաղեցնում քրիստոնեական ուսմունքում։ Գիրքը կարող է ծառայել որպես նախնական ուսումնական նյութ՝ կրոնական գիտելիքների տարածման, աստվածաշնչյան ավանդության ճանաչման և քրիստոնեական աշխարհայացքի հիմնական դրույթների ըմբռնման համար։ Այն նշանակալի է նաև հայերեն կրոնական գրականության պատմության տեսանկյունից՝ արտացոլելով Սուրբ Գրքի վերաբերյալ գիտելիքները հայալեզու ընթերցողին մատչելի դարձնելու և կրոնական կրթությունը խթանելու ավանդույթը։ Հրատարակությունը կարող է հետաքրքրել աստվածաշնչագիտությամբ, քրիստոնեության պատմությամբ, հայ եկեղեցական մշակույթով և հայերեն հին տպագիր գրականությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին ու հետազոտողներին։

Աշխատությունը նվիրված է քրիստոնեական հավատքի հոգևոր արժեքներին, Աստծո շնորհների ու բարեգործությունների գաղափարին և աստվածային փառքի ըմբռնմանը։ Այն ներկայացնում է մարդու հոգևոր կյանքի և Աստծո հետ կապի նշանակությունը՝ ուշադրություն դարձնելով աստվածային շնորհի, բարության, առաքինության և հոգևոր կատարելագործման թեմաներին։ Գրքի գաղափարական առանցքում աստվածային շնորհների միջոցով հոգևոր լուսավորության հասնելու, բարին ճանաչելու և քրիստոնեական հավատքի սկզբունքներին համապատասխան ապրելու ձգտումն է։ Աշխատությունը կարևորում է աղոթքը, հավատարմությունը, բարեպաշտությունը և առաքինի վարքը՝ որպես մարդու հոգևոր կյանքի ու փրկության ճանապարհի կարևոր բաղադրիչներ։ Այն արժեքավոր է հայ եկեղեցական գրականության, քրիստոնեական աստվածաբանական մտքի և 19-րդ դարի հայ հոգևոր մշակույթի ուսումնասիրության տեսանկյունից։

Այս աստվածաբանական աշխատությունը ներկայացնում է քրիստոնեական եկեղեցու նշանավոր հայրերից մեկի՝ Սուրբ Հովհան Ոսկեբերանի մեկնողական ավանդությունը՝ նվիրված Հին Կտակարանի Եսայի մարգարեի գրքի բովանդակության և հոգևոր իմաստի բացահայտմանը։ Եսայի մարգարեի գիրքը կարևոր տեղ է զբաղեցնում աստվածաշնչյան գրականության մեջ՝ ընդգրկելով Աստծո արդարության, ժողովրդի հոգևոր վիճակի, ապաշխարության, փրկության հույսի, արդարության հաստատման և ապագա փրկչական իրադարձությունների վերաբերյալ մարգարեական խոսքեր։ Քրիստոնեական մեկնողական ավանդության մեջ այս գիրքը հատկապես նշանակալի է Մեսիայի գալստյան, աստվածային փրկագործության և մարդկության հոգևոր վերափոխման հետ կապված մարգարեությունների տեսանկյունից։ Հովհան Ոսկեբերանը հայտնի է աստվածաշնչյան բնագրերի խորքային մեկնությամբ, բարոյական հարցադրումների ընդգծմամբ և Սուրբ Գրքի ուսմունքը հավատացյալների առօրյա կյանքի հետ կապելու իր մոտեցմամբ։ Նրա մեկնողական ժառանգության կարևոր առանձնահատկություններից է աստվածաշնչյան խոսքի իմաստի բացահայտումը՝ հաշվի առնելով ինչպես բնագրի պատմական ու գրական համատեքստը, այնպես էլ դրա հոգևոր և բարոյական նշանակությունը։ Նման մեկնություններում ուշադրություն է դարձվում մարգարեական խոսքի բովանդակությանը, դրա հասցեատերերի պատմական իրավիճակին, մեղքի ու արդարության հակադրությանը, ապաշխարության անհրաժեշտությանը և Աստծո ողորմության գաղափարին։ Եսայի մարգարեի խոսքերի քրիստոնեական մեկնաբանությունը նաև հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու Հին և Նոր Կտակարանների գաղափարական կապերը, հատկապես այն հատվածները, որոնք քրիստոնեական ավանդության մեջ ընկալվել են որպես Քրիստոսի անձի, առաքելության և փրկագործության նախապատկերներ։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի աստվածաշնչյան ուսմունքի խորքային ընկալման համար, քանի որ միավորում է Սուրբ Գրքի մեկնությունը, եկեղեցու հայրերի աստվածաբանական մտածողությունը և բարոյական դաստիարակության նպատակները։ Այն ընթերցողին ուղղորդում է ուշադրություն դարձնելու հավատքի և գործերի փոխկապակցվածությանը, հոգևոր պատասխանատվությանը, արդարության պահպանմանը և Աստծո կամքի ճանաչմանը։ Սուրբ Հովհան Ոսկեբերանի մեկնողական ժառանգությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում քրիստոնեական աստվածաբանության պատմության մեջ և դարեր շարունակ օգտագործվել է հոգևոր կրթության, քարոզչության ու Սուրբ Գրքի ուսումնասիրության մեջ։ Այս հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ եկեղեցական գրականության, հայրաբանական ժառանգության, աստվածաշնչյան մեկնաբանության և քրիստոնեական աստվածաբանական մտքի պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է օգտակար լինել հոգևորականներին, աստվածաբաններին, բանասերներին և ընթերցողներին, որոնք ուսումնասիրում են Հովհան Ոսկեբերանի երկերը, Եսայի մարգարեի գիրքը և հայերենով պահպանված քրիստոնեական մեկնողական ավանդությունը։

Այս ժողովածուն ընդգրկում է Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ եկեղեցու եկեղեցական գրքերից հավաքված հոգևոր երգեր, որոնք նախատեսված են քրիստոնեական հավատքի արտահայտման, աղոթական կյանքի խորացման և եկեղեցական երգեցողության ավանդույթի պահպանման համար։ Հոգևոր երգը հայ եկեղեցական մշակույթի կարևոր բաղադրիչներից է․ այն միավորում է աղոթքը, աստվածաբանական գաղափարները, բանաստեղծական խոսքը և երաժշտական արտահայտչամիջոցները՝ հավատացյալներին հաղորդակից դարձնելով եկեղեցու հոգևոր ժառանգությանը։ Այսպիսի երգերի բովանդակությունը սովորաբար առնչվում է Աստծո փառաբանությանը, Քրիստոսի կյանքի և փրկագործության խորհրդին, Սուրբ Երրորդության հավատքին, սրբերի հիշատակությանը, ապաշխարությանը, հույսին և աստվածային ողորմությանն ուղղված աղոթքին։ Եկեղեցական երգեցողությունը դարերի ընթացքում ձևավորվել և փոխանցվել է ծիսական ավանդույթի շրջանակում՝ պահպանելով հայ քրիստոնեական ինքնության, հոգևոր մտածողության և ազգային երաժշտական մշակույթի առանձնահատկությունները։ Հոգևոր երգերը կարևոր դեր ունեն եկեղեցական արարողությունների ընթացքում՝ օգնելով արտահայտել հավատացյալ համայնքի միասնական աղոթքը, ընդգծել ծեսի բովանդակությունը և ստեղծել խորհրդածության ու հոգևոր կենտրոնացման մթնոլորտ։ Դրանք նաև հոգևոր կրթության միջոց են, քանի որ երգերի բառերի միջոցով փոխանցվում են քրիստոնեական ուսմունքի հիմնական գաղափարները, բարոյական արժեքները և եկեղեցական ավանդության մեջ պահպանված պատկերացումները։ Ժողովածուի՝ եկեղեցական գրքերից նյութեր համախմբելու սկզբունքը կարևոր է հոգևոր երգերի պահպանման և հասանելիության տեսանկյունից․ այն նպաստում է տարբեր գրավոր աղբյուրներում տարածված երգերի մեկտեղմանը և դրանց օգտագործմանը եկեղեցական ու կրթական միջավայրերում։ Հայ հոգևոր երաժշտության ավանդույթը սերտորեն կապված է հայ գրավոր մշակույթի զարգացման հետ, քանի որ եկեղեցական երգերի տեքստերը պահպանվել և փոխանցվել են ձեռագրերում ու տպագիր գրքերում՝ ապահովելով դրանց շարունակական գործածությունն ու ուսումնասիրության հնարավորությունը։ Այսպիսի ժողովածուները նշանակալի են նաև երաժշտագիտական և բանասիրական տեսանկյունից, քանի որ հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու հոգևոր երգերի լեզուն, բանաստեղծական կառուցվածքը, կրոնական խորհրդաբանությունը և եկեղեցական գրականության հետ ունեցած կապերը։ Հրատարակությունը կարող է ծառայել հոգևոր երգեցողությամբ զբաղվողների, եկեղեցական երգչախմբերի, հոգևորականների, երաժիշտների և հայ եկեղեցական մշակույթի ուսումնասիրողների համար՝ որպես աղոթական ու երգեցողական ավանդույթի ճանաչման նյութ։ Այն արտացոլում է հայ եկեղեցու՝ հոգևոր ժառանգությունը հավաքելու, պահպանելու և հաջորդ սերունդներին փոխանցելու ձգտումը՝ միաժամանակ ընդգծելով երաժշտության դերը հավատքի արտահայտման և ազգային մշակութային հիշողության պահպանման գործում։

Այս աշխատությունը նվիրված է Ռուսական կայսրության տարածքում բնակվող հայության կրոնական և կրթական դրության քննարկմանը՝ անդրադառնալով ազգային հոգևոր կյանքի, եկեղեցական կազմակերպման, կրթական հաստատությունների և հայ համայնքների հասարակական զարգացման հետ կապված հարցերին։ Երկում դիտարկվում են կրոնի ու կրթության նշանակությունը հայ ժողովրդի ինքնության պահպանման, ազգային գիտակցության ամրապնդման և մշակութային ժառանգության փոխանցման գործում։ Հայ եկեղեցին պատմականորեն կարևոր դեր է ունեցել համայնքային կյանքի կազմակերպման, հոգևոր արժեքների պահպանման, գրագիտության տարածման և կրթական նախաձեռնությունների զարգացման մեջ։ Այդ պատճառով հայության կրոնական ու կրթական վիճակի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու ոչ միայն հոգևոր կյանքի առանձնահատկությունները, այլև կրթության, լեզվի, ազգային սովորույթների և հասարակական ինքնակազմակերպման փոխկապակցվածությունը։ Ռուսական կայսրության հայ համայնքների կյանքը ձևավորվել է քաղաքական, վարչական և սոցիալական տարբեր պայմանների ազդեցությամբ, որոնք իրենց հետքն են թողել եկեղեցական կառույցների գործունեության, դպրոցների կազմակերպման և ազգային կրթության զարգացման վրա։ Կրթությունը հայ հասարակության համար եղել է գիտելիքի փոխանցման միջոցից ավելին․ այն նպաստել է մայրենի լեզվի պահպանմանը, պատմական հիշողության շարունակականությանը, ազգային գրականության տարածմանը և նոր սերունդների հասարակական ու մտավոր ձևավորմանը։ Կրոնական հաստատություններն ու դպրոցները հաճախ փոխլրացրել են միմյանց՝ միաժամանակ կատարելով հոգևոր, կրթական և համայնքային գործառույթներ։ Այս համատեքստում կրոնական և կրթական կյանքի վիճակի քննարկումը առնչվում է նաև այն հարցին, թե ինչպես կարող են ազգային հաստատությունները պահպանել իրենց ավանդույթները՝ արձագանքելով ժամանակի փոփոխվող պահանջներին։ Աշխատության թեմատիկան կարևոր է հայ հասարակական մտքի պատմության տեսանկյունից, քանի որ 19-րդ դարի ընթացքում հայ մտավորականների և հասարակական գործիչների ուշադրության կենտրոնում էին ազգային կրթության բարելավումը, դպրոցական համակարգի զարգացումը, հոգևոր կյանքի կազմակերպումը և համայնքների առաջընթացը։ Նման հարցադրումները նպաստել են կրթության նպատակների, եկեղեցու հասարակական դերի և ազգային կյանքի կազմակերպման շուրջ քննարկումների ծավալմանը։ Երկը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու կրոնն ու կրթությունը որպես հայության մշակութային շարունակականությունն ապահովող փոխկապակցված ոլորտներ, ինչպես նաև հասկանալու, թե ինչ նշանակություն են ունեցել այդ ոլորտները ազգային ինքնության պահպանման և հասարակական զարգացման համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ եկեղեցու պատմությամբ, հայ կրթական մտքի զարգացմամբ, Ռուսական կայսրության հայ համայնքների պատմությամբ և 19-րդ դարի հայ հասարակական ու կրոնական քննարկումներով զբաղվող ընթերցողների և հետազոտողների համար։

Կրոնական և վարքագրական բնույթի այս աշխատությունը նվիրված է սրբերի կյանքին, հոգևոր ուղուն, հավատարմության օրինակներին և քրիստոնեական ավանդության մեջ պահպանված սրբազան հիշատակներին։ Թուրքալեզու վերնագիրը՝ «Էօմրիւ Էվլիյա», համապատասխանում է «Սրբերի վարքը» կամ «Սրբերի կյանքը» իմաստին և մատնանշում է երկի հիմնական ուղղվածությունը՝ սրբերի կենսագրությունների, նրանց հոգևոր գործունեության և քրիստոնեական հավատքի պատմության հետ կապված նյութերի ներկայացումը։ Հեղինակ Սերովբե վարդապետ Տերվիշ Օղլուի աշխատությունը պատկանում է վարքագրական գրականության այն ավանդույթին, որի նպատակն է սրբերի կյանքի օրինակների միջոցով ընթերցողին ծանոթացնել քրիստոնեական հավատի սկզբունքներին, հոգևոր առաքինություններին և կրոնական ժառանգության կարևոր դրվագներին։ Վարքագրությունը քրիստոնեական գրականության հնագույն ու նշանակալի ժանրերից է, որի շրջանակում ներկայացվում են սրբերի կենսագրությունները, նրանց հավատքի դրսևորումները, հոգևոր գործունեությունը, փորձությունները և եկեղեցական հիշատակության հետ կապված պատմությունները։ Այսպիսի երկերում կենսագրական պատմությունը զուգակցվում է բարոյական ու հոգևոր մեկնաբանության հետ՝ սրբերի օրինակները ներկայացնելով որպես հավատարմության, համբերության, խոնարհության, բարեգործության և նվիրումի արտահայտություններ։ Սրբերի կյանքի մասին պատմությունները կարևոր տեղ են զբաղեցնում քրիստոնեական դաստիարակության մեջ, քանի որ հնարավորություն են տալիս կրոնական գաղափարներն ընկալելու ոչ միայն վերացական ուսմունքների, այլև մարդկային կյանքի օրինակների միջոցով։ Սրբերի վարքերը պատմական հիշողության պահպանման միջոց են նաև այն առումով, որ արտացոլում են տարբեր ժամանակաշրջանների եկեղեցական ավանդույթները, հավատացյալ համայնքների հոգևոր պատկերացումները և սրբերի հիշատակի հետ կապված ծիսական սովորույթները։ Նման ժողովածուների կարևոր առանձնահատկություններից է նյութի կապը եկեղեցական տոնացույցի և սրբերի հիշատակության օրերի հետ։ Քրիստոնեական ավանդության մեջ սրբերի հիշատակությունը կազմակերպվել է տարվա ընթացքում՝ ըստ եկեղեցական օրացույցի, ինչի շնորհիվ նրանց կյանքի պատմությունները ներառվել են ամենօրյա հոգևոր ընթերցանության և կրոնական դաստիարակության մեջ։ Սերովբե վարդապետ Տերվիշ Օղլուի աշխատությունը կապված է հատկապես հայատառ թուրքերեն կրոնական գրականության պատմության հետ։ Հայատառ թուրքերենը պատմականորեն գործածվել է օսմանյան կայսրության հայախոս և թուրքախոս միջավայրերի փոխազդեցության պայմաններում՝ ծառայելով տարբեր համայնքների ընթերցողական և հոգևոր պահանջներին։ Այդ գրականության մեջ թուրքերեն լեզուն ներկայացվել է հայկական այբուբենով, ինչի շնորհիվ այն հասանելի է եղել այն ընթերցողներին, որոնք կարողացել են կարդալ հայերեն տառերը, բայց առօրյա հաղորդակցության մեջ օգտագործել են թուրքերենը։ Այս լեզվական առանձնահատկությունը հրատարակությանը հաղորդում է լրացուցիչ պատմամշակութային արժեք՝ այն դարձնելով հայերեն տառերով տպագրված թուրքերեն գրականության և բազմալեզու կրոնական մշակույթի ուսումնասիրության կարևոր նյութ։ Վիեննայի Մխիթարյան միաբանությունը 19-րդ դարում նշանակալի դեր է ունեցել հայ տպագրության, կրթության, թարգմանական գործունեության և կրոնական գրականության տարածման գործում։ Միաբանության տպագրական գործունեության շրջանակում հրատարակվել են տարբեր լեզուներով գրքեր, որոնք ծառայել են ինչպես հայ համայնքների հոգևոր կյանքին, այնպես էլ լեզվական ու մշակութային տարբեր միջավայրերում գիտելիքի տարածմանը։ Այս աշխատությունը կարևոր է նաև վարքագրական ավանդույթի և հայատառ թուրքերեն տպագրության փոխկապակցվածությունը դիտարկելու համար, քանի որ սրբերի կյանքի մասին նյութերի հրատարակումը միաժամանակ նպաստել է քրիստոնեական ժառանգության փոխանցմանը և կրոնական ընթերցանության տարածմանը։ Երկի ընթերցողական նշանակությունը պայմանավորված է հոգևոր դաստիարակության, քրիստոնեական սրբերի հիշատակի պահպանման և եկեղեցական ավանդույթների ճանաչման հնարավորությամբ։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ եկեղեցական գրականության, սրբախոսության, կրոնական պատմագրության, հայատառ թուրքերենի և 19-րդ դարի Մխիթարյան տպագրության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների համար։ Որպես կրոնական վարքագրական աշխատություն՝ այն ներկայացնում է սրբերի կյանքի պատմությունները որպես հոգևոր հիշողության և քրիստոնեական արժեքների փոխանցման միջոց՝ միաժամանակ վկայելով հայ գրավոր մշակույթի բազմալեզու բնույթի, տպագրական ավանդույթների ընդարձակման և տարբեր լեզվական միջավայրերում կրոնական գրականության տարածման մասին։

Հրատարակությունը վերաբերում է ամերիկացի երիցական քարոզիչներին և նրանց կրոնական գործունեության շուրջ արտահայտված տեսակետներին։ Երիցականությունը բողոքական քրիստոնեության ուղղություններից է, որն առանձնանում է եկեղեցական կառավարման որոշակի սկզբունքներով, Աստվածաշնչի ուսմունքի կարևորությամբ և կրոնական համայնքների կազմակերպման ավանդույթներով։ XIX դարում ամերիկացի բողոքական միսիոներները գործունեություն էին ծավալում Օսմանյան կայսրության տարբեր շրջաններում, այդ թվում՝ հայաբնակ համայնքներում՝ տարածելով իրենց դավանաբանական գաղափարները, հիմնելով կրթական հաստատություններ և մասնակցելով կրոնական ու հասարակական քննարկումներին։ Նման միջավայրում հրատարակված կրոնական բանավիճային նյութերը կարող էին անդրադառնալ քարոզիչների համոզմունքներին, նրանց գործունեության նպատակներին և տեղական քրիստոնեական համայնքների հետ հարաբերություններին։ Այս փոքրածավալ հրատարակության կոնկրետ փաստարկները, տիկին Թուրֆանտայի ինքնությունը և նրա արտահայտած տեսակետների բովանդակությունը հնարավոր չէ վստահորեն որոշել միայն մատենագիտական տվյալներով։ Այն կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել XIX դարի հայ կրոնական հրապարակախոսության, բողոքական միսիոներական շարժումների և տարբեր քրիստոնեական ուղղությունների միջև գաղափարական հարաբերությունների ուսումնասիրության համար։

Գիրքը նախատեսված է Հայ առաքելական եկեղեցու ամենօրյա ժամերգությունների և կանոնական աղոթքի կարգը պահպանելու ու իրականացնելու համար։ Այն ընդգրկում է եկեղեցական ժամասացությունների ընթացքում օգտագործվող աղոթքներ, սաղմոսներ, հոգևոր երգեր և ծիսական բնագրեր, որոնք դասավորված են եկեղեցական ավանդույթով սահմանված կարգով։ Ժամագրքում ամփոփված նյութերն առնչվում են օրվա տարբեր ժամերին կատարվող պաշտամունքին, եկեղեցական օրացույցին և տարվա ընթացքում նշվող տոների ու հիշատակությունների ծիսական առանձնահատկություններին։ Այն ծառայում է որպես գործնական ձեռնարկ հոգևորականների և եկեղեցական արարողություններին մասնակցող անձանց համար՝ օգնելով պահպանել աղոթքների հաջորդականությունը, ծիսական ընթերցումների կարգը և հոգևոր երգեցողության ավանդույթները։ Ժամագրքերը կարևոր դեր ունեն Հայ եկեղեցու պաշտամունքային ժառանգության փոխանցման, եկեղեցական կյանքի կազմակերպման և հայերեն հոգևոր լեզվի պահպանման գործում։ Այս հրատարակությունը նաև արժեքավոր աղբյուր է հայ եկեղեցական ծիսագիտության, ժամերգությունների պատմության և XIX դարի հայերեն կրոնական գրքի մշակույթի ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է քրիստոնեական աստվածաբանական գիտելիքների և հավատքի հիմնական սկզբունքների ներկայացմանը։ Այն կարող է ընդգրկել քրիստոնեական վարդապետության հիմնարար դրույթները, Աստծո և մարդու փոխհարաբերության ըմբռնումը, Հիսուս Քրիստոսի դերը քրիստոնեական հավատքում, փրկության գաղափարը, հավատքի և բարոյական կյանքի կապը, ինչպես նաև կրոնական ուսմունքի կարևոր հասկացությունների բացատրությունը։ Քրիստոնեական ուսմունքի համակարգված ներկայացումը սովորաբար նպատակ ունի ընթերցողին ծանոթացնել հավատքի բովանդակությանը, կրոնական համոզմունքների հիմքերին և քրիստոնեական կյանքի բարոյական սկզբունքներին։ Նմանատիպ ձեռնարկները կիրառվել են կրոնական կրթության, հավատքի սկզբունքների ուսուցման և քրիստոնեական գաղափարների տարածման համար։ Հրատարակությունը կարող է արժեքավոր լինել Օսմանյան կայսրության հայատառ թուրքերեն կամ թուրքերեն լեզվով կրոնական գրականության, աստվածաբանական կրթության և տարբեր լեզվական համայնքներում քրիստոնեական ուսմունքի տարածման պատմության ուսումնասիրության համար։ Սակայն առանց գրքի բնագրի կամ բովանդակության ցանկի հնարավոր չէ ճշգրտորեն որոշել, թե որ դավանաբանական ուղղության ուսմունքն է ներկայացվում, ինչ թեմաներ են մանրամասն քննարկվում և արդյոք աշխատությունը նախատեսված է կրոնական ուսուցման որոշակի խմբի համար։

«Իրավախոհ» վերնագիրը հուշում է իրավունքի, արդարության, հասարակական կարգի և մարդու իրավունքների վերաբերյալ մտորումների կամ քննարկումների հնարավոր առկայության մասին։ Անվանումը կարող է վերաբերել իրավական հարցերի շուրջ դատողություններ ներկայացնող աշխատության, որի նպատակն է ընթերցողին ծանոթացնել իրավական սկզբունքներին, օրենքների նշանակությանը և հասարակական կյանքում արդարության պահպանման խնդիրներին։ Հրատարակության երրորդ հատորը կարող է շարունակել նախորդ հատորներում ներկայացված թեմաները կամ ներառել նոր նյութեր՝ կապված իրավական գիտելիքների, հասարակական հարաբերությունների, անհատի պարտականությունների և իրավունքների, ինչպես նաև բարոյական ու իրավական նորմերի փոխկապակցվածության հետ։ Նմանատիպ աշխատությունները կարող են կարևոր աղբյուր լինել տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական մտածողության, իրավական պատկերացումների և հայալեզու մտավոր գրականության ուսումնասիրության համար։ Դրանք կարող են հետաքրքրություն ներկայացնել ինչպես իրավունքի պատմությամբ զբաղվող մասնագետների, այնպես էլ XIX դարի հայ հասարակական մտքի և հրատարակչական մշակույթի հետազոտողների համար։ Այնուամենայնիվ, միայն վերնագրի և հատորի հերթական համարի հիման վրա հնարավոր չէ հաստատել աշխատության ճշգրիտ բնույթը, քննարկվող իրավական հարցերը, նյութերի կառուցվածքը կամ այն, թե գիրքն ունի արդյոք տեսական, գործնական, հրապարակախոսական կամ այլ ուղղվածություն։ Բովանդակության առավել ճշգրիտ նկարագրության համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել գրքի ներածությունը, բովանդակության ցանկը կամ բնագրի համապատասխան հատվածները։

Այս հրատարակությունը նվիրված է Սուրբ Պատարագի խորհրդին և Հայոց եկեղեցում դրա կատարման արարողակարգին։ Խորհրդատետրի բնույթը ենթադրում է, որ այն նպատակ ունի ներկայացնելու պատարագի հոգևոր նշանակությունը, ծիսական ընթացքը և առանձին արարողությունների խորհրդաբանական իմաստը։ Սուրբ Պատարագը Հայոց եկեղեցու կենտրոնական պաշտամունքային արարողությունն է, որի ընթացքում կատարվում է Սուրբ Հաղորդության խորհուրդը, և որը միավորում է աղոթքը, սուրբգրային ընթերցումները, շարականների երգեցողությունը և եկեղեցական ծեսերը։ Նման գրականությունը կարող է բացատրել պատարագի տարբեր հատվածների նշանակությունը, քահանայական գործողությունների հաջորդականությունը, աղոթքների բովանդակությունը և հավատացյալի մասնակցության հոգևոր իմաստը։ «Ըստ արարողութեան Հայաստանեայց եկեղեցւոյ» ձևակերպումը ցույց է տալիս, որ աշխատությունը հիմնված է Հայոց եկեղեցու ավանդական ծիսակարգի վրա և նախատեսված է այդ կարգի առանձնահատկությունները ներկայացնելու համար։ Այն կարող էր օգտակար լինել հոգևորականների, եկեղեցական սպասավորների, ուսանողների և պատարագի կառուցվածքով ու խորհրդաբանությամբ հետաքրքրվող հավատացյալների համար։ Հրատարակությունն արժեքավոր է հայ եկեղեցական ծիսական գրականության, պատարագագիտության և XIX դարի կրոնական հրատարակչության ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն կարող է նաև տեղեկություններ պահպանել տվյալ ժամանակաշրջանում պատարագի բացատրության և ծիսական գիտելիքների տարածման եղանակների մասին։ Սակայն առանց գրքի ամբողջական բնագրի հնարավոր չէ հստակեցնել՝ այն հիմնականում պարունակում է պատարագի մեկնաբանությո՞ւն, ծիսական հրահանգնե՞ր, աղոթքների բացատրությո՞ւն, թե այս նյութերի համադրություն։

Այս հրատարակությունը կապված է Աթենացի քրիստոնյա մտածող և փիլիսոփա Սուրբ Արիստիդեսի անվան հետ, որը վաղ քրիստոնեական գրականության պատմության մեջ հիշատակվում է որպես քրիստոնեական հավատքի պաշտպաններից մեկը։ Նրան ավանդաբար վերագրվող երկերը կարևոր տեղ ունեն վաղ քրիստոնեական ջատագովական գրականության մեջ, որի նպատակն էր բացատրել քրիստոնեական հավատքի հիմնական դրույթները և պաշտպանել դրանք տարբեր փիլիսոփայական ու կրոնական հայացքների քննադատությունից։ Վերնագրում նշված «խոսք» բառը կարող է մատնանշել կրոնական ճառ, աստվածաբանական շարադրանք կամ հավատքի վերաբերյալ հիմնավորումներ պարունակող երկ։ Նման գրականության մեջ սովորաբար քննարկվում են Աստծո ճանաչողության, ճշմարիտ հավատքի, մարդկային բարոյականության, արդարության և քրիստոնեական կյանքի սկզբունքների հարցերը։ Արիստիդեսի անունով հայտնի ջատագովական ավանդույթը կարևոր է նաև այն տեսանկյունից, որ այն արտացոլում է վաղ քրիստոնեության ձգտումը՝ իր ուսմունքը ներկայացնելու փիլիսոփայական մտածողության և բարոյական փաստարկների միջոցով։ Այս հրատարակությունը կարող է հետաքրքրել քրիստոնեական աստվածաբանությամբ, եկեղեցու վաղ պատմությամբ և անտիկ աշխարհի կրոնափիլիսոփայական մտքի զարգացմամբ զբաղվող ընթերցողներին։ Այն նաև արժեքավոր է հայերեն կրոնական գրականության և քրիստոնեական հին հեղինակների երկերի հայերեն տարածման ուսումնասիրության համար։ Միաժամանակ միայն վերնագրի հիման վրա հնարավոր չէ հաստատել, թե խոսքը Արիստիդեսի հայտնի ջատագովական երկի ամբողջական թարգմանության, դրա հատվածի, թե նրան վերագրվող մեկ այլ տեքստի մասին է, ինչպես նաև պարզել թարգմանչի, բնագրի լեզվի և հրատարակության մեջ ընդգրկված նյութերի ճշգրիտ կազմը։

«Հավատի կանոն կամ Սուրբ Գիրք և եկեղեցի» աշխատությունը, ըստ վերնագրի, վերաբերում է քրիստոնեական հավատի հիմնադրույթներին, Սուրբ Գրքի նշանակությանը և եկեղեցու դերին հավատացյալի կյանքում։ Վերնագրում միավորված երեք հասկացությունները՝ հավատը, Սուրբ Գիրքը և եկեղեցին, հուշում են, որ գրքի հիմնական թեման կարող է լինել քրիստոնեական վարդապետության հիմքերի ներկայացումը և դրանց փոխկապակցվածության բացատրությունը։ Աշխատությունը կարող էր անդրադառնալ հավատի հիմնական դրույթներին, աստվածաշնչյան ուսմունքի հեղինակությանը, եկեղեցու նշանակությանը քրիստոնեական կյանքի և հոգևոր դաստիարակության մեջ, ինչպես նաև կրոնական ճշմարտությունների ընկալման ու պահպանման հարցերին։ Հնարավոր է, որ գրքում ներկայացված են դավանաբանական բացատրություններ, Սուրբ Գրքից վերցված օրինակներ և եկեղեցական ավանդույթների վերաբերյալ մեկնաբանություններ՝ ընթերցողին քրիստոնեական հավատքի վերաբերյալ համակարգված գիտելիքներ փոխանցելու նպատակով։ Նման աշխատությունները կարող էին օգտագործվել կրոնական ուսուցման, անհատական ընթերցանության և հավատացյալների դավանաբանական գիտելիքների խորացման համար։ Այն կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել նաև 19-րդ դարի հայերեն աստվածաբանական գրականության, կրոնական կրթության և եկեղեցական գաղափարների տարածման պատմության ուսումնասիրության համար։ Սակայն միայն վերնագրի հիման վրա հնարավոր չէ որոշել հեղինակի դավանաբանական դիրքորոշումը, գրքի կոնկրետ կառուցվածքը, օգտագործված աստվածաշնչյան աղբյուրները կամ այն, թե աշխատությունն ինչ հարաբերակցություն է սահմանում Սուրբ Գրքի և եկեղեցական ավանդության միջև։ Այդ հարցերը ճշգրտելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել գրքի բովանդակությունը։

1898 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ Հակոբ Պոյաճյանի տպարանում հրատարակված այս՝ 32 էջից բաղկացած նյութի վերնագիրը ներկայացված է օսմանյան թուրքերենի տառադարձությամբ՝ «Կիւնահլար 'աֆվը» ձևով։ Վերնագրի լեզվական ձևից կարելի է ենթադրել, որ այն առնչվում է օսմաներեն günahlar affı կամ նմանատիպ արտահայտության, որը հնարավոր է կապել մեղքերի ներման կամ համաներման գաղափարի հետ։ Սակայն այս ընթերցումը նախնական է․ առանց բնագրի տիտղոսաթերթի, լեզվի և գրության համակարգի ստուգման հնարավոր չէ հաստատել վերնագրի ճշգրիտ ձևը կամ իմաստը։ Հետևաբար, միայն առկա տվյալներով հնարավոր չէ վստահորեն որոշել՝ հրատարակությունը կրոնական, իրավական, հասարակական, թե գեղարվեստական բնույթ ունի։ XIX դարի վերջին Կոստանդնուպոլիսը բազմալեզու հրատարակչական կենտրոն էր, որտեղ շրջանառվում էին հայերեն, օսմաներեն և այլ լեզուներով գրքեր ու գրքույկներ։ Հակոբ Պոյաճյանի տպարանում լույս տեսած այս փոքրածավալ հրատարակությունը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել այդ ժամանակաշրջանի տպագրական գործունեության և բազմալեզու գրավոր մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Գրքի բովանդակությունը, հեղինակը, լեզուն և թեմատիկ ուղղվածությունը ճշգրտելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել բնագրի տիտղոսաթերթը կամ առաջին էջերը։

1885 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ Մարգարյանի տպարանում հրատարակված այս՝ 401 էջից բաղկացած աշխատությունը նվիրված է քրիստոնեական հավատի համակարգված ուսումնասիրությանը։ Վերնագրում հստակ նշված է, որ գիրքը նախատեսված է ոչ միայն սովորողների, այլև չափահաս աշակերտների, ընծայացուների և եկեղեցական կյանքով հետաքրքրվող անձանց համար։ «Ընծայացու» հասկացությունը տվյալ համատեքստում կարող է վերաբերել եկեղեցական ծառայության պատրաստվող անձանց, ուստի աշխատությունը հավանաբար նախատեսված է եղել նաև կրոնական գիտելիքների խորացման և եկեղեցական գործունեությանն առնչվող նախապատրաստության համար։ Քրիստոնեական կրոնագիտության նման ձեռնարկները սովորաբար նպատակ ունեն բացատրելու հավատի հիմնական դրույթները, Աստծո և մարդու փոխհարաբերության վերաբերյալ քրիստոնեական պատկերացումները, Սուրբ Գրքի նշանակությունը, եկեղեցու դերը, աղոթքի և պաշտամունքի նշանակությունը, ինչպես նաև քրիստոնեական բարոյականության սկզբունքները։ Դրանք կարող են անդրադառնալ նաև խորհուրդներին, եկեղեցական ավանդություններին, դավանաբանական հարցերին և հավատացյալի հոգևոր կյանքին վերաբերող թեմաներին։ Այնուամենայնիվ, առանց գրքի բնագրի կամ բովանդակության ցանկի հնարավոր չէ հաստատել, թե այս աշխատության մեջ նշված հարցերից որոնք են ընդգրկված և ինչ հերթականությամբ են ներկայացված։ Գրքի զգալի ծավալը՝ 401 էջը, վկայում է ընդարձակ նյութի մասին և թույլ է տալիս այն դիտարկել որպես ավելի խորացված կրոնական ուսուցման ձեռնարկ, այլ ոչ միայն տարրական դպրոցական դասագիրք։ XIX դարի Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքում կրոնական կրթությունը կարևոր դեր ուներ եկեղեցական կյանքի, հոգևորականների պատրաստության և քրիստոնեական գիտելիքների տարածման գործում։ Այս հրատարակությունը կարող է արժեքավոր աղբյուր լինել ժամանակաշրջանի հայալեզու աստվածաբանական գրականության, կրոնական կրթության կազմակերպման և քրիստոնեական ուսմունքի ներկայացման եղանակների ուսումնասիրության համար։

«Հրահանգք վարդապետության կրոնի» աշխատությունը կրոնական ուսուցմանն ու քրիստոնեական վարդապետության բացատրությանն առնչվող հրատարակություն է։ Վերնագիրը մատնանշում է կրոնի ուսուցման և դավանաբանական գիտելիքների փոխանցման նպատակ ունեցող ձեռնարկի բնույթը։ Նման աշխատությունները նախատեսված էին քրիստոնեական հավատքի հիմնական դրույթները համակարգված ձևով ներկայացնելու, կրոնական գիտելիքները հասկանալի դարձնելու և ընթերցողներին եկեղեցու ուսմունքին ծանոթացնելու համար։ Կրոնական վարդապետության ուսուցումը կարևոր տեղ է զբաղեցրել հայ կրթական և հոգևոր կյանքում, քանի որ այն նպաստել է հավատքի սկզբունքների, եկեղեցական ավանդույթների և քրիստոնեական բարոյական արժեքների փոխանցմանը սերնդեսերունդ։ Այս բնույթի գրքերում սովորաբար բացատրվում են Աստծո, Սուրբ Երրորդության, Հիսուս Քրիստոսի, փրկության, աղոթքի, եկեղեցու, խորհուրդների և քրիստոնեական բարոյականության վերաբերյալ հիմնական գաղափարները։ Դրանք կարող են ներառել նաև հարցուպատասխանի ձևով կազմված բացատրություններ, ուսուցողական հրահանգներ և հիշելու համար նախատեսված սահմանումներ, թեև այս կոնկրետ հրատարակության կառուցվածքն ու թեմաների ամբողջական ցանկը հնարավոր չէ հաստատել միայն վերնագրից։ Գրքի կարևոր առանձնահատկությունը կրոնական գիտելիքների համակարգման և ուսուցման գործառույթն է։ Նման ձեռնարկները կարող էին օգտագործվել դպրոցներում, կրոնական ուսումնական հաստատություններում, հոգևոր կրթության ընթացքում կամ անհատական ընթերցանության համար՝ նպաստելով քրիստոնեական ուսմունքի յուրացմանը։ Դրանք միաժամանակ ծառայում էին որպես բարոյական դաստիարակության միջոց՝ ընթերցողներին ծանոթացնելով հավատքի, խղճի, պատասխանատվության, առաքինության և քրիստոնեական կյանքի սկզբունքներին։ Վիեննայում՝ Մխիթարյանների տպարանում, հրատարակված այս աշխատությունը կապված է հայ կաթոլիկ Մխիթարյան միաբանության կրթական և հրատարակչական գործունեության հետ։ Մխիթարյանները կարևոր դեր են ունեցել հայերեն կրոնական, լեզվաբանական, պատմական և կրթական գրականության ստեղծման ու տարածման գործում։ Նրանց տպագրական կենտրոնները նպաստել են հայերեն գրավոր մշակույթի պահպանմանը և տարբեր բնագավառների ուսումնական նյութերի հրատարակությանը։ Այս գրքի ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել հայ կրոնական կրթության պատմությամբ, հայ կաթոլիկ համայնքի մշակութային ժառանգությամբ, 19-րդ դարի աստվածաբանական գրականությամբ և Մխիթարյանների հրատարակչական գործունեությամբ հետաքրքրվողների համար։ Հրատարակությունը նաև հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես էին հայերենով ներկայացվում և փոխանցվում կրոնական գիտելիքները տվյալ ժամանակաշրջանում։

«Ձայնքաղ շարականը» հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու հոգևոր երգեցողության ավանդույթին պատկանող ժողովածու է, որն ընդգրկում է Աստծո փառաբանությանն ու սրբերի մեծարմանը նվիրված եկեղեցական երգեր և պաշտոներգություններ։ Շարականները հայ հոգևոր գրականության ու երաժշտության կարևորագույն տեսակներից են, որոնցում միավորվում են աստվածաբանական բովանդակությունը, բանաստեղծական խոսքը և մեղեդային արտահայտությունը։ Դրանք դարեր շարունակ կատարվել են եկեղեցական արարողությունների ընթացքում՝ ծառայելով աղոթքին, պաշտամունքին, քրիստոնեական հավատքի արտահայտմանը և եկեղեցական տոների հոգևոր խորհրդի բացահայտմանը։ Ժողովածուի վերնագիրը շեշտում է դրա կապը հայ եկեղեցու սուրբ և ուղղափառ ավանդույթի հետ՝ ընդգծելով երգերի նպատակը՝ փառաբանել Աստծուն և մեծարել նրա սրբերին։ Շարականների բովանդակությունը հայ եկեղեցական ավանդույթում կարող է առնչվել Սուրբ Երրորդության փառաբանությանը, Քրիստոսի կյանքին ու փրկագործությանը, Սուրբ Աստվածածնի մեծարմանը, առաքյալների և սրբերի հիշատակին, ինչպես նաև եկեղեցական տոներին և ծիսական օրացույցին։ Այս երգերը ոչ միայն հոգևոր պաշտամունքի մաս են, այլև հայ միջնադարյան գրականության, երաժշտական մտածողության և լեզվական ժառանգության կարևոր վկայություններ։ Դրանց բանաստեղծական կառուցվածքը, պատկերավոր լեզուն և հոգևոր խորհրդանիշները արտահայտում են քրիստոնեական աշխարհայացքը և փոխանցում հավատքի ու բարեպաշտության արժեքները։ «Ձայնքաղ» անվանումը մատնանշում է ժողովածուի առնչությունը եկեղեցական երգեցողության ձայնեղանակային համակարգին, թեև գրքի կոնկրետ կառուցվածքի, երգերի ընտրության և երաժշտական նշագրության մասին լրացուցիչ տեղեկություններ հնարավոր չէ հաստատել միայն վերնագրից։ Կոստանդնուպոլսում՝ Պողոս Արապյանի տպարանում, նման գրքի հրատարակումը վկայում է 19-րդ դարի հայ տպագրական կյանքի և եկեղեցական գրականության տարածման կարևորության մասին։ Կոստանդնուպոլիսը հայ մշակութային ու հրատարակչական խոշոր կենտրոններից էր, որտեղ տպագրվում էին կրոնական, կրթական և գրական բազմաթիվ աշխատություններ՝ նախատեսված ինչպես հոգևորականների, այնպես էլ հայերեն ընթերցող հասարակության համար։ Շարականների նման ժողովածուները նպաստել են եկեղեցական երգեցողության պահպանմանը, հոգևոր երգերի գրավոր փոխանցմանը և հայ քրիստոնեական ավանդույթի շարունակականությանը։ Հրատարակությունը կարևոր է հայ եկեղեցական երաժշտության, հոգևոր գրականության, հայ տպագրության պատմության և 19-րդ դարի հայ մշակութային կյանքի ուսումնասիրության տեսանկյունից։

Հրատարակությունը ներկայացնում է եկեղեցական քարոզ, որը, ըստ վերնագրի, կապված է Շամախու եկեղեցում արտասանված կամ ներկայացված հոգևոր խոսքի հետ։ Քարոզը քրիստոնեական եկեղեցական ավանդույթի կարևոր տեսակներից է, որի հիմնական նպատակն է հավատացյալներին փոխանցել Սուրբ Գրքի ուսմունքները, մեկնաբանել քրիստոնեական հավատքի հիմնադրույթները և նպաստել հոգևոր ու բարոյական արժեքների ընկալմանը։ Եկեղեցական քարոզները սովորաբար կառուցվում են աստվածաշնչյան որևէ հատվածի, կրոնական գաղափարի, քրիստոնեական տոնի կամ բարոյական խնդրի շուրջ և նախատեսված են ունկնդիրներին ոչ միայն կրոնական գիտելիքներ հաղորդելու, այլև նրանց առօրյա կյանքում հավատքի սկզբունքների կիրառումը խրախուսելու համար։ Դրանցում կարող են քննարկվել Աստծո հանդեպ հավատարմությունը, աղոթքի նշանակությունը, ապաշխարությունը, ողորմածությունը, ներողամտությունը, արդարությունը, համբերությունը, բարեգործությունը և մերձավորի հանդեպ պատասխանատվությունը։ Քարոզչական խոսքը հայ եկեղեցական մշակույթում դարեր շարունակ ծառայել է որպես հոգևոր դաստիարակության և կրոնական գիտելիքների տարածման միջոց։ Այն կարևոր դեր է ունեցել հավատացյալների համայնքային կյանքի կազմակերպման, եկեղեցական տոների իմաստավորման և քրիստոնեական ավանդույթների փոխանցման գործում։ Քարոզի բովանդակությունը կարող է պայմանավորված լինել այն հանգամանքով, թե ինչ առիթով է այն արտասանվել՝ եկեղեցական տոնի, հիշատակի օրվա, պատարագի, համայնքային իրադարձության կամ այլ հոգևոր հավաքի ընթացքում։ Վերնագրում Շամախու եկեղեցու հիշատակումը կարևոր աշխարհագրական և եկեղեցական հանգամանք է, քանի որ կապում է հրատարակությունը պատմական Շամախու հայ համայնքի և նրա հոգևոր կյանքի հետ։ Շամախին Հարավային Կովկասի պատմական բնակավայրերից է, որտեղ տարբեր ժամանակաշրջաններում գոյություն են ունեցել հայկական համայնքներ և գործել են եկեղեցական հաստատություններ։ Այդպիսի համայնքներում եկեղեցին ոչ միայն պաշտամունքի վայր էր, այլև կարևոր կենտրոն՝ ազգային ինքնության, կրթության, մշակութային ավանդույթների և հասարակական կապերի պահպանման համար։ Եկեղեցական քարոզները կարող էին անդրադառնալ համայնքի հոգևոր կարիքներին, բարոյական խնդիրներին և այն արժեքներին, որոնք միավորում էին հավատացյալներին։ Դրանք նաև հնարավորություն էին տալիս հոգևորականներին մեկնաբանելու քրիստոնեական ուսմունքը՝ հաշվի առնելով ունկնդիրների կյանքի պայմաններն ու ժամանակի հասարակական իրողությունները։ Հայերեն քարոզների տպագրությունը նշանակալի դեր է ունեցել հոգևոր գրականության պահպանման և տարածման գործում։ Տպագիր տարբերակները հնարավորություն էին տալիս քարոզի խոսքը պահպանելու գրավոր ձևով, այն հասանելի դարձնելու ավելի լայն ընթերցողական շրջանակի և ընդգրկելու հայ եկեղեցական գրավոր ժառանգության մեջ։ Նման հրատարակությունները կարող են հետաքրքրել հայ եկեղեցու պատմությամբ, քարոզչական գրականությամբ, հայ համայնքների հոգևոր կյանքով և XIX դարի հայ գրատպության պատմությամբ զբաղվող ուսումնասիրողներին։ Դրանք նաև արժեքավոր նյութ կարող են լինել եկեղեցական խոսքի լեզվական առանձնահատկությունների, կրոնական բառապաշարի, քարոզչական ոճի և ժամանակաշրջանի հոգևոր մտածողության ուսումնասիրության համար։ Վերնագրի սկզբում նշված «Ե.» տառը հավանաբար ներկայացնում է համարակալում կամ անվանման կրճատ ձև, սակայն առանց գրքի ամբողջական վերնագրաթերթի կամ բնագրի հնարավոր չէ հաստատել դրա ճշգրիտ նշանակությունը։ Նույն կերպ, միայն մատենագիտական տվյալների հիման վրա հնարավոր չէ որոշել քարոզի հեղինակի անունը, այն առիթը, որի ժամանակ արտասանվել է, աստվածաշնչյան հիմքը կամ հիմնական գաղափարները։ Հետևաբար, նկարագրությունը հիմնված է վերնագրից հաստատվող ընդհանուր տեղեկությունների և հայ եկեղեցական քարոզչության պատմական առանձնահատկությունների վրա՝ առանց հրատարակության կոնկրետ բովանդակությունը չհաստատված ձևով ներկայացնելու։

Այս հրատարակությունը պատկանում է խրատական և դաստիարակչական գրականության այն ավանդույթին, որի նպատակն է ընթերցողին փոխանցել բարոյական գիտելիքներ, հոգևոր արժեքներ և կյանքի տարբեր իրավիճակներում կողմնորոշվելու սկզբունքներ։ Նման բնույթի երկերը կարևոր տեղ են զբաղեցրել հայ գրավոր մշակույթում՝ ծառայելով որպես հոգևոր դաստիարակության, բարոյական ինքնակատարելագործման և հասարակական վարքագծի ձևավորման միջոց։ Դրանցում խրատը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես խորհուրդ կամ պատվիրան, այլև որպես մարդկային փորձի, կրոնական համոզմունքների և բարոյական դատողությունների փոխանցման ձև։ Խրատական գրականության հիմնական նպատակներից է ընթերցողին ուղղորդել դեպի առաքինի վարք, խոհեմություն, համբերություն, ազնվություն, չափավորություն և մերձավորների նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունք։ Քրիստոնեական միջավայրում այս արժեքները հաճախ կապվում են հավատքի գիտակցված ընկալման, հոգևոր կյանքի կազմակերպման և աստվածային պատվիրաններին համապատասխան ապրելու գաղափարի հետ։ Նման երկերը կարող են անդրադառնալ մարդու ներքին աշխարհի, բնավորության, խոսքի ու գործի համապատասխանության, ընտանեկան և հասարակական հարաբերությունների, ինչպես նաև բարու և չարի տարբերակման խնդիրներին։ Հրատարակության՝ որպես բազմահատոր աշխատության երկրորդ մասի բնույթը ենթադրում է դրա կապը ավելի ընդարձակ գրական ամբողջության հետ, որի ընդհանուր նպատակը խրատական նյութերի ներկայացումն ու համակարգումն է։ Հատորային կառուցվածքը բնորոշ է այն գրքերին, որոնք ներառում են տարբեր թեմաների շուրջ խորհրդածություններ, բարոյական խորհուրդներ կամ դաստիարակչական նշանակություն ունեցող պատմություններ։ Այդպիսի նյութերը կարող էին ծառայել ինչպես անհատական ընթերցանության, այնպես էլ կրթական ու հոգևոր միջավայրերում օգտագործման համար։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայերեն կրոնական և բարոյախրատական գրականության պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ նման գրքերը կարևոր դեր են ունեցել հոգևոր գիտելիքների տարածման և ավանդական արժեքների փոխանցման գործում։ Այն կարող է օգտակար լինել հայագիտությամբ, եկեղեցական գրականությամբ, պատմական մանկավարժությամբ և հին տպագիր գրքերի մատենագիտությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։ Գրքի ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել նաև XIX դարի հայ ընթերցողական մշակույթի, կրոնական կրթության ձևերի և բարոյական դաստիարակության մասին պատկերացումների բացահայտմանը։ Երուսաղեմի հայ տպագրական միջավայրում լույս տեսած այս հրատարակությունը ներկայացնում է հայերեն գրավոր ժառանգության այն շերտը, որն առնչվում է հոգևոր և բարոյական գիտելիքի պահպանմանն ու տարածմանը։ Միաժամանակ, առանց բնագրի ուսումնասիրության հնարավոր չէ հաստատել գրքում ընդգրկված առանձին խրատների թեմաները, հեղինակությունը, աղբյուրները կամ կառուցվածքային առանձնահատկությունները։ Հետևաբար, աշխատությունը կարելի է բնութագրել որպես խրատական գրականության պատմական հրատարակություն, որի բովանդակային և գիտական նշանակության ավելի մանրամասն գնահատումը պահանջում է ամբողջական տեքստի ուսումնասիրություն։

Այս ծավալուն աշխատությունը ներկայացնում է քրիստոնեական հոգևոր և բարոյական դաստիարակության թեման՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով Սուրբ Գրքի ընթերցանության նշանակությանը մարդու ներաշխարհի ձևավորման, հավատքի ամրապնդման և բարոյական արժեքների յուրացման գործում։ Վերնագրում ընդգծված ընթերցանության գաղափարը մատնանշում է այն կարևորությունը, որը քրիստոնեական ավանդության մեջ վերագրվում է աստվածաշնչյան խոսքի ճանաչմանը, դրա իմաստի ընկալմանը և առօրյա կյանքում հոգևոր սկզբունքների կիրառմանը։ Այսպիսի գրականությունը նպատակ ունի ընթերցողին ներկայացնելու, որ Սուրբ Գրքի ուսումնասիրությունը միայն կրոնական գիտելիքների ձեռքբերման միջոց չէ, այլև ինքնաճանաչման, բարոյական դատողության զարգացման և հոգևոր հասունացման ճանապարհ։ Աշխատության թեմատիկ ուղղվածությունը կապվում է քրիստոնեական կրթության այն ավանդույթի հետ, որի շրջանակում ընթերցանությունը դիտարկվում է որպես մարդու բնավորության, համոզմունքների և կենսական ընտրությունների վրա ներգործող կարևոր գործոն։ Սուրբ Գրքի ընթերցումը կարող է ներկայացվել որպես միջոց՝ ավելի խորությամբ ըմբռնելու հավատքի սկզբունքները, տարբերակելու բարին ու չարը, գիտակցելու սեփական պատասխանատվությունը և զարգացնելու այնպիսի արժեքներ, ինչպիսիք են ազնվությունը, կարեկցանքը, խոնարհությունը, ներողամտությունը և մերձավորի հանդեպ սերը։ Հոգևոր դաստիարակության այս մոտեցումը հատկապես նշանակալի է այն գրականության համար, որը միավորում է կրոնական գաղափարները և ընթերցողի անձնական ու բարոյական զարգացման հարցերը։ Աշխատանքը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև հայերեն թարգմանական և կրոնաբարոյախոսական գրականության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ նման երկերը կարևոր դեր են ունեցել քրիստոնեական գաղափարների տարածման, ընթերցանության մշակույթի ձևավորման և բարոյական դաստիարակության ավանդույթների ամրապնդման գործում։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես է կրոնական գրականության մեջ մեկնաբանվել Սուրբ Գրքի դերը անհատի կրթության և հասարակական կյանքի բարոյական հիմքերի պահպանման հարցում։ Հրատարակության թեմատիկ շրջանակը կարող է հետաքրքրել հայ գրականության պատմությամբ, աստվածաշնչագիտությամբ, կրոնական մանկավարժությամբ և քրիստոնեական բարոյագիտությամբ զբաղվող հետազոտողներին։ Այն կարող է դիտարկվել նաև որպես պատմական աղբյուր՝ ուսումնասիրելու համար այն գաղափարական միջավայրը, որտեղ հոգևոր ընթերցանությունը դիտվում էր որպես կրթության և անձի կատարելագործման կարևոր բաղադրիչ։ Գրքի ծավալը հնարավորություն է տալիս ենթադրելու, որ այն նախատեսված է համեմատաբար ընդարձակ շարադրանքի համար, սակայն առանց բնագրի ուսումնասիրության հնարավոր չէ հաստատել դրա ներքին կառուցվածքը, կերպարների առկայությունը կամ առանձին գաղափարների ներկայացման հաջորդականությունը։ Ընդհանուր առմամբ, հրատարակությունը պատկանում է այն կրոնական գրականության շրջանակին, որը կարևորում է աստվածաշնչյան ընթերցանության և հոգևոր գիտակցության փոխկապակցվածությունը՝ ընթերցողին ուղղորդելով դեպի հավատքի գիտակցված ընկալում, բարոյական ինքնաքննություն և քրիստոնեական արժեքների իմաստավորում։

Այս հրատարակությունը ներկայացնում է քրիստոնեական կրոնական մտքի շրջանակում Աստծո արարչագործության վերաբերյալ խորհրդածություններ՝ ընթերցողին ուղղորդելով խորհելու աշխարհի գոյության, արարչական զորության, աստվածային իմաստության և ստեղծված իրականության հոգևոր նշանակության շուրջ։ Բովանդակության հիմքում ընկած է արարչագործության՝ որպես աստվածային կամքի և զորության արտահայտության ընկալումը, որը հնարավորություն է տալիս դիտարկել բնության, աշխարհի և գոյության բազմազան դրսևորումները կրոնական ու աստվածաբանական տեսանկյունից։ Նման բնույթի երկերը կարևոր տեղ են զբաղեցնում քրիստոնեական խրատական և հոգևոր գրականության մեջ, քանի որ նպաստում են հավատքի խորացմանը, աստվածային նախախնամության մասին պատկերացումների ըմբռնմանը և մարդու՝ արարչագործության մեջ ունեցած տեղի գիտակցմանը։ Աշխատության թեմատիկ առանցքը կարող է հետաքրքրել այն ընթերցողներին, որոնք ուսումնասիրում են հայ քրիստոնեական գրականության գաղափարական բովանդակությունը, կրոնական մտածողության պատմությունը և աստվածաբանական երկերում արարչագործության մեկնաբանության առանձնահատկությունները։ Այն նաև հնարավորություն է տալիս դիտարկելու, թե ինչպես է կրոնական գրականության մեջ ներկայացվում Աստծո և ստեղծված աշխարհի փոխհարաբերությունը, ինչպես են աստվածային իմաստության ու արարչական զորության գաղափարները կապվում մարդու հոգևոր կյանքի, բարոյական գիտակցության և հավատքի հետ։ Այսպիսի գրականությունը կարևոր է ոչ միայն կրոնական գաղափարների ուսումնասիրության, այլև հայերեն հոգևոր արձակի, կրոնական կրթության և պատմական գրավոր ժառանգության հետազոտության տեսանկյունից։ Այն կարող է օգտակար լինել աստվածաբանությամբ, հայագիտությամբ, եկեղեցական գրականությամբ և կրոնական գաղափարների պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին՝ որպես արարչագործության մասին քրիստոնեական պատկերացումների ուսումնասիրման աղբյուր։ Նշում․ Նկարագրությունը կազմված է թեմատիկ ուղղվածության հիման վրա․ առանց ամբողջական բնագրի հնարավոր չէ հաստատել աշխատության առանձին մտքերի, փաստարկների կամ բաժինների ճշգրիտ բովանդակությունը։

Քրիստոնեական հոգևոր և բարոյական գրականության այս հրատարակությունը նվիրված է խոստովանության խորհրդին, դրա հոգևոր նշանակությանը և հավատացյալի ներքին կյանքի հետ ունեցած կապին։ Այն առնչվում է մեղքերի գիտակցման, զղջման, ապաշխարության, հոգևոր ինքնաքննության և բարոյական կատարելագործման հարցերին՝ ընդգծելով անհատի պատասխանատվությունը սեփական արարքների համար և հոգևոր առաջնորդության կարևորությունը։ Գիրքը կարող է ծառայել որպես խորհրդածության և հոգևոր պատրաստության նյութ՝ օգնելով ընթերցողին հասկանալ խոստովանության դերը քրիստոնեական հավատքի և եկեղեցական կյանքի շրջանակներում։ Հրատարակության վերնագիրը վկայում է խորհրդատվական կամ բացատրական բնույթի մասին, սակայն առանձին բաժինների և հեղինակի տեսակետների հստակ ներկայացման համար անհրաժեշտ է ծանոթանալ բնագրին։ Գիրքը տպագրվել է 1877 թվականին Վենետիկում՝ Սուրբ Ղազարի տպարանում, բաղկացած է 107 էջից։ Այն ներկայացնում է 19-րդ դարի հայերեն կրոնական գրականության և Վենետիկի Մխիթարյան տպագրական ավանդույթի նմուշներից մեկը։

Գիրքը 19-րդ դարի հայերենով հրատարակված կրոնաբարոյական բնույթի թարգմանական աշխատություն է, որը լույս է տեսել 1861 թվականին։ Այն անգլիացի միսիոներ և հայերենագիտական աշխատությունների հեղինակ Գ. Բ. Ուայթինգի (G. B. Whiting) անվան հետ կապված հրատարակություն է։ Աշխատությունը ներկայացնում է «Ճրագ հոգւոյ» անունով հայտնի կրոնական երկի թարգմանությունը հայերենով՝ օսմաներենի միջոցով։ Հրատարակությունը պատկանում է այն ժամանակաշրջանի գրական ու կրոնական գործունեությանը, երբ հայերենով լույս էին տեսնում տարբեր լեզուներից թարգմանված հոգևոր նյութեր՝ ընթերցողներին քրիստոնեական ուսմունքի, հավատքի և բարոյական կյանքի վերաբերյալ գաղափարներ փոխանցելու նպատակով։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայերեն և օսմաներեն լեզուների փոխհարաբերությունների, թարգմանական գրականության զարգացման, ինչպես նաև 19-րդ դարի հայ համայնքներում կրոնական գրքերի տարածման պատմության ուսումնասիրության համար։ Գիրքը փոքրածավալ հրատարակություն է՝ 32 էջ, տպագրված 1861 թվականին Մինասյանի տպարանում։ Հրատարակության ամբողջական բովանդակության վերաբերյալ տեղեկությունները սահմանափակ են, ուստի առանձին գլուխների կամ ուսմունքային դրույթների մասին ավելի մանրամասն պնդումներ անել հնարավոր չէ։

Պատմական հաշվետվությունը նվիրված է Մոսկվայի հայկական եկեղեցիների գույքի կառավարման խորհրդի գործունեության, եկեղեցական ունեցվածքի տնօրինման և ֆինանսատնտեսական միջոցների օգտագործման արդյունքների ներկայացմանը՝ համապատասխան հաշվետու ժամանակաշրջանի շրջանակներում։ Հրատարակությունը պաշտոնական փաստաթղթային բնույթի աղբյուր է, որը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու Ռուսաստանի հայ համայնքի եկեղեցական կազմակերպությունների վարչական, տնտեսական և հասարակական գործունեության առանձնահատկությունները։ Հաշվետվության շրջանակում կարող են ներկայացվել եկեղեցական հաստատություններին պատկանող անշարժ և շարժական գույքի, դրամական միջոցների, եկամուտների ու ծախսերի վերաբերյալ տեղեկություններ, ինչպես նաև դրանց պահպանման և կառավարման հետ կապված կազմակերպական հարցեր։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում եկեղեցական սեփականության հաշվառման, ֆինանսական միջոցների բաշխման, շենքերի պահպանության, վերանորոգման և տնտեսական գործունեության կազմակերպման խնդիրներին։ Դիտարկվում են խորհրդի անդամների գործունեությունը, վարչական որոշումների ընդունման ընթացակարգերը, եկեղեցական հաստատությունների ֆինանսական պարտավորությունները և համայնքային միջոցների նպատակային օգտագործման սկզբունքները։ Կարևորվում են նաև հայկական եկեղեցիների դերը Մոսկվայի հայ համայնքի հասարակական կյանքում, եկեղեցական կառույցների և ծխականների փոխհարաբերությունները, ինչպես նաև համայնքային ինքնակազմակերպման և փոխօգնության ավանդույթները։ Հաշվետվությունը կարող է տեղեկություններ պարունակել բարեգործական նախաձեռնությունների, կրթական հաստատություններին ցուցաբերվող աջակցության, սոցիալապես անապահով անձանց օգնության և համայնքային նշանակության այլ ձեռնարկումների ֆինանսավորման վերաբերյալ։ Նման փաստաթղթերը կարևոր աղբյուր են եկեղեցական կառավարման պատմության, հայկական համայնքների տնտեսական գործունեության և Ռուսաստանի հայության հասարակական կազմակերպությունների զարգացման ուսումնասիրության համար։ Դրանց միջոցով հնարավոր է պատկերացում կազմել եկեղեցական սեփականության կառավարման գործելակերպի, ֆինանսական հաշվետվողականության և համայնքային հաստատությունների գործունեության կազմակերպման մասին։ Հրատարակությունը պատմագիտական և աղբյուրագիտական նշանակություն ունի նաև հայ-ռուսական մշակութային ու հասարակական կապերի, հայկական սփյուռքի պատմության և եկեղեցական բարեգործության ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, արխիվագետների, եկեղեցագետների, սփյուռքագետների, հայագիտական ուսումնասիրություններով զբաղվող մասնագետների և Ռուսաստանի հայկական համայնքների պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է քրիստոնեական եկեղեցու պատմության կարևորագույն իրադարձություններից մեկին՝ 325–787 թվականներին գումարված առաջին յոթ տիեզերական ժողովների պատմական, աստվածաբանական և եկեղեցական նշանակության ուսումնասիրությանը։ Քննարկվում են վաղ քրիստոնեական աշխարհի կրոնական և քաղաքական պայմանները, դավանաբանական հակասությունների առաջացման պատճառները, ինչպես նաև եկեղեցական միասնության պահպանմանն ուղղված ջանքերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Նիկիայի առաջին, Կոստանդնուպոլսի առաջին, Եփեսոսի, Քաղկեդոնի, Կոստանդնուպոլսի երկրորդ և երրորդ, ինչպես նաև Նիկիայի երկրորդ ժողովներին։ Ուսումնասիրվում են Սուրբ Երրորդության, Հիսուս Քրիստոսի աստվածային և մարդկային բնությունների, աստվածամայրության, կամքի և պատկերապաշտության վերաբերյալ աստվածաբանական քննարկումները։ Անդրադարձ է կատարվում ժողովների ընդունած դավանաբանական սահմանումներին, եկեղեցական կանոններին և դրանց ազդեցությանը քրիստոնեական տարբեր ավանդությունների ձևավորման վրա։ Կարևորվում են Բյուզանդական կայսրության քաղաքական դերակատարությունը, եկեղեցական առաջնորդների փոխհարաբերությունները և դավանաբանական որոշումների ընդունման պատմական հանգամանքները։ Դիտարկվում են նաև Արևելյան ուղղափառ, Արևելյան հնագույն և Արևմտյան քրիստոնեական եկեղեցիների վերաբերմունքի տարբերությունները, մասնավորապես Քաղկեդոնի ժողովի շուրջ առաջացած տարաձայնությունները։ Հայ առաքելական եկեղեցու պատմության տեսանկյունից նշանակալի են առաջին երեք ժողովների ընդունումը և հետագա ժողովների նկատմամբ ձևավորված դավանաբանական դիրքորոշումները։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել աստվածաբանների, եկեղեցու պատմաբանների, կրոնագետների, միջնադարագետների, հոգևորականների, հետազոտողների և քրիստոնեության պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Պատմագիտական, կրոնագիտական և բանասիրական բնույթի այս աշխատությունը նվիրված է հայկական «Յայսմաւուրք» ժողովածուներում պահպանված սուրբ Ռոմանի և Դավիդի, ինչպես նաև ռուս եպիսկոպոս սուրբ Թովմայի վախճանի մասին վարքագրական պատմությունների ուսումնասիրությանը։ Աշխատությունը, որը 1877 թվականին հրատարակել է հայագետ Նիկողայոս Էմինը, ներկայացնում և մեկնաբանում է միջնադարյան հայկական հոգևոր գրականության մեջ տեղ գտած ռուսական սրբախոսական ավանդության նմուշները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում սուրբ Ռոմանի և Դավիդի՝ ռուս իշխաններ Բորիսի և Գլեբի վարքագրությանը, նրանց նահատակության պատմությանը և քրիստոնեական սրբության գաղափարի արտահայտմանը։ Քննության են առնվում հայկական «Յայսմաւուրքների» կազմավորման ու զարգացման առանձնահատկությունները, դրանցում օտարազգի սրբերի վարքերի ընդգրկման հանգամանքները և միջնադարյան հայ-ռուսական հոգևոր առնչությունները։ Վերլուծվում են հայկական և հին ռուսական վարքագրական պատումների փոխհարաբերությունները, թարգմանական ավանդույթները, պատմական տեղեկությունների փոխանցման եղանակները և բնագրային տարբերությունները։ Առանձին անդրադարձ է կատարվում ռուս եպիսկոպոս սուրբ Թովմայի վախճանի մասին պատմությանը, դրա կրոնական բովանդակությանը և պատմական անձանց նույնականացման դժվարություններին։ Կարևորվում է վարքագրական աղբյուրների նշանակությունը միջնադարյան ժողովուրդների մշակութային փոխազդեցությունների, քրիստոնեական ավանդույթների տարածման և պատմական հիշողության պահպանման ուսումնասիրության համար։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հայ միջնադարյան մատենագրության, քրիստոնեական վարքագրության, եկեղեցու պատմության, հայ-ռուսական մշակութային կապերի և պատմական աղբյուրագիտության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Պատմակենսագրական և եկեղեցագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Ամենայն հայոց կաթողիկոս Մկրտիչ Ա-ի կյանքին, հոգևոր գործունեությանը և հայ հասարակական ու մշակութային կյանքում ունեցած դերակատարությանը։ Քննության են առնվում նրա կենսագրության հիմնական փուլերը, հոգևոր ծառայության ձևավորումը, եկեղեցական գործունեությունը և ազգային խնդիրների նկատմամբ ունեցած մոտեցումները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայ առաքելական եկեղեցու կյանքում նրա գործունեությանը, կրթական և մշակութային նախաձեռնություններին, ինչպես նաև հայ ժողովրդի հոգևոր ու ազգային ինքնության պահպանմանն ուղղված աշխատանքին։ Վերլուծվում են եկեղեցական և հասարակական գործունեության փոխկապակցվածությունը, ժամանակաշրջանի կարևոր խնդիրների նկատմամբ նրա դիրքորոշումները և հարաբերությունները տարբեր հասարակական շրջանակների հետ։ Քննարկվում է նաև նրա գործունեության նշանակությունը հայ եկեղեցու պատմության և ազգային-հասարակական մտքի զարգացման համատեքստում։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ամբողջական պատկերացում կազմելու նշանավոր հոգևորականի գործունեության պատմական միջավայրի և ժառանգության վերաբերյալ։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայոց պատմության, Հայ եկեղեցու պատմության, կենսագրագիտության և հայագիտական ուսումնասիրությունների ոլորտների մասնագետների ու ընթերցողների համար։

Պատմաեկեղեցական և աստվածաբանական բնույթի այս աշխատությունը ներկայացնում է Ներսես Լամբրոնացու եկեղեցական խոսքը՝ կապված XII դարի հայ-բյուզանդական եկեղեցական հարաբերությունների և երկու եկեղեցիների մերձեցման շուրջ ընթացող քննարկումների հետ։ Կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում քրիստոնեական միասնության գաղափարը, ինչպես նաև Հայ և Բյուզանդական եկեղեցիների միջև գոյություն ունեցող դավանական, ծիսական և եկեղեցական ավանդույթների տարբերությունների մեկնաբանությունը։ Հեղինակը քննարկում է տարաձայնությունների հաղթահարման հնարավորությունները՝ կարևորելով փոխըմբռնումը, երկխոսությունը և ընդհանուր քրիստոնեական հիմքերի գիտակցումը։ Աշխատության մեջ արտացոլվում են նաև ժամանակաշրջանի աստվածաբանական մտածողությունը, եկեղեցական հարաբերությունները և Կիլիկյան Հայաստանի հոգևոր կյանքի կարևոր հարցերը։ Այն արժեքավոր սկզբնաղբյուր է Ներսես Լամբրոնացու եկեղեցական հայացքների, նրա միաբանական մոտեցումների և միջնադարյան հայ աստվածաբանական մտքի ուսումնասիրության համար։ Միաժամանակ նյութը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու XII դարում հայկական և բյուզանդական եկեղեցական շրջանակների միջև ընթացող բանակցությունների ու գաղափարական բանավեճերի բնույթի մասին։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հայոց եկեղեցու պատմությամբ, աստվածաբանությամբ, միջնադարագիտությամբ և հայ-բյուզանդական հարաբերություններով զբաղվող հետազոտողների ու ուսանողների համար։

Աշխատությունը պատմական փաստաթուղթ է, որը ներկայացնում է Մոսկվայում գործող հայկական եկեղեցուն կից Իվան Լազարևի անվան եկեղեցական-ծխական ուսումնարանի կանոնադրության նախագիծը։ Փաստաթղթում արտացոլվում են ուսումնական հաստատության գործունեության կազմակերպման հիմնական սկզբունքները, նպատակներն ու խնդիրները, կառավարման կառուցվածքը, կրթական գործընթացի կազմակերպման կարգը և հաստատության ներքին գործունեությունը կարգավորող դրույթները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում եկեղեցական համայնքի և կրթական հաստատության փոխհարաբերություններին, ուսումնարանի վարչական կառավարմանը, պատասխանատու անձանց իրավասություններին, սովորողների ընդունելության և ուսուցման պայմաններին, ինչպես նաև կրթական ու դաստիարակչական աշխատանքի կազմակերպմանը։ Փաստաթուղթը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել տվյալ ժամանակաշրջանում Մոսկվայի հայ համայնքի կրթական և հասարակական կյանքի, ազգային կրթության պահպանման, եկեղեցու դերի և համայնքային ուսումնական հաստատությունների գործունեության մասին։ Այն նաև արժեքավոր սկզբնաղբյուր է Ռուսաստանի հայկական համայնքների պատմության ուսումնասիրության համար՝ ցույց տալով, թե ինչ սկզբունքներով էին ձևավորվում և կառավարվում եկեղեցուն կից կրթական հաստատությունները։ Նյութը կարող է հետաքրքրել հայագիտության, կրթության պատմության, եկեղեցագիտության և համայնքային կյանքի պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողներին, պատմաբաններին, ուսանողներին և ընթերցողներին։

Աշխատությունը նվիրված է V–VIII դարերի հայկական կանոնական բնագրերի ուսումնասիրությանը և դրանց նշանակությանը հայ եկեղեցական իրավունքի վաղ պատմության վերակազմության համար։ Հետազոտության կենտրոնում այն իրավական ու եկեղեցական նորմերն են, որոնց միջոցով կարգավորվում էին եկեղեցու ներքին կազմակերպությունը, հոգևորականների կարգավիճակը, եկեղեցական կարգապահությունը, ծիսական կյանքի որոշ կողմերը, ամուսնաընտանեկան հարաբերություններին վերաբերող հարցերը և քրիստոնեական համայնքի անդամների վարքագիծը։ Կանոնական բնագրերը դիտարկվում են միաժամանակ որպես իրավական, պատմական և եկեղեցագիտական սկզբնաղբյուրներ, որոնց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու վաղ միջնադարյան Հայաստանում եկեղեցական իրավակարգավորման ձևավորման առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում կանոնների ծագման, հեղինակության, ժամանակագրության, ձեռագրային փոխանցման և տարբեր խմբագրությունների հարաբերակցության խնդիրներին, քանի որ առանձին կանոնների իրական պատմական միջավայրը և դրանց հետագա վերամշակումները որոշելը կարևոր նշանակություն ունի սկզբնաղբյուրների ճիշտ մեկնաբանման համար։ Ուսումնասիրվում է տեղական եկեղեցական ժողովների, հայրապետական կարգադրությունների և ավելի լայն քրիստոնեական աշխարհից փոխանցված կանոնական ավանդույթների փոխհարաբերությունը՝ ցույց տալով, թե ինչպես էին արտաքին իրավաեկեղեցական սկզբունքները յուրացվում և հարմարեցվում հայկական միջավայրին։ Կարևոր ուղղություն է նաև եկեղեցական և աշխարհիկ իրավակարգավորման հարաբերակցության քննությունը, քանի որ վաղ միջնադարյան հասարակությունում կրոնական, ընտանեկան, բարոյական և հասարակական հարաբերությունների կարգավորումը հաճախ ձևավորվում էր տարբեր նորմատիվ ավանդույթների փոխազդեցությամբ։ Կանոնական նյութի պատմահամեմատական և աղբյուրագիտական վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու եկեղեցական հաստատությունների իրավասությունների զարգացումը, հոգևոր իշխանության կազմակերպումը և իրավական մտածողության աստիճանական համակարգումը։ Առանձին նշանակություն ունի կանոնական ժողովածուների ձևավորման խնդիրը, քանի որ տարբեր ժամանակներում ստեղծված նորմերի մեկտեղումը նպաստել է հայ եկեղեցական իրավունքի գրավոր ավանդույթի պահպանմանն ու հետագա զարգացմանը։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է իրավունքի պատմության, հայագիտության, ձեռագրագիտության, աղբյուրագիտության և եկեղեցու պատմության մեթոդները՝ հնարավորություն տալով ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել վաղ միջնադարյան հայկական եկեղեցական իրավական մշակույթի ձևավորման և զարգացման մասին։

Հրատարակությունը նվիրված է հայկական եկեղեցական ասեղնագործության նմուշների ներկայացմանը և ուսումնասիրությանը՝ որպես հայ կիրառական արվեստի, քրիստոնեական մշակույթի և եկեղեցական ծիսական ավանդույթի կարևոր բաղադրիչների։ Նյութի առանցքում տարբեր ժամանակաշրջաններում ստեղծված ասեղնագործ գործերն են, որոնք կարող են ընդգրկել եկեղեցական հանդերձանքի մասեր, խորանի և սրբազան առարկաների ծածկոցներ, վարագույրներ, զարդարված գործվածքներ ու ծիսական նշանակություն ունեցող այլ իրեր։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում դրանց գեղարվեստական ձևավորմանը, զարդանախշային համակարգին, պատկերագրությանը և կատարման տեխնիկայի առանձնահատկություններին։ Ուսումնասիրվում են բուսական ու երկրաչափական զարդերը, խաչային հորինվածքները, քրիստոնեական խորհրդանիշները և պատկերային այլ տարրերը, որոնց միջոցով արտահայտվում էին կրոնական գաղափարներ և գեղարվեստական պատկերացումներ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում գործվածքի, թելի և զարդարման նյութերի ընտրության քննությունը, ինչպես նաև տարբեր ասեղնագործական եղանակների համադրությունը՝ որպես վարպետության և տեղական գեղարվեստական ավանդույթների արտահայտություն։ Նմուշները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու հայկական եկեղեցական արվեստի կապերը մանրանկարչության, որմնանկարչության, քանդակագործության և մետաղագործության հետ, քանի որ տարբեր արվեստաձևերում հաճախ հանդիպում են ընդհանուր պատկերագրական ու զարդարվեստային մոտիվներ։ Հետաքրքրություն են ներկայացնում նաև նվիրատվական արձանագրությունները և հիշատակագրերը, երբ դրանք պահպանվել են գործվածքների վրա, քանի որ կարող են տեղեկություններ հաղորդել պատվիրատուների, նվիրատուների, վարպետների, ստեղծման վայրի կամ եկեղեցական միջավայրի մասին։ Եկեղեցական ասեղնագործությունը դիտարկվում է նաև որպես մշակութային ժառանգության պահպանման ոլորտ, քանի որ գործվածքները հատկապես զգայուն են ժամանակի, լուսավորության, խոնավության և ֆիզիկական ազդեցությունների նկատմամբ։ Նման հավաքածուների փաստագրումն ու գիտական նկարագրությունը կարևոր են ինչպես արվեստագիտական հետազոտությունների, այնպես էլ թանգարանային պահպանության համար։ Ընդհանուր առմամբ հրատարակությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու հայկական ասեղնագործության գեղարվեստական բազմազանությունը, ծիսական նշանակությունը և պատմամշակութային արժեքը՝ այն ներկայացնելով որպես հայ քրիստոնեական նյութական մշակույթի ինքնատիպ և արժեքավոր ժառանգություն։

Աշխատությունը կրոնական, բարոյափիլիսոփայական և հասարակական քննադատության բնույթի ուսումնասիրություն է, որի կենտրոնում քրիստոնեական արժեքների և պատմականորեն քրիստոնեական համարվող հասարակությունների իրական քաղաքական ու սոցիալական վարքագծի միջև հակասության խնդիրը կարող է լինել։ Հեղինակային մոտեցման առանցքային հարցերից է այն, թե որքանով են քրիստոնեական բարոյականության հիմնարար սկզբունքները՝ մարդասիրությունը, արդարությունը, ողորմածությունը, խաղաղությունը և մարդու արժանապատվության ճանաչումը, իրագործվել հասարակական ու քաղաքական հարաբերություններում։ Քննադատական դիտարկման առարկա են դառնում այն իրավիճակները, երբ կրոնական գաղափարները կամ քրիստոնեական ինքնության մասին պատկերացումները համադրվել են իշխանության, քաղաքական շահերի, պատերազմների, սոցիալական անհավասարության կամ այլ հակասական երևույթների հետ։ Այս համատեքստում «հանցագործություն» հասկացությունը կարող է գործածվել ոչ միայն իրավական, այլև բարոյական և հրապարակախոսական իմաստով՝ ընդգծելու հռչակված արժեքների և իրական գործողությունների միջև ընկալվող անհամապատասխանությունը։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել կրոնի և քաղաքական իշխանության փոխհարաբերությունները, եկեղեցական կառույցների հասարակական դերակատարությունը և քրիստոնեական բարոյականության կիրառման խնդիրները պատմական տարբեր պայմաններում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է հատկացվել պատերազմի ու խաղաղության, բռնության և պատասխանատվության, սոցիալական արդարության, աղքատության և մարդկային համերաշխության հարցերին։ Քննվում է նաև անհատի բարոյական պատասխանատվության խնդիրը՝ այն հարցադրմամբ, թե արդյոք կրոնական համոզմունքը կարող է սահմանափակվել դավանանքի ձևական ընդունմամբ, թե այն ենթադրում է համապատասխան վարքագիծ հասարակական կյանքում։ Կարևոր է տարբերակել քրիստոնեական վարդապետությունը, առանձին եկեղեցիների պատմական գործունեությունը և քրիստոնյա համարվող պետությունների քաղաքական որոշումները, քանի որ դրանք նույնական հասկացություններ չեն և տարբեր ժամանակաշրջաններում կարող են միմյանցից զգալիորեն տարբերվել։ Հետևաբար քննադատական դատողությունները դիտարկվում են իրենց պատմական և գաղափարական համատեքստում՝ որպես հեղինակի մեկնաբանություններ և բարոյական հարցադրումներ։ Աշխատությունն ընդհանուր առմամբ հետաքրքրություն է ներկայացնում կրոնի հասարակական դերի, քրիստոնեական բարոյագիտության, քաղաքական ու կրոնական գաղափարների փոխհարաբերության և պատմական պատասխանատվության խնդիրների ուսումնասիրության տեսանկյունից՝ ընթերցողին ուղղորդելով հավատքի սկզբունքների և հասարակական իրականության հարաբերակցության քննադատական վերլուծության։

Աշխատությունը նվիրված է հին պարսկական կրոնական ավանդույթում մոգերի ուսմունքի, աշխարհայացքի և հասարակական դերակատարության ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակում մոգերը դիտարկվում են որպես Իրանի հին կրոնական և մտավոր մշակույթի հետ կապված քրմական շրջանակ, որի մասին տեղեկություններ են պահպանվել ինչպես իրանական, այնպես էլ հունական, հռոմեական և այլ հին աղբյուրներում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում նրանց վերագրվող կրոնական պատկերացումներին, ծիսական գործառույթներին, տիեզերքի կառուցվածքի, բարու և չարի հարաբերակցության, մարդու բարոյական պատասխանատվության և աշխարհի կարգի վերաբերյալ գաղափարներին։ Քննվում է մոգերի կապը զրադաշտական ավանդույթի հետ՝ հաշվի առնելով, որ տարբեր ժամանակաշրջանների աղբյուրներում նրանց դերի և ուսմունքի վերաբերյալ տեղեկությունները միշտ չէ, որ միատեսակ են և պահանջում են պատմաաղբյուրագիտական համեմատություն։ Կարևորվում է Զրադաշտի ուսմունքի, Ավեստայի կրոնական պատկերացումների և հետագա իրանական կրոնական ավանդույթների համատեքստը, որի միջոցով հնարավոր է ավելի ամբողջական գնահատել մոգերի տեղը հին Իրանի հոգևոր կյանքում։ Ուսումնասիրվում են կրակի, մաքրության, ծիսակարգերի, զոհաբերական ավանդույթների և կրոնական պարտականությունների վերաբերյալ պատկերացումները, ինչպես նաև քրմական գործունեության կազմակերպման առանձնահատկությունները։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում անտիկ հեղինակների հաղորդումներին, որոնց միջոցով պարսկական կրոնական մշակույթը ներկայացվել է հունահռոմեական աշխարհին։ Այդ տեղեկությունները համադրվում են իրանական աղբյուրների հետ՝ հնարավոր տարբերությունները, մեկնաբանությունները և պատմական շերտերը բացահայտելու նպատակով։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է նաև այն հարցը, թե ինչպես է «մոգ» հասկացությունը ժամանակի ընթացքում փոխել իր նշանակությունը և ինչպես է սկզբնական կրոնական ու քրմական բովանդակությունից անցել այլ մշակույթներ՝ ստանալով նոր մեկնաբանություններ։ Նյութը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու նաև հին Իրանի կրոնի և քաղաքական իշխանության փոխհարաբերությունները, քրմական դասի հասարակական դիրքը և կրոնական գաղափարների ազդեցությունը բարոյական ու իրավական պատկերացումների վրա։ Պատմական, կրոնագիտական և համեմատական մոտեցումների համադրումը նպաստում է հին պարսկական հոգևոր մշակույթի ավելի ամբողջական ընկալմանը և թույլ է տալիս տարբերակել սկզբնաղբյուրներով հաստատվող տեղեկությունները հետագա ավանդություններից ու մեկնաբանություններից։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել իրանագիտության, կրոնագիտության, հին աշխարհի պատմության, զրադաշտականության և համեմատական կրոնների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների, հետազոտողների ու ուսանողների համար։

Հրատարակությունը ներկայացնում է Հայոց եկեղեցու հոգևոր-աղոթական ժառանգության կարևոր նմուշներից մեկը, որը կապված է Սուրբ Ներսես հայրապետի անվան և հայկական քրիստոնեական մատենագրության ավանդույթների հետ։ Աղոթական բնույթի նյութի առանցքում մարդու հոգևոր ինքնաքննությունը, Աստծու նկատմամբ հավատը, ապաշխարությունը, ողորմության հայցումը և քրիստոնեական առաքինությունների հաստատումն են։ Բովանդակությունը կառուցված է հավատացյալի և Աստծու միջև անձնական հոգևոր հաղորդակցության սկզբունքի վրա՝ միաժամանակ պահպանելով եկեղեցական աղոթքին բնորոշ ընդհանրական նշանակությունը։ Հոգևոր խոսքում կարևորվում են մարդու բարոյական կատարելագործման, ներքին մաքրության, խոնարհության, սիրո, ներողամտության և աստվածային առաջնորդության գաղափարները։ Աղոթքը ներկայանում է ոչ միայն որպես խնդրանքների արտահայտություն, այլև որպես հավատքի գիտակցման, սեփական վարքի գնահատման և հոգևոր պատասխանատվության ձևավորման միջոց։ Առանձին նշանակություն ունի մեղքերի գիտակցման և ապաշխարության թեման, որը միջնադարյան քրիստոնեական հոգևոր գրականության առանցքային գաղափարներից է։ Միաժամանակ արտահայտվում է աստվածային ողորմության և փրկության նկատմամբ վստահությունը՝ աղոթական խոսքին հաղորդելով հույսի և հոգևոր զորացման բնույթ։ Կարևորվում են նաև մտքի, խոսքի և գործի բարոյական կարգավորման գաղափարները, որոնց միջոցով քրիստոնեական հավատքը կապվում է մարդու առօրյա վարքի հետ։ Աղոթական կառուցվածքը հնարավորություն է տալիս հոգևոր կյանքի տարբեր կողմերը ներկայացնել փոխկապակցված ձևով՝ անդրադառնալով հավատքին, բարոյականությանը, մարդկային հարաբերություններին և անհատի ներքին աշխարհին։ Գրականագիտական տեսանկյունից նյութը հետաքրքրություն է ներկայացնում իր հակիրճ, խտացված և խորհրդանշական լեզվով, որտեղ աստվածաբանական գաղափարները միավորվում են հոգևոր-քնարական արտահայտչականության հետ։ Դրա լեզվական և ոճական առանձնահատկությունները կարևոր նյութ են տալիս հայ եկեղեցական գրականության զարգացման, աղոթական ժանրի և միջնադարյան հոգևոր խոսքի ուսումնասիրության համար։ Պատմամշակութային տեսանկյունից այն հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել այն արժեքների և բարոյական սկզբունքների մասին, որոնք կարևոր տեղ են զբաղեցրել հայկական քրիստոնեական մշակույթում և դարերի ընթացքում փոխանցվել են եկեղեցական ու ձեռագրական ավանդույթի միջոցով։ Նման հոգևոր ստեղծագործությունների տարածումն ու տարբեր լեզուներով հրատարակումը նպաստել են նաև հայկական եկեղեցական ժառանգության ճանաչմանը այլ մշակութային միջավայրերում։ Աղոթական նյութի շարունակական գործածությունը ցույց է տալիս դրա նշանակությունը ոչ միայն որպես պատմական մատենագրական հուշարձան, այլև որպես կենդանի հոգևոր ժառանգություն։ Հրատարակությունը կարող է կարևոր աղբյուր հանդիսանալ Հայոց եկեղեցու հոգևոր մշակույթի, միջնադարյան հայ մատենագրության, աստվածաբանության, աղոթագրության և քրիստոնեական բարոյագիտության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է օգտակար լինել հայագետների, աստվածաբանների, եկեղեցու պատմության մասնագետների, գրականագետների, հոգևորականների, դասախոսների և համապատասխան ոլորտների ուսանողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է VII դարի սկզբին Հայ և Վրաց եկեղեցիների միջև տեղի ունեցած դավանական ու եկեղեցական բաժանման պատմությանը՝ այն դիտարկելով վաղմիջնադարյան Հարավային Կովկասի կրոնական, քաղաքական և մշակութային զարգացումների համատեքստում։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այն աստվածաբանական հակասությունների և պատմական պայմանների վրա, որոնք աստիճանաբար հանգեցրին երկու հարևան եկեղեցիների հարաբերությունների սրմանը և նախկին եկեղեցական հաղորդակցության խզմանը։ Քննության են առնվում Քաղկեդոնի ժողովից հետո քրիստոնեական Արևելքում ձևավորված դավանական ուղղությունները, քրիստոսաբանական վեճերը և դրանց ազդեցությունը Հայաստանի ու Վրաստանի եկեղեցական կյանքի վրա։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում VI դարի վերջի և VII դարի սկզբի եկեղեցական գործիչների գործունեությանը, նրանց միջև ընթացած նամակագրությանը, դավանական դիրքորոշումների հիմնավորմանը և փոխադարձ մեղադրանքներին, որոնք կարևոր սկզբնաղբյուրային նշանակություն ունեն հակամարտության ընթացքը վերականգնելու համար։ Դիտարկվում են Հայոց կաթողիկոսության և Վրաց եկեղեցու առաջնորդների հարաբերությունները, ինչպես նաև Կյուրիոն կաթողիկոսի գործունեության շուրջ ձևավորված տարաձայնությունները։ Կարևորվում է Աբրահամ Ա Աղբաթանեցի կաթողիկոսի դիրքորոշումը և հայկական եկեղեցական շրջանակների արձագանքը վրացական կողմի դավանական կողմնորոշման փոփոխությանը։ Եկեղեցական հակասությունները ներկայացվում են ոչ միայն որպես աստվածաբանական վեճերի հետևանք, այլև որպես տարածաշրջանում Բյուզանդական և Սասանյան տերությունների քաղաքական ու կրոնական ազդեցությունների հետ կապված ավելի լայն գործընթացի մաս։ Ուսումնասիրվում է, թե արտաքին քաղաքական պայմաններն ինչպես էին ազդում տեղական եկեղեցիների հարաբերությունների, ինքնուրույնության և դավանական ընտրությունների վրա։ Անդրադարձ է կատարվում նաև երկու ժողովուրդների միջև նախկինում գոյություն ունեցած եկեղեցական և մշակութային կապերին՝ հնարավորություն տալով հասկանալ, թե ինչու բաժանումը կարևոր շրջադարձ դարձավ հայ-վրացական հարաբերությունների պատմության մեջ։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է սկզբնաղբյուրների քննությունը, մասնավորապես եկեղեցական նամակների, պատմագրական երկերի և դավանական փաստաթղթերի համադրումը, որոնց միջոցով հնարավոր է վերականգնել իրադարձությունների հաջորդականությունը և տարբեր կողմերի դիրքորոշումները։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ավելի խորությամբ հասկանալ Հայ Առաքելական և Վրաց եկեղեցիների հետագա ինքնուրույն զարգացման պատմական նախադրյալները, ինչպես նաև դավանական ինքնության նշանակությունը միջնադարյան հասարակությունների քաղաքական ու մշակութային կյանքում։ Նյութը կարող է օգտակար լինել Հայոց եկեղեցու պատմության, Վրաստանի եկեղեցական պատմության, միջնադարյան Հայաստանի և Վրաստանի, քրիստոնեական դավանաբանության ու հայ-վրացական պատմամշակութային հարաբերությունների ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, ուսանողների և ընթերցողների համար։

Աշխատությունը ներկայացնում է Աստվածաշնչի երկու հիմնական մասերի՝ Հին և Նոր Կտակարանների պատմական ու կրոնական բովանդակությունը՝ նպատակ ունենալով ընթերցողին ծանոթացնել աստվածաշնչյան իրադարձությունների հաջորդականությանը, գլխավոր կերպարներին և քրիստոնեական հավատքի հիմնարար գաղափարներին։ Հին Կտակարանի պատմական նյութն ընդգրկում է աշխարհի արարման, մարդկության սկզբնավորման, նահապետների կյանքի, Իսրայելի ժողովրդի կազմավորման, Եգիպտոսից ելքի, օրենքների հաստատման, թագավորական իշխանության ձևավորման և մարգարեական գործունեության հետ կապված դրվագները։ Նոր Կտակարանի բաժինը կենտրոնանում է Հիսուս Քրիստոսի կյանքի, քարոզչության, հրաշքների, առակների, չարչարանքների, խաչելության և հարության, ինչպես նաև առաքյալների գործունեության ու վաղ քրիստոնեական համայնքների ձևավորման վրա։ Երկու Կտակարանների պատմությունների համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու աստվածաշնչյան ավանդության շարունակականությունը և հասկանալու Հին Կտակարանի մարգարեական ու կրոնական պատկերացումների կապը Նոր Կտակարանի ուսմունքի հետ։ Նման բնույթի աշխատությունները կարևոր նշանակություն ունեն աստվածաշնչյան նյութը համակարգված և մատչելի ձևով ներկայացնելու, կրոնական գիտելիքների տարածման և քրիստոնեական դաստիարակության համար։ Դրանք ընթերցողին օգնում են ճանաչել աստվածաշնչյան գլխավոր անձանց, պատմական միջավայրերը, բարոյական պատգամներն ու հոգևոր խորհրդանիշները՝ միաժամանակ ձևավորելով ամբողջական պատկերացում քրիստոնեության գաղափարական հիմքերի մասին։ Գիրքը արժեքավոր է նաև հայերեն աստվածաշնչյան գրականության, կրոնական կրթության և 19-րդ դարի հայ հոգևոր-մշակութային կյանքի ուսումնասիրության տեսանկյունից։

Գիրքը ներկայացնում է Աստվածաշնչի Հին Կտակարանի կարևորագույն գրքերից մեկը՝ Սաղմոսարանը, որը քրիստոնեական հոգևոր կյանքի, աղոթքի և պաշտամունքի անբաժանելի մասն է։ Այն ներառում է սաղմոսներ, որոնցում արտահայտված են մարդու հավատը, Աստծո հանդեպ սերը, երախտագիտությունը, ապաշխարությունը, հույսը, վիշտը և աստվածային օգնության խնդրանքը։ Սաղմոսների բովանդակությունը բազմազան է․ դրանց մի մասը փառաբանում է Արարչին և նրա զորությունը, մյուսները ներկայացնում են անհատի աղոթքն ու հոգևոր ապրումները, իսկ որոշները կոչ են անում արդարության, բարության, իմաստության և Աստծո պատվիրաններին հավատարիմ մնալու։ Սաղմոսարանում առանձնահատուկ տեղ ունեն նաև փրկության, ողորմության, մարդկային կյանքի անցողիկության և աստվածային արդարության գաղափարները։ Գրական առումով այս երկերն աչքի են ընկնում բանաստեղծական պատկերավորությամբ, կրկնություններով, խորհրդանշական արտահայտություններով և աղոթական հուզականությամբ։ Դրանք դարեր շարունակ կիրառվել են եկեղեցական ժամերգությունների, պաշտամունքային արարողությունների և անհատական աղոթքի ընթացքում՝ դառնալով հավատացյալների հոգևոր մխիթարության ու ինքնաքննության աղբյուր։ Սաղմոսների լեզուն միաժամանակ արտահայտում է անձնական ապրումները և համամարդկային հոգևոր փորձառությունը, ինչի շնորհիվ դրանք հասկանալի ու հարազատ են տարբեր ժամանակաշրջանների ընթերցողներին։ Հրատարակությունը կարևոր նշանակություն ունի հայերեն աստվածաշնչյան գրականության, սաղմոսերգության ավանդույթի, եկեղեցական պաշտամունքի և հայ գրատպության պատմության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը մարդու սիրտը ներկայացնում է որպես նրա ներաշխարհի, մտքերի, զգացմունքների, ցանկությունների և բարոյական ընտրությունների խորհրդանշական կենտրոն։ Վերնագրում արտահայտված հակադրությունը՝ սիրտը որպես Աստծո տաճար կամ սատանայի գործարան, հիմնված է քրիստոնեական բարոյագիտության կարևոր գաղափարի վրա․ մարդու հոգևոր վիճակը ձևավորվում է այն արժեքներով, որոնց նա հետևում է, այն մտքերով, որոնց տեղ է տալիս, և այն արարքներով, որոնք կատարում է։ Աստծո տաճարի պատկերը խորհրդանշում է մաքրություն, հավատարմություն, սեր, խոնարհություն, ներողամտություն և աստվածային կամքին համապատասխան կյանք։ Դրան հակադրվում է սատանայի գործարանի պատկերը, որը մարմնավորում է չար մտքերի, եսասիրության, նախանձի, ատելության, խաբեության և այլ արատների ազդեցությունը մարդու հոգու վրա։ Նման բնույթի կրոնական-խրատական երկերում ընթերցողին սովորաբար հորդորվում է հետևել սեփական մտքերին ու վարքին, զգոն լինել գայթակղությունների նկատմամբ և ձգտել ներքին մաքրության ու բարոյական կատարելագործման։ Գործի գաղափարական առանցքը անձնական պատասխանատվությունն է․ մարդն իր ընտրություններով նպաստում է կամ հոգևոր կյանքի ամրապնդմանը, կամ բարոյական անկմանը։ Այս մոտեցումը բնորոշ է բողոքական քարոզչական գրականությանը, որը կարևորում է անհատի գիտակցված հավատքը, Սուրբ Գրքի պատգամների կիրառումը և առօրյա վարքի համապատասխանեցումը քրիստոնեական սկզբունքներին։ Աշխատությունը արժեքավոր է 19-րդ դարի հայերեն կրոնական քարոզչության, բողոքական բարոյագիտական գաղափարների և հոգևոր դաստիարակության գրականության ուսումնասիրության համար։

Երկը նվիրված է Սուրբ Կղեմես Անկյուրացու՝ քրիստոնեական ավանդության մեջ հիշատակվող սրբի և եպիսկոպոսի կյանքի ու հավատքի համար կրած չարչարանքների ներկայացմանը։ Վկայաբանական այս բնույթի գրականության հիմնական նպատակն է ընթերցողին ծանոթացնել սրբի հոգևոր կերպարին, նրա անսասան հավատարմությանը քրիստոնեական ուսմունքին և այն փորձություններին, որոնց նա ենթարկվել է իր համոզմունքներից չհրաժարվելու պատճառով։ Պատմության առանցքում հավատքի և իշխանության հակադրությունն է, ինչպես նաև այն գաղափարը, որ հոգևոր համոզմունքները կարող են պահպանվել նույնիսկ ծանր հալածանքների ու ճնշումների պայմաններում։ Սրբի վարքը ներկայացվում է որպես համբերության, քաջության, խոնարհության և աստվածային ճշմարտությանը նվիրվածության օրինակ։ Չարչարանքների նկարագրությունը ոչ միայն պատմողական նշանակություն ունի, այլև ծառայում է բարոյական ու կրոնական դաստիարակության նպատակին՝ ընդգծելով հավատի ամրությունը, հոգևոր տոկունությունը և նահատակության քրիստոնեական իմաստը։ Նման երկերը կարևոր դեր են ունեցել սրբերի հիշատակի պահպանման, եկեղեցական ավանդույթների փոխանցման և հավատացյալների հոգևոր կյանքի ձևավորման գործում։ Դրանք ընթերցողին հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու վաղ քրիստոնեական համայնքների փորձությունների, սրբերի պաշտամունքի և վկայաբանական գրականության գաղափարական առանձնահատկությունների մասին։ Ստեղծագործությունը արժեքավոր է նաև հայերեն կրոնական գրականության պատմության և քրիստոնեական սրբախոսական ավանդույթի ուսումնասիրության տեսանկյունից։

«Մատյան ողբերգության»-ը հայ գրականության և հոգևոր մշակույթի բացառիկ ստեղծագործություններից է, որի կենտրոնում մարդու և Աստծո հարաբերությունն է՝ ներկայացված խորապես անձնական, անկեղծ և հուզական աղոթքի ձևով։ Գրիգոր Նարեկացին իր երկում արտահայտում է մարդկային հոգու ներքին պայքարը, մեղքի գիտակցումը, զղջումը, ինքնաքննությունը, Աստծո առաջ խոնարհվելու ձգտումը և աստվածային ողորմության ու փրկության հանդեպ անսասան հույսը։ Ստեղծագործությունը բաղկացած է աղոթական գլուխներից, որոնցում հեղինակը դիմում է Աստծուն՝ խոստովանելով մարդկային թուլությունները, արտահայտելով հոգևոր տագնապները և որոնելով մխիթարություն ու ներողամտություն։ Երկի առանձնահատկություններից են պատկերավոր և բազմաշերտ լեզուն, խորհրդանշական մտածողությունը, աստվածաշնչյան հարուստ հղումները, հռետորական դիմումները և բանաստեղծական արտահայտչականությունը։ Նարեկացին մարդկային ապրումները վերածում է համամարդկային հոգևոր փորձառության՝ անդրադառնալով խղճի, պատասխանատվության, տառապանքի, հավատքի, հույսի և սիրո հիմնարար հարցերին։ Ստեղծագործությունը միաժամանակ աղոթք է, ինքնաճանաչման ուղի և աստվածաբանական խորհրդածություն, որտեղ մարդու անկատարության գիտակցումը զուգակցվում է աստվածային բարության հանդեպ վստահության հետ։ Այն մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ հոգևոր կյանքի, աղոթական ավանդույթի, գրական լեզվի և բանաստեղծական մտածողության զարգացման վրա՝ դառնալով հայ մշակութային ինքնության կարևորագույն արժեքներից մեկը։

Հրատարակության մեջ ներկայացված են հայ միջնադարյան հոգևոր մտքի մեծագույն ներկայացուցիչներից մեկի՝ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու ճառագրական ժառանգությանը պատկանող երկեր։ Նրա ստեղծագործական աշխարհը խորապես կապված է քրիստոնեական հավատքի, աստվածային ճշմարտությունների մեկնաբանության, մարդու հոգևոր կյանքի և բարոյական կատարելագործման գաղափարների հետ։ Ճառերում կարևոր տեղ են զբաղեցնում Աստծո և մարդու հարաբերության, հավատի զորության, ապաշխարության, մեղքի գիտակցման, ողորմության, սիրո, խոնարհության և փրկության թեմաները։ Հեղինակի խոսքը բնորոշվում է աստվածաշնչյան հարուստ պատկերներով, խորհրդանշական մտածողությամբ, հուզական արտահայտչականությամբ և լեզվական բարձր արվեստով։ Նարեկացու համար հոգևոր խոսքը ոչ միայն կրոնական գաղափարների բացատրության միջոց է, այլև մարդու ներաշխարհը վերափոխելու, ինքնաքննության մղելու և աստվածայինի հետ կապն ամրապնդելու ուղի։ Նրա ճառագրական ոճում համադրվում են աստվածաբանական խորությունը, գրական գեղեցկությունը և քարոզչական ներգործությունը։ Այս ժողովածուն արժեքավոր է հայ եկեղեցական գրականության, միջնադարյան աստվածաբանության, ճարտասանական արվեստի և հայ գրական լեզվի պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն նաև հնարավորություն է տալիս բացահայտելու Նարեկացու հոգևոր մտածողության տարբեր կողմերը և պատկերացում կազմելու այն հարուստ գրական ավանդույթի մասին, որի միջոցով հայ միջնադարյան մշակույթում արտահայտվել են հավատքի, մարդկային խղճի և հոգևոր կատարելության հարցերը։

Հատորում ամփոփված են վաղ քրիստոնեական եկեղեցու նշանավոր հայրերից մեկի՝ Սուրբ Եփրեմ Ասորու հոգևոր, աստվածաբանական և մեկնողական ժառանգությանը պատկանող երկեր։ Նրա գրականությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում քրիստոնեական մտքի պատմության մեջ՝ միավորելով աստվածաշնչյան խորիմաստ մեկնությունը, հավատքի հիմնադրույթների բացատրությունը, բարոյական խրատը և հոգևոր խորհրդածությունը։ Եփրեմ Ասորու ստեղծագործություններին բնորոշ են պատկերավոր լեզուն, բանաստեղծական արտահայտչամիջոցները, խորհրդանիշների առատությունը և աստվածաբանական գաղափարները ընթերցողին մատչելի ձևով ներկայացնելու ձգտումը։ Նրա երկերում առանձնահատուկ նշանակություն ունեն Աստծո, մարդու, մեղքի, ապաշխարության, փրկության, աստվածային ողորմության և քրիստոնեական կյանքի բարոյական սկզբունքների թեմաները։ Հեղինակը հաճախ դիմում է համեմատությունների, այլաբանությունների և հոգևոր պատկերների՝ աստվածաշնչյան ճշմարտությունները ոչ միայն բացատրելու, այլև ընթերցողի ներաշխարհի վրա ներգործելու նպատակով։ Նման երկերը արժեքավոր են եկեղեցական ավանդույթի, հայրաբանական մտածողության և վաղ քրիստոնեական գրականության ուսումնասիրության համար։ Դրանք հնարավորություն են տալիս ծանոթանալու այն գաղափարական ու հոգևոր միջավայրին, որտեղ ձևավորվել են քրիստոնեական աստվածաբանության կարևոր ուղղությունները, ինչպես նաև հասկանալու Սուրբ Եփրեմի ազդեցությունը հետագա եկեղեցական մեկնողական և քարոզչական ավանդույթների վրա։