История

Աշխատությունը նվիրված է թուրք-հայկական պատմական հարաբերությունների, Օսմանյան կայսրության և Հայաստանի պատմական տարածքների վերաբերյալ քաղաքական, պատմական ու հասարակական գործընթացների ուսումնասիրությանը։ Հեղինակը ներկայացնում է թուրքական և հայկական ինքնությունների ձևավորման, տարածաշրջանի պատմական զարգացումների, ազգային շարժումների և երկու ժողովուրդների միջև ձևավորված հարաբերությունների տարբեր փուլերի վերլուծություն։ Ուսումնասիրության ընթացքում անդրադարձ է կատարվում Հայաստանի պատմական նշանակությանը, Օսմանյան կառավարման ժամանակաշրջանի առանձնահատկություններին, ազգային հարցի ձևավորմանը և այն քաղաքական իրադարձություններին, որոնք ազդեցություն են ունեցել տարածաշրջանի հետագա զարգացման վրա։ Աշխատանքը ներառում է պատմական փաստերի, քաղաքական իրադարձությունների և հասարակական գործընթացների մեկնաբանություններ՝ ներկայացնելով հեղինակի տեսակետներն ու գնահատականները տվյալ ժամանակաշրջանի վերաբերյալ։ Գիրքը կարևոր նշանակություն ունի հայ-թուրքական հարաբերությունների պատմության, տարածաշրջանային քաղաքականության և ազգային ինքնագիտակցության զարգացման ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, հայագետների, արևելագետների, միջազգային հարաբերությունների մասնագետների, հետազոտողների և ընթերցողների համար, ովքեր հետաքրքրված են Հայաստանի և Թուրքիայի պատմական փոխհարաբերությունների բարդ գործընթացներով։

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է գերմանա-հայկական ընկերության հիմնադրման պատմությանը և նրա գործունեության զարգացման հիմնական փուլերին 1914-2014 թվականների ընթացքում՝ ընդգծելով հայ-գերմանական մշակութային, գիտական և քաղաքական կապերի ձևավորման ու ամրապնդման գործընթացները։ Աշխատանքը կենտրոնանում է այն պատմական համատեքստի վրա, որում ձևավորվել են երկու ժողովուրդների փոխհարաբերությունները՝ սկսած Առաջին համաշխարհային պատերազմի շրջանից, երբ Եվրոպայում և Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցող քաղաքական իրադարձությունները խթանեցին հետաքրքրությունը հայկական հարցի նկատմամբ գերմանական հասարակական և մտավոր շրջանակներում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ընկերության գործունեության տարբեր փուլերին՝ ներառյալ մշակութային միջոցառումների կազմակերպումը, գիտական համագործակցության խթանումը, հրատարակչական աշխատանքները և հասարակական իրազեկման նախաձեռնությունները, որոնք ուղղված էին հայկական պատմության, մշակույթի և ժամանակակից խնդիրների ներկայացմանը Գերմանիայում։ Նյութը վերլուծում է նաև կազմակերպության դերը հայ-գերմանական հարաբերությունների ինստիտուցիոնալացման գործում՝ հատկապես հետպատերազմյան և հետխորհրդային շրջանում, երբ ընդլայնվել են կրթական փոխանակման ծրագրերը և ակադեմիական համագործակցությունը։ Ուսումնասիրությունը ընդգծում է, որ գերմանա-հայկական ընկերության գործունեությունը նպաստել է երկու ժողովուրդների միջև մշակութային երկխոսության խորացմանը և միջազգային հարթակում հայկական մշակույթի ճանաչելիության բարձրացմանը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ցույց է տալիս, որ մեկդարյա գործունեության ընթացքում կազմակերպությունը դարձել է կարևոր միջնորդ հարթակ՝ գիտական, մշակութային և հասարակական կապերի զարգացման համար։

Աշխատությունը ներկայացնում է Սարգիս Կասյանի կյանքի, քաղաքական գործունեության և հասարակական դերակատարության վերաբերյալ կենսամատենագիտական համակարգված ցանկ՝ ընդգրկելով նրա մասին հրապարակված գրքեր, գիտական հոդվածներ, արխիվային նյութեր և այլ տեղեկատու աղբյուրներ։ Նյութերը դասակարգված են ըստ թեմատիկ և ժամանակագրական սկզբունքների՝ ապահովելով հետազոտողների համար տեղեկատվության մատչելի և կառուցվածքային հասանելիություն։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Կասյանի գործունեության տարբեր փուլերի վերաբերյալ պատմագիտական ուսումնասիրություններին, ինչպես նաև նրա դերի գնահատմանը XX դարի սկզբի հայկական քաղաքական գործընթացներում։ Աշխատությունը ծառայում է որպես կարևոր օժանդակ գործիք հայ նորագույն պատմության, քաղաքական մտքի և կենսագրական հետազոտությունների ոլորտներում՝ նպաստելով աղբյուրագիտական աշխատանքի համակարգված կազմակերպմանը։

Սույն հատորը ներկայացնում է 1941-1960 թվականներին Հայաստանում գրադարանային համակարգի զարգացման, կազմակերպման և գործունեության պատմությունը՝ հիմնված պաշտոնական փաստաթղթերի, հրամանների, հաշվետվությունների, վիճակագրական տվյալների, գրագրությունների և այլ սկզբնաղբյուրների վրա։ Ժողովածուն լուսաբանում է Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին և հետպատերազմյան շրջանում գրադարանների աշխատանքի առանձնահատկությունները, պետական մշակութային քաղաքականության ազդեցությունը գրադարանային ոլորտի վրա, հանրային, գիտական, կրթական և մասնագիտական գրադարանների ցանցի ընդլայնումը, գրքային ֆոնդերի համալրումը, ընթերցողների սպասարկման ձևերի զարգացումը և գրադարանային կադրերի պատրաստման գործընթացները։ Նյութերը հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես էր ձևավորվում և կատարելագործվում գրադարանային գործը Սովետական Հայաստանում, ինչ դեր էին գրադարանները կատարում բնակչության կրթական ու մշակութային կյանքում, ինչպես նաև ինչ խնդիրների ու մարտահրավերների էին բախվում տվյալ ժամանակաշրջանում։ Ժողովածուն արժեքավոր աղբյուր է պատմաբանների, գրադարանագետների, մշակութաբանների և խորհրդային շրջանի հասարակական ու մշակութային պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար, քանի որ ներառում է վավերագրական հարուստ նյութ, որը թույլ է տալիս բազմակողմանիորեն գնահատել գրադարանային ոլորտի զարգացման ընթացքը և նրա տեղը հանրապետության մշակութային կյանքում։

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է Պարսկաստանի պատմության հարցերի արտացոլմանը XVII–XVIII դարերի հայ պատմիչների երկերում՝ այն դիտարկելով որպես հայ պատմագրության կարևոր ուղղություններից մեկը, որը միաժամանակ ունի ինչպես աղբյուրագիտական, այնպես էլ տարածաշրջանային պատմության ուսումնասիրության արժեք։ Նյութում վերլուծվում են այն հիմնական պատմական իրադարձությունները, որոնք ներկայացված են հայ հեղինակների մոտ՝ Սեֆյան Պարսկաստանի ներքին քաղաքական զարգացումները, հայ-պարսկական հարաբերությունները, պատերազմները և վարչական համակարգի առանձնահատկությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում պատմիչների՝ իրենց ժամանակի քաղաքական և սոցիալական իրականության ընկալման ձևերին, ինչպես նաև Պարսկաստանի վերաբերյալ տեղեկությունների փոխանցման մեթոդներին՝ վկայությունների, անձնական դիտարկումների և բանավոր ավանդության հիման վրա։ Քննարկվում են նաև տարբեր հեղինակների մոտեցումների տարբերությունները, որոնցում արտացոլվում են ինչպես ազգային-կրոնական տեսանկյունները, այնպես էլ քաղաքական շահերի ազդեցությունը պատմական նյութի մեկնաբանության վրա։ Ուսումնասիրությունը ընդգծում է, որ XVII–XVIII դարերի հայ պատմիչների երկերը կարևոր աղբյուր են Պարսկաստանի պատմության ուսումնասիրության համար՝ հնարավորություն տալով վերականգնել տարածաշրջանային գործընթացների բազմաշերտ և համակողմանի պատկեր։

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է 1918–1920 թվականներին Հյուսիսային Կովկասում ձևավորված հայ գաղթական համայնքների իրավիճակին՝ այն դիտարկելով Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտի, Օսմանյան կայսրության փլուզման և տարածաշրջանային քաղաքական անկայունության լայն համատեքստում։ Նյութում վերլուծվում են հայ բնակչության զանգվածային տեղաշարժերի պատճառները, որոնք պայմանավորված էին պատերազմական գործողություններով, բռնություններով և սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամերով, ինչպես նաև նոր բնակավայրերում հարմարվելու գործընթացները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում գաղթականների սոցիալական կառուցվածքին, զբաղվածության ձևերին և տեղական իշխանությունների ու համայնքների հետ հարաբերություններին, որոնք հաճախ որոշվում էին ինչպես քաղաքական, այնպես էլ տնտեսական գործոններով։ Ուսումնասիրությունը նաև ընդգծում է բարեգործական և ինքնօգնության կազմակերպությունների դերը, որոնք փորձել են մեղմել գաղթականության ծանր պայմանները՝ ապահովելով սնունդ, կացարան և կրթական նվազագույն հնարավորություններ։ Միաժամանակ ներկայացվում են գաղթականության երկարաժամկետ հետևանքները՝ կապված հայկական սփյուռքի ձևավորման, ժողովրդագրական փոփոխությունների և տարածաշրջանում հայկական համայնքային կյանքի վերակազմակերպման հետ։

Այս փաստաթուղթը ներկայացնում է Թիֆլիսում ձևավորված հայկական բարեգործական միության գործունեության կարգավորող իրավական հիմքը, որտեղ մանրամասն սահմանվում են կազմակերպության ստեղծման նպատակները, կառուցվածքը, անդամակցության ձևերը և կառավարման սկզբունքները։ Այն արտացոլում է 19-րդ դարի վերջին Կովկասում հայկական համայնքի ներսում ձևավորված սոցիալական ինքնակազմակերպման բարձր մակարդակը և բարեգործության ինստիտուցիոնալացման փորձերը։ Փաստաթղթի հիմնական գաղափարական ուղղվածությունը կապված է կրթության տարածման, աղքատության նվազեցման և հասարակական աջակցության համակարգված կազմակերպման հետ՝ հատկապես հայկական բնակչության շրջանում, առանց սոցիալական կամ կրոնական տարբերակման։ Նման կառույցների միջոցով նպատակ էր դրվում աջակցել կարիքավորներին, զարգացնել կրթական հաստատությունները, խթանել մշակութային և հասարակական առաջընթացը, ինչպես նաև ձևավորել կայուն համայնքային համերաշխություն։ Կանոնադրության նախագծային բնույթը ցույց է տալիս, որ այն եղել է ոչ միայն գործողությունների կանոնակարգ, այլ նաև քննարկվող և կատարելագործվող փաստաթուղթ, որը պետք է համապատասխանեցվեր ժամանակի իրավական և հասարակական պահանջներին, միաժամանակ պահպանելով բարեգործական աշխատանքի հիմնական արժեքները՝ կամավորություն, անշահախնդրություն և հասարակական օգտակարություն։

Այս թեման ուսումնասիրում է 1915–1916 թվականների արևելահայ պարբերական մամուլի անդրադարձը Հայոց մեծ եղեռնին՝ բացահայտելով, թե ինչպես են ժամանակակից լրատվամիջոցները արձագանքել Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցող զանգվածային բռնություններին, տեղահանություններին և կոտորածներին։ Ուսումնասիրության շրջանակում դիտարկվում են այն պարբերականները, որոնք գործել են Ռուսական կայսրության տարածքում՝ մասնավորապես Կովկասում, և որոնք դարձել էին տեղեկատվության, վկայությունների և քաղաքական մեկնաբանությունների հիմնական աղբյուրներ հայ հասարակության համար։ Մամուլի նյութերը ներկայացնում են ինչպես փաստագրական հաղորդումներ, այնպես էլ խմբագրական մեկնաբանություններ, որոնք նպատակ ունեին ոչ միայն տեղեկացնել իրադարձությունների մասին, այլ նաև ձևավորել հանրային կարծիք, բարձրացնել ազգային ինքնագիտակցությունը և միջազգային ուշադրություն հրավիրել տեղի ունեցող ողբերգության վրա։ Այս հրապարակումներում հաճախ օգտագործվում են ականատեսների վկայություններ, փախստականների պատմություններ և դիվանագիտական տեղեկություններ, որոնք միասին ստեղծում են ժամանակի իրադարձությունների բազմաշերտ պատկեր։ Միևնույն ժամանակ մամուլը հանդես է գալիս որպես գաղափարական հարթակ, որտեղ ձևավորվում են ցավի, կորստի և դիմադրության խոսույթներ՝ միախառնված քաղաքական կոչերի և հումանիտար պահանջների հետ։ Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ արևելահայ մամուլը կարևոր դեր է խաղացել ինչպես իրադարձությունների փաստագրման, այնպես էլ ազգային հիշողության ձևավորման գործընթացում՝ դառնալով հետագա պատմական գիտակցության և ցեղասպանության հիշողության պահպանման կարևոր աղբյուր։

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպության գործունեության, կառուցվածքի և քաղաքական զարգացման հիմնական փուլերի քննությանը 1969–2001 թվականներին։ Նյութում վերլուծվում են կազմակերպության ստեղծման պատմական նախադրյալները, անդամ պետությունների միջև համագործակցության ամրապնդման նպատակները և իսլամական աշխարհի քաղաքական, տնտեսական ու մշակութային շահերի համադրման ուղղությամբ իրականացված նախաձեռնությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում կազմակերպության դերակատարությանը միջազգային հարաբերություններում, անդամ երկրների միջև համերաշխության խթանմանը, ինչպես նաև տարածաշրջանային հակամարտությունների, անվտանգության խնդիրների և արտաքին քաղաքական մարտահրավերների շուրջ ձևավորված դիրքորոշումներին։ Աշխատությունը նաև անդրադառնում է կազմակերպության ինստիտուցիոնալ կառուցվածքին, որոշումների ընդունման մեխանիզմներին և մասնագիտացված մարմինների գործունեությանը՝ գնահատելով դրանց արդյունավետությունը բազմազան քաղաքական և տնտեսական համակարգեր ունեցող երկրների համագործակցության պայմաններում։ Միաժամանակ քննարկվում են 20-րդ դարի վերջին տասնամյակների միջազգային գործընթացների ազդեցությունը կազմակերպության գործունեության վրա, ինչպես նաև դրա տեղն ու նշանակությունը գլոբալ և տարածաշրջանային քաղաքական համակարգում։

Այս նյութը վերաբերում է խորհրդային շրջանում գրադարանների դերակատարմանը գաղափարական աշխատանքի և պետական քաղաքականության տարածման գործընթացում՝ հատկապես ՍՄԿՊ Կենտկոմի հունիսյան պլենումի որոշումների պրոպագանդման համատեքստում։ Այն ներկայացնում է, թե ինչպես էին գրադարանները օգտագործվում որպես մշակութային-կրթական ինստիտուտներ՝ զանգվածների քաղաքական իրազեկվածությունը բարձրացնելու, կուսակցական որոշումների բովանդակությունը բացատրելու և հասարակության մեջ գաղափարական ազդեցություն տարածելու նպատակով։ Շեշտադրվում է գրադարանային աշխատողների կազմակերպչական և մեթոդական գործունեությունը՝ գրքային ցուցահանդեսների, թեմատիկ քննարկումների, ընթերցողական հանդիպումների և քարոզչական նյութերի տարածման միջոցով։ Նյութը նաև ընդգծում է գրադարանների ինտեգրումը պետական գաղափարախոսական համակարգին, որտեղ դրանք ոչ միայն տեղեկատվության պահպանման վայրեր էին, այլ նաև ակտիվ դեր ունեին հասարակական կարծիքի ձևավորման մեջ՝ համապատասխանեցնելով իրենց աշխատանքը կուսակցական որոշումների պահանջներին և ուղղություններին։

Աշխատությունը ներկայացնում է երիտասարդ գիտաշխատողների գիտական հոդվածների և հետազոտությունների ժողովածու՝ նվիրված Լենին-Ստալինյան կոմսոմոլի XX-ամյակին, ընդգծելով խորհրդային երիտասարդության գաղափարական, սոցիալական և արտադրական գործունեության դերը այդ պատմական ժամանակաշրջանում։ Հեղինակը (կամ կազմողները) հավաքագրում են տարբեր ոլորտների ուսումնասիրություններ, որոնք անդրադառնում են կոմսոմոլի կազմակերպչական կառուցվածքին, նրա դերին երիտասարդ կադրերի պատրաստման, կրթության և արդյունաբերական ու գյուղատնտեսական զարգացման գործընթացներում։ Աշխատությունում դիտարկվում են նաև երիտասարդ գիտաշխատողների ներդրումները գիտության և տեխնիկայի տարբեր ճյուղերում՝ ֆիզիկա, քիմիա, ինժեներական գիտություններ և հասարակական գիտություններ, ինչպես նաև նրանց մասնակցությունը սոցիալիստական շինարարության ծրագրերին։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում կոմսոմոլի գաղափարական դաստիարակչական գործառույթին՝ երիտասարդության քաղաքական ակտիվացման և խորհրդային արժեքային համակարգի ձևավորման համատեքստում։ Ժողովածուն ընդգծում է երիտասարդ գիտական կադրերի դերը երկրի գիտատեխնիկական առաջընթացի և արտադրողականության բարձրացման գործում՝ որպես խորհրդային հասարակության զարգացման կարևոր բաղադրիչ։

Աշխատությունը նվիրված է ալևիականության խնդրի ուսումնասիրությանը Հանրապետական Թուրքիայում՝ ընդգծելով դրա կրոնական, սոցիալական և քաղաքական չափումները։ Հեղինակը վերլուծում է ալևիական համայնքի պատմական ձևավորումը, դավանական առանձնահատկությունները և ինքնության կառուցման գործընթացները՝ սուննի իսլամից տարբերվող կրոնական ավանդույթների համատեքստում։ Գրքում դիտարկվում է նաև Թուրքիայի Հանրապետության պետական քաղաքականությունը ալևիների նկատմամբ՝ ներառյալ ճանաչման, ինտեգրման և երբեմն էլ մարգինալացման գործընթացները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ալևիականության և թուրքական ազգայնական գաղափարախոսության փոխհարաբերություններին, ինչպես նաև հասարակական-քաղաքական մասնակցության ձևերին՝ կուսակցական համակարգում և քաղաքացիական շարժումներում։ Հեղինակը ուսումնասիրում է նաև խտրականության, սոցիալական անհավասարության և կրոնական ազատությունների խնդիրները՝ ալևիական համայնքի օրինակով։ Աշխատությունը ընդգծում է ալևիականության դերը Թուրքիայի ներքին բազմազանության և ինքնության քաղաքականության ձևավորման մեջ։ Այն օգտակար է քաղաքագետների, կրոնագետների և տարածաշրջանային ուսումնասիրությունների մասնագետների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Սինգապուրի և Հարավարևելյան Ասիայի տարածաշրջանի դերին «ծովային Մետաքսի ճանապարհի» համակարգում 1300–1800 թվականներին՝ ընդգծելով համաշխարհային առևտրային ցանցերի ձևավորումն ու զարգացումը նախագաղութային և վաղ գաղութային փուլերում։ Հեղինակը վերլուծում է ծովային առևտրի հիմնական ուղիները, որոնք կապում էին Չինաստանը, Հնդկաստանը, Մերձավոր Արևելքը և Հարավարևելյան Ասիան՝ դիտարկելով տարածաշրջանի ռազմավարական աշխարհագրական դիրքի նշանակությունը։ Գրքում ներկայացվում են առևտրային կենտրոնների՝ նավահանգիստների և միջնորդական քաղաքների գործառույթները, ինչպես նաև դրանց տնտեսական և քաղաքական ազդեցությունը տարածաշրջանային համակարգի վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ապրանքաշրջանառությանը՝ համեմունքներ, մետաքս, կերամիկա և այլ բարձրարժեք ապրանքներ, որոնք ձևավորում էին ծովային առևտրի հիմնական հոսքերը։ Հեղինակը ուսումնասիրում է նաև տարբեր կայսրությունների և առևտրային ուժերի՝ մալայական սուլթանությունների, չինական դինաստիաների և եվրոպական գաղութային տերությունների փոխազդեցությունը։ Աշխատությունը ընդգծում է Սինգապուրի տարածաշրջանի կարևորությունը որպես ռազմավարական հանգույց՝ նախքան ժամանակակից նավահանգստային քաղաքի ձևավորումը։ Այն օգտակար է պատմաբանների, տնտեսագետների և համաշխարհային առևտրի ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Լիբանանի մութասարիֆության շրջանի (1861–1915 թթ.) պատմական, քաղաքական և սոցիալ-տնտեսական զարգացման ուսումնասիրությանը՝ ընդգրկելով Օսմանյան կայսրության վարչական համակարգում այդ հատուկ ինքնավար միավորի ձևավորման պատճառները և գործառույթները։ Հեղինակը վերլուծում է 1860 թվականի կրոնական հակամարտություններից հետո միջազգային միջամտության արդյունքում ստեղծված մութասարիֆության կառավարման մոդելը՝ ընդգծելով եվրոպական տերությունների ազդեցությունը տարածաշրջանի քաղաքական կառուցվածքի վրա։ Գրքում դիտարկվում են վարչական համակարգի կազմակերպումը, տեղական էլիտաների դերակատարությունը, համայնքային հարաբերությունները՝ հատկապես մարոնիտների, դրուզների և այլ կրոնական խմբերի միջև հավասարակշռության պահպանումը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում տնտեսական զարգացման միտումներին՝ գյուղատնտեսության, առևտրի և ծովային կապերի ընդլայնման համատեքստում, ինչպես նաև Բեյրութի աճող դերակատարությանը որպես տարածաշրջանային կենտրոն։ Հեղինակը ուսումնասիրում է նաև կրթական, մշակութային և մամուլի զարգացումները՝ ցույց տալով լիբանանյան հասարակության արդիականացման գործընթացները մութասարիֆության շրջանում։ Աշխատությունը կարևոր է պատմաբանների, արևելագետների և Մերձավոր Արևելքի քաղաքական պատմության հետազոտողների համար՝ նպաստելով Լիբանանի պետականության ձևավորման նախապատմության ավելի խոր ըմբռնմանը։

Այս աշխատությունը նվիրված է Անիի հնությունների թանգարանի (Անիյսկի հնությունների թանգարան) 1915 թվականի հաշվետվությանը՝ որպես Կովկասի և Արևմտյան Հայաստանի հնագիտական ուսումնասիրությունների կարևոր աղբյուր, որը փաստագրում է Անիի միջնադարյան քաղաքատեղիում իրականացված պեղումների արդյունքները և թանգարանի գիտական գործունեությունը տվյալ տարվա ընթացքում։ Отчёт Анийского музея древностей за 1915 год Աշխատությունում ներկայացվում են հնագիտական գտածոների մանրամասն նկարագրություններ՝ ներառյալ ճարտարապետական մնացորդներ, քանդակներ, խեցեղեն, արձանագրություններ և կենցաղային իրեր, որոնք հայտնաբերվել են Անիի ավերակներում և հարակից տարածքներում՝ բացահայտելով քաղաքի միջնադարյան մշակույթի բազմաշերտ պատկերը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում պեղումների կազմակերպման պայմաններին, որոնք իրականացվել են դժվար պատմական շրջանում՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում, ինչը զգալիորեն բարդացրել է գիտական աշխատանքների ընթացքը, բայց միևնույն ժամանակ չի խոչընդոտել նյութերի հավաքագրմանը և փաստագրմանը։ Գրքում ընդգծվում է նաև Նիկոլայ Մառի ղեկավարած գիտական դպրոցի դերը Անիի ուսումնասիրության մեջ, որի շրջանակներում ձևավորվել է նոր մոտեցում հայ միջնադարյան հնագիտության նկատմամբ՝ համադրելով լեզվաբանական, պատմական և հնագիտական մեթոդները։ Աշխատությունը ծառայում է որպես կարևոր սկզբնաղբյուր Անիի քաղաքային կյանքի, ճարտարապետության և մշակութային ժառանգության վերականգնման համար՝ նպաստելով տարածաշրջանի պատմության ավելի ամբողջական գիտական ընկալմանը։

Աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում 1991-2000 թվականներին իրականացված ագրարային վերափոխումների ուսումնասիրությանը՝ անկախության առաջին տասնամյակի սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական փոխակերպումների համատեքստում։ Հետազոտության առանցքում գյուղատնտեսության խորհրդային վարչահրամայական համակարգից շուկայական տնտեսության անցման գործընթացն է, որի կարևորագույն բաղադրիչները հողային բարեփոխումը, սեփականաշնորհումը, կոլեկտիվ և պետական տնտեսությունների լուծարումը, գյուղացիական տնտեսությունների ձևավորումը, շուկայի ազատականացումը և գյուղատնտեսական արտադրության նոր կազմակերպական ձևերի հաստատումն էին։ 1991 թվականից սկսված հողային բարեփոխումները արմատապես փոխեցին գյուղատնտեսության սեփականության և տնտեսավարման կառուցվածքը․ նախկին կոլտնտեսություններն ու պետական տնտեսությունները լուծարվեցին, իսկ հողային և արտադրական ռեսուրսների զգալի մասը փոխանցվեց անհատական և գյուղացիական տնտեսություններին։ Պաշտոնական փաստաթղթերում այս գործընթացը դիտարկվում էր որպես գյուղատնտեսության մեջ տնտեսական բարեփոխումների, սեփականաշնորհման և հողային ռեֆորմի իրականացման առանցքային փուլ։ Աշխատանքը կարող է մանրամասնորեն ուսումնասիրել վերափոխումների նախադրյալները։ Անկախության սկզբնական տարիներին Հայաստանի տնտեսությունը հայտնվել էր խոր ճգնաժամում, որն ուղեկցվում էր արտադրական կապերի խզմամբ, էներգետիկ դժվարություններով, շրջափակմամբ և նախկին խորհրդային տնտեսական համակարգի փլուզմամբ։ Այս պայմաններում գյուղատնտեսությունը դարձավ ոչ միայն տնտեսական արտադրության, այլև բնակչության գոյատևման կարևորագույն ոլորտներից մեկը։ 1990-1993 թվականներին ընդհանուր տնտեսական անկումը չափազանց խորն էր, իսկ գյուղատնտեսության մեջ իրականացված լայնածավալ սեփականաշնորհման հետևանքով գյուղատնտեսությամբ զբաղվածների թիվը զգալիորեն աճեց, սակայն աշխատանքի արտադրողականությունն ու արտադրության ապրանքայնությունը նվազեցին։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է հողային ռեֆորմի ընթացքի և արդյունքների գնահատումը։ Հողերի մասնավորեցումը հնարավորություն տվեց ձևավորելու գյուղացիական տնտեսությունների լայն ցանց և գյուղատնտեսական արտադրության մեջ հաստատելու մասնավոր սեփականության գերակշռությունը։ Միաժամանակ հողերի մասնատվածությունը, տնտեսությունների փոքր չափերը, արտադրական ռեսուրսների սահմանափակությունը և նախկին կոլեկտիվ ենթակառուցվածքների քայքայումը նոր խնդիրներ առաջացրին։ Այսպիսով, վերափոխումները մի կողմից ստեղծեցին սեփականատիրական հարաբերությունների նոր հիմք, իսկ մյուս կողմից առաջացրին արտադրության կազմակերպման, տեխնիկական ապահովվածության և շուկայական ենթակառուցվածքների ձևավորման դժվարություններ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում գյուղատնտեսական տեխնիկայի և արտադրական միջոցների սեփականաշնորհման ուսումնասիրությունը։ 1991-1993 թվականների հողային բարեփոխումներին և սեփականաշնորհմանը զուգահեռ նախկին կոլտնտեսությունների ու պետական տնտեսությունների գյուղատնտեսական տեխնիկան նույնպես անցավ սեփականաշնորհման գործընթացի միջով։ Դրա հետևանքով գյուղացիական տնտեսությունները դարձան արտադրական միջոցների անմիջական օգտագործողներ, սակայն մանր տնտեսությունների համար տեխնիկայի արդյունավետ օգտագործումը և սպասարկումը լուրջ խնդիր դարձան։ Հետագա քաղաքականության մեջ այդ պատճառով կարևորություն ստացան գյուղատնտեսական տեխնիկական սպասարկման կազմակերպումը, խորհրդատվական ծառայությունները և արտադրողների համար օժանդակ ենթակառուցվածքների ձևավորումը։ Վերափոխումների մյուս կարևոր բաղադրիչը գյուղատնտեսական շուկայի ազատականացումն էր։ Նախկինում պետականորեն կարգավորվող արտադրական և իրացման հարաբերությունների փոխարեն աստիճանաբար ձևավորվեց շուկայական մեխանիզմների վրա հիմնված համակարգ։ Գյուղացիական տնտեսությունները պետք է ինքնուրույն որոշեին արտադրության ուղղությունները, իրացման շուկաները և տնտեսական գործունեության կազմակերպման ձևերը։ Սակայն շուկայական հարաբերությունների արագ ներդրումը ուղեկցվեց գնային անկայունությամբ, արտադրական ռեսուրսների թանկությամբ, իրացման դժվարություններով և գյուղատնտեսական ապրանքների շուկայի ոչ լիարժեք ձևավորված ենթակառուցվածքներով։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև գյուղացիական տնտեսությունների ֆինանսավորման խնդրին։ Անցումային շրջանում արտադրողները սահմանափակ հնարավորություններ ունեին անհրաժեշտ սերմացու, պարարտանյութ, վառելիք, տեխնիկա և այլ միջոցներ ձեռք բերելու համար։ Այդ պատճառով գյուղատնտեսական վարկավորման համակարգի ձևավորումը դարձավ ագրարային վերափոխումների կարևոր ուղղություններից մեկը։ Միաժամանակ վարկերի հասանելիությունը, տոկոսադրույքները, գրավի պահանջները և գյուղացիական տնտեսությունների ֆինանսական կայունությունը սահմանափակում էին շուկայական մեխանիզմների լիարժեք կիրառումը։ Աշխատանքում կարող է ուսումնասիրվել նաև գյուղատնտեսական ենթակառուցվածքների վիճակը։ Վերափոխումների ընթացքում անհրաժեշտ էր ստեղծել նախկին համակարգից տարբերվող ծառայությունների ցանց՝ տեխնիկական սպասարկում, խորհրդատվություն, վարկավորում, արտադրանքի իրացում և վերամշակում։ 1993 թվականին գյուղատնտեսական բարեփոխումների արդյունքում ստեղծվեց մասնագիտական խորհրդատվական ծառայություն, իսկ հետագայում հանրապետության շրջաններում ձևավորվեցին խորհրդատվական գործակալություններ, որոնք պետք է աջակցեին նորաստեղծ գյուղացիական տնտեսություններին։ Հետազոտության մեջ կարևոր է նաև գնահատել բարեփոխումների սոցիալական հետևանքները։ Գյուղատնտեսության սեփականաշնորհումը բնակչության մեծ հատվածի համար ստեղծեց սեփականության և ինքնուրույն տնտեսական գործունեության հնարավորություն, սակայն միաժամանակ գյուղական բնակչության վրա դրվեց արտադրության և շուկայական ռիսկերի հիմնական պատասխանատվությունը։ Փոքր տնտեսությունների գերակշռությունը նպաստեց գյուղական ընտանիքների ինքնապահովմանը, բայց որոշ դեպքերում սահմանափակեց մասնագիտացման, ներդրումների և արտադրողականության բարձրացման հնարավորությունները։ Աշխատանքը կարող է ուսումնասիրել նաև գյուղատնտեսական արտադրության կառուցվածքային փոփոխությունները։ Բարեփոխումներից հետո արտադրությունը դարձավ ավելի քիչ մասնագիտացված, իսկ բուսաբուծության և անասնաբուծության հարաբերակցությունը փոխվեց։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ 1991-2005 թվականներին ապրանքային գյուղատնտեսական արտադրանքի կառուցվածքում բուսաբուծությանը բաժին էր ընկնում մոտ 56-60 տոկոս, իսկ անասնաբուծությանը՝ 40-44 տոկոս։ Այս փոփոխությունները կարելի է կապել ինչպես շուկայական պահանջարկի, այնպես էլ արտադրական ռեսուրսների և տնտեսությունների հնարավորությունների փոփոխության հետ։ Աշխատանքի կարևոր խնդիրներից է բարեփոխումների դրական և բացասական արդյունքների համադրական գնահատումը։ Դրական կողմերից կարելի է առանձնացնել մասնավոր սեփականության հաստատումը, գյուղացիական տնտեսությունների ձևավորումը, շուկայական հարաբերությունների ներդրումը և գյուղատնտեսական արտադրության նոր կազմակերպական հիմքերի ստեղծումը։ Միաժամանակ պահպանվեցին փոքր և մասնատված տնտեսությունների, տեխնիկական ապահովվածության, ֆինանսավորման, իրացման, ենթակառուցվածքների և արտադրողականության հետ կապված խնդիրներ։ Պաշտոնական գնահատականներում նույնպես նշվում է, որ 1994-2002 թվականների գյուղատնտեսական քաղաքականությունը նպաստեց արտադրության աճին և հետագա զարգացման նախադրյալների ձևավորմանը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը 1991-2000 թվականների ագրարային վերափոխումները դիտարկում է որպես Հայաստանի անկախության առաջին շրջանի ամենախորքային տնտեսական փոխակերպումներից մեկը։ Դրանք հիմնովին փոխեցին հողի սեփականության կառուցվածքը, գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպումը, գյուղական բնակչության տնտեսական վարքագիծը և գյուղատնտեսության կապը շուկայի հետ։ Միաժամանակ ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ սեփականաշնորհման և հողային բարեփոխումների արագ իրականացումը ինքնին բավարար չէր արդյունավետ շուկայական գյուղատնտեսություն ձևավորելու համար․ անհրաժեշտ էին նաև տեխնիկական, ֆինանսական, խորհրդատվական, իրացման և այլ ենթակառուցվածքների զարգացում։ Այդ պատճառով տվյալ ժամանակաշրջանը կարելի է դիտարկել ոչ միայն որպես սեփականաշնորհման փուլ, այլև որպես Հայաստանի գյուղատնտեսության նոր տնտեսական համակարգի ձևավորման և դրա հետագա զարգացման հիմնարար շրջան։

Աշխատանքը նվիրված է հին և միջնադարյան հայկական ու հունական պատմագրական աղբյուրների համեմատական ուսումնասիրությանը՝ նպատակ ունենալով բացահայտել դրանց ձևավորման ընդհանուր սկզբունքները, պատմական իրականության ներկայացման եղանակները, հեղինակների աշխարհայացքային դիրքորոշումները և յուրաքանչյուր պատմագրական ավանդույթին բնորոշ առանձնահատկությունները։ Հետազոտության առանցքում գտնվում է հայկական և հունական պատմագրության փոխհարաբերության խնդիրը, որը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու տարբեր քաղաքակրթական միջավայրերում ձևավորված պատմական հիշողության, անցյալի մեկնաբանության և պատմական իրադարձությունների գրանցման մեթոդները։ Ուշադրություն է դարձվում պատմագրական երկերի կառուցվածքին, ժամանակագրական մոտեցումներին, բանավոր ավանդության և գրավոր աղբյուրների օգտագործմանը, առասպելական ու կրոնական պատկերացումների ազդեցությանը, ինչպես նաև քաղաքական և մշակութային իրադարձությունների մեկնաբանման առանձնահատկություններին։ Հին և միջնադարյան պատմագիրների երկերում պատմությունը հաճախ հանդես է գալիս ոչ միայն որպես անցյալի իրադարձությունների հաջորդական նկարագրություն, այլև որպես հասարակության ինքնության, արժեքների և հավաքական հիշողության ձևավորման կարևոր միջոց։ Այս տեսանկյունից հայկական և հունական աղբյուրների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու, թե ինչպես են հեղինակները ներկայացնում պետության և ժողովրդի ծագումը, պատերազմները, իշխանական տոհմերը, կրոնական փոփոխությունները, օտար ժողովուրդների հետ հարաբերությունները և սեփական մշակութային ինքնության պահպանման խնդիրները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է նաև աղբյուրների հավաստիության և պատմական արժեքի գնահատումը, քանի որ պատմագիրների տեղեկությունները հաճախ միավորում են փաստական տվյալները, հեղինակային մեկնաբանությունները, բանահյուսական ավանդությունները և ժամանակաշրջանի աշխարհայացքին բնորոշ պատկերացումները։ Հայկական պատմագրության առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու ազգային պատմական հիշողության պահպանման, քրիստոնեական աշխարհայացքի ազդեցության և քաղաքական ու մշակութային ինքնության արտահայտման ձևերին, մինչդեռ հունական պատմագրական ավանդույթը ներկայացնում է պատմական քննության, պատճառահետևանքային բացատրության և քաղաքական իրադարձությունների վերլուծության հարուստ փորձառություն։ Միաժամանակ երկու ավանդույթների միջև առկա ընդհանրությունները կարող են դրսևորվել պատմական իրադարձությունների պատճառների բացահայտման ձգտման, անցյալի կարևորագույն դեմքերի և իրադարձությունների առանձնացման, ժամանակագրական շարադրանքի և հասարակության համար պատմության դաստիարակչական նշանակության ընդգծման մեջ։ Առանձնահատկությունները, սակայն, պայմանավորված են յուրաքանչյուր մշակույթի պատմական զարգացման, կրոնական միջավայրի, պետականության փորձի և գրական ավանդույթների տարբերություններով։ Հայկական և հունական աղբյուրների համադրումը հատկապես արժեքավոր է նաև այն պատճառով, որ միևնույն պատմական իրադարձությունների վերաբերյալ տարբեր ավանդույթներում պահպանված տեղեկությունները կարող են լրացնել միմյանց և նպաստել ավելի ամբողջական պատմական պատկերի վերականգնմանը։ Աշխատանքը, հետևաբար, կարևոր նշանակություն ունի ոչ միայն երկու ժողովուրդների պատմագրական ժառանգության առանձնահատկությունները հասկանալու, այլև հին և միջնադարյան պատմական մտածողության զարգացման ընդհանուր օրինաչափությունները բացահայտելու համար։ Ընդհանուր առմամբ, հետազոտությունը հայկական և հունական պատմագրությունը դիտարկում է որպես միմյանց հետ համեմատելի, փոխազդող և միաժամանակ ինքնատիպ ավանդույթներ, որոնց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի խորությամբ հասկանալու պատմության գրության ձևավորման գործընթացը, պատմական հիշողության կառուցումը և հին ու միջնադարյան հասարակությունների կողմից սեփական անցյալի ընկալման եղանակները։

Աշխատությունը նվիրված է Կովկասյան մշակութային աշխարհի և Հայաստանի փոխհարաբերությունների, պատմական ընդհանրությունների ու մշակութային փոխազդեցությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակում Հայաստանը դիտարկվում է Կովկասի բազմաշերտ մշակութային տարածքի համատեքստում՝ ուշադրություն դարձնելով տարածաշրջանի ժողովուրդների միջև ձևավորված պատմական կապերին, մշակութային փոխներթափանցումներին և փոխադարձ ազդեցություններին։ Աշխատության մեջ կարող են ուսումնասիրվել Կովկասի ժողովուրդների նյութական և հոգևոր մշակույթի հիմնական դրսևորումները՝ ճարտարապետությունը, արվեստը, գրականությունը, երաժշտությունը, ժողովրդական ավանդույթները, կրոնական պատկերացումները, կենցաղային մշակույթը և բանահյուսությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայկական մշակույթի առանձնահատկություններին և այն պատմական պայմաններին, որոնց ներքո այն ձևավորվել ու զարգացել է տարածաշրջանային մշակութային միջավայրում։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու հայկական մշակույթի ինչպես ինքնատիպ, այնպես էլ փոխազդեցության արդյունքում ձևավորված տարրերը՝ համադրելով դրանք Կովկասի մյուս մշակութային ավանդույթների հետ։ Կարևոր տեղ է հատկացվում պատմական շփումների, առևտրական և քաղաքական կապերի, բնակչության տեղաշարժերի և հարևան ժողովուրդների միջև հաղորդակցության ազդեցությանը մշակութային գործընթացների վրա։ Աշխատության մեջ կարող են դիտարկվել նաև տարբեր ժամանակաշրջաններում Հայաստանի և Կովկասի այլ տարածաշրջանների միջև ստեղծված մշակութային կապերը, ինչպես նաև դրանց արտահայտությունները արվեստի և ճարտարապետության մեջ։ Հատուկ նշանակություն կարող է ունենալ եկեղեցական և հոգևոր մշակույթի ուսումնասիրությունը, քանի որ քրիստոնեական ավանդույթները կարևոր դեր են ունեցել տարածաշրջանի մշակութային պատմության ձևավորման գործում։ Միաժամանակ աշխատանքը կարող է անդրադառնալ ժողովրդական մշակույթի ընդհանրություններին՝ ծիսակարգերին, ավանդական արհեստներին, կենցաղային սովորույթներին և բանահյուսական մոտիվներին՝ բացահայտելով դրանց տարածման ու փոխակերպման գործընթացները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է նաև մշակութային ինքնության պահպանման և տարածաշրջանային փոխազդեցության հարաբերակցության խնդիրը․ ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է ժողովուրդը պահպանել իր մշակութային ինքնատիպությունը՝ միաժամանակ գտնվելով բազմազան և փոխկապակցված մշակութային միջավայրում։ Աշխատության արժեքը պայմանավորված է նրանով, որ այն Կովկասը ներկայացնում է որպես պատմականորեն փոխկապակցված մշակութային տարածք, որտեղ տարբեր ժողովուրդների ժառանգությունները ձևավորվել են ինչպես ինքնուրույն զարգացման, այնպես էլ երկարատև շփումների արդյունքում։ Նյութը կարող է հետաքրքրել հայագետներին, մշակութաբաններին, պատմաբաններին, արվեստաբաններին, Կովկասի ժողովուրդների մշակույթն ուսումնասիրող հետազոտողներին, ուսանողներին և տարածաշրջանի պատմամշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Աշխատությունը նվիրված է Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միության ձևավորման, զարգացման և բազմակողմանի գործունեության պատմությանը։ Ուսումնասիրությունը ներկայացնում է կազմակերպության ստեղծման նախադրյալները, նրա գործունեության հիմնական փուլերը և այն դերը, որը միությունը կատարել է հայ ժողովրդի սոցիալական, կրթական, մշակութային և ազգային կյանքի տարբեր ոլորտներում։ Աշխատանքի հիմքում բարեգործական գործունեության պատմությունն է, սակայն թեման չի սահմանափակվում միայն նյութական օգնության կազմակերպմամբ․ միության գործունեությունը դիտարկվում է որպես հայ համայնքների համախմբման, կրթության և մշակույթի պահպանման, սոցիալական աջակցության և ազգային ինքնության ամրապնդման ավելի լայն գործընթացի բաղադրիչ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում կազմակերպության գործունեության աշխարհագրական ընդլայնմանը և տարբեր երկրներում հայկական համայնքների հետ դրա կապերի ձևավորմանը։ Ուսումնասիրության ընթացքում ներկայացվում են կրթական հաստատությունների, մշակութային ծրագրերի, սոցիալական աջակցության նախաձեռնությունների և այլ բարեգործական ծրագրերի զարգացման ուղղությունները, որոնց միջոցով կազմակերպությունը նպաստել է համայնքային կյանքի կազմակերպմանը և հասարակական կարիքների բավարարմանը։ Աշխատանքը կարևորում է նաև միության գործունեությունը Հայաստանի և սփյուռքի միջև կապերի պահպանման ու զարգացման համատեքստում՝ ցույց տալով, թե ինչպես են փոխվել կազմակերպության առաջնահերթությունները քաղաքական և սոցիալական տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Առանձին նշանակություն ունի հայ ժողովրդի համար հատկապես ծանր պատմական իրադարձությունների և ճգնաժամային ժամանակաշրջանների ընթացքում իրականացված օգնությունը, երբ բարեգործական կառույցները ստանձնել են բնակչության աջակցության, որբերի և կարիքավորների խնամքի, կրթության կազմակերպման և սոցիալական վերականգնման կարևոր գործառույթներ։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես է կազմակերպությունը հարմարվել տարբեր երկրների քաղաքական, տնտեսական և հասարակական պայմաններին՝ պահպանելով իր հիմնական բարեգործական և ազգային առաքելությունը։ Միաժամանակ ուշադրություն է դարձվում կառույցի ներքին կազմակերպմանը, մասնաճյուղերի ձևավորմանը, նվիրատուների և անդամների ներգրավմանը և բարեգործական գործունեության համակարգման մեխանիզմներին։ Աշխատանքի արժեքը պայմանավորված է նրանով, որ կազմակերպության պատմությունը ներկայացվում է հայ սփյուռքի և ազգային հասարակական կյանքի ավելի լայն պատմական համատեքստում։ Այն հնարավորություն է տալիս դիտարկել բարեգործությունը որպես հասարակական ինքնակազմակերպման կարևոր ձև և գնահատել դրա ազդեցությունը կրթության, մշակույթի, սոցիալական պաշտպանության և համայնքային համերաշխության զարգացման վրա։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել հայոց պատմությամբ, սփյուռքագիտությամբ, բարեգործական կազմակերպությունների պատմությամբ և հայկական համայնքների հասարակական կյանքով հետաքրքրվող պատմաբաններին, հետազոտողներին, ուսանողներին և ընթերցողներին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ներկայացնում է հայկական բարեգործական շարժման կարևորագույն կառույցներից մեկի պատմական ուղին՝ բացահայտելով դրա ձևավորման պատճառները, գործունեության հիմնական ուղղությունները և երկարաժամկետ նշանակությունը հայ ժողովրդի և սփյուռքի կյանքում։

Աշխատությունը նվիրված է 1905–1907 թվականներին Հայաստանի տարածքում բանվորական շարժման ձևավորման, զարգացման և քաղաքական դրսևորումների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում այդ ժամանակաշրջանի սոցիալ-տնտեսական պայմաններն են, արդյունաբերական կենտրոններում բանվորների աշխատանքի ու կենցաղի առանձնահատկությունները, աշխատավորների սոցիալական խնդիրները և դրանց հիման վրա ձևավորված կազմակերպված բողոքի ու պայքարի տարբեր ձևերը։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են դիտարկվել գործադուլները, ցույցերը, աշխատանքային պայմանների բարելավման պահանջները, աշխատավարձի և աշխատանքային ժամերի խնդիրները, ինչպես նաև բանվորների կազմակերպման ձևերն ու փոխօգնության մեխանիզմները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում 1905 թվականի Ռուսական առաջին հեղափոխության ազդեցությանը, որի քաղաքական և սոցիալական ալիքները տարածվեցին նաև Հարավային Կովկասում և նպաստեցին աշխատավորական շարժումների ակտիվացմանը։ Հայաստանի քաղաքներում և արդյունաբերական կենտրոններում բանվորական պայքարը զարգանում էր տեղական սոցիալ-տնտեսական պայմանների, ազգային հարաբերությունների և Ռուսական կայսրության ընդհանուր քաղաքական իրավիճակի ազդեցության ներքո։ Աշխատությունը կարող է ուսումնասիրել նաև սոցիալիստական և հեղափոխական գաղափարների տարածումը բանվորների շրջանում, քաղաքական կազմակերպությունների գործունեությունը և դրանց կապերը աշխատավորական միջավայրի հետ։ Կարևոր նշանակություն ունի բանվորական շարժման և գյուղացիական կամ այլ հասարակական շարժումների փոխհարաբերության ուսումնասիրությունը, քանի որ 20-րդ դարի սկզբի Հայաստանի հասարակական կյանքում սոցիալական տարբեր խմբերի խնդիրները հաճախ փոխկապակցված էին։ Հետազոտության միջոցով հնարավոր է բացահայտել նաև իշխանությունների և վարչական մարմինների վերաբերմունքը գործադուլների ու քաղաքական ակտիվության նկատմամբ, վերահսկողության և ճնշման կիրառվող մեխանիզմները, ինչպես նաև շարժման կազմակերպիչների ու մասնակիցների նկատմամբ ձեռնարկված միջոցները։ Ժամանակաշրջանի ուսումնասիրությունը կարևոր է Հայաստանի սոցիալական պատմության տեսանկյունից, քանի որ 1905–1907 թվականների իրադարձությունները նպաստեցին հասարակական-քաղաքական ակտիվության աճին և աշխատավորների կազմակերպվածության նոր ձևերի առաջացմանը։ Աշխատությունը կարող է հիմնվել մամուլի հրապարակումների, արխիվային փաստաթղթերի, կուսակցական և կազմակերպական նյութերի, հուշագրությունների ու այլ պատմական աղբյուրների վրա՝ հնարավորություն տալով վերականգնել բանվորական շարժման հիմնական փուլերը, մասնակիցների կազմը և պայքարի մեթոդները։ Ուսումնասիրությունը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, սոցիալական պատմության մասնագետներին, քաղաքագետներին, հասարակական շարժումների հետազոտողներին, հայագետներին, դասախոսներին, ասպիրանտներին և Հայաստանի 20-րդ դարի սկզբի պատմությամբ հետաքրքրվող ուսանողներին։

Աշխատությունը նվիրված է XII դարի երկրորդ կեսին Հայոց Կիլիկիայի տարածքում քրիստոսաբանական վեճերի և աստվածաբանական բանավեճերի ուսումնասիրությանը՝ հատկապես 1165-1198 թվականների ժամանակաշրջանի շրջանակում։ Հետազոտության կենտրոնում քրիստոնեական դավանաբանության այն հիմնարար հարցերն են, որոնք վերաբերում էին Քրիստոսի աստվածային և մարդկային բնությունների փոխհարաբերությանը, դրանց միությանը և այդ միության աստվածաբանական մեկնաբանություններին։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է Կիլիկյան Հայաստանի պատմության և Հայ Առաքելական Եկեղեցու դավանաբանական մտքի զարգացման տեսանկյունից, քանի որ այդ ժամանակաշրջանում հայկական հոգևոր և քաղաքական միջավայրը ակտիվորեն շփվում էր ինչպես բյուզանդական, այնպես էլ լատինական քրիստոնեական աշխարհի հետ։ Այդ շփումները բնականաբար առաջ էին բերում եկեղեցական և դավանաբանական տարբերությունների քննարկումներ, փոխադարձ քննադատություններ և միության հնարավորությունների վերաբերյալ բանավեճեր։ Աշխատանքը ուսումնասիրում է այդ հակասությունների ձևավորման պատմական նախադրյալները, հիմնական մասնակիցներին, նրանց դիրքորոշումները և կիրառված աստվածաբանական փաստարկները՝ ուշադրություն դարձնելով հատկապես հայկական և օտար եկեղեցական ավանդույթների փոխհարաբերություններին։ Հետազոտության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել նաև ժամանակաշրջանի հայկական աստվածաբանական գրականությունը, եկեղեցական նամակագրությունը, ժողովական քննարկումները և այլ պատմական աղբյուրները, որոնց միջոցով հնարավոր է վերականգնել դավանաբանական վեճերի ընթացքն ու տրամաբանությունը։ Քրիստոսաբանական հարցերը դիտարկվում են ոչ միայն որպես վերացական աստվածաբանական խնդիրներ, այլև որպես եկեղեցական հարաբերությունների, քաղաքական իրադրության և միջմշակութային կապերի հետ սերտորեն կապված երևույթներ։ Հատուկ նշանակություն ունի 1165-1198 թվականների ընտրությունը, քանի որ այդ ժամանակաշրջանը թույլ է տալիս հետևել Կիլիկիայի հայկական իշխանության և եկեղեցական շրջանակների ներսում ու արտաքին հարաբերություններում տեղի ունեցող կարևոր փոփոխություններին։ Ուսումնասիրությունը կարող է բացահայտել նաև այն, թե ինչպես էին տարբեր եկեղեցական ավանդույթներ մեկնաբանում Քրիստոսի անձի վերաբերյալ դավանաբանական ձևակերպումները, ինչպիսի լեզվական և հասկացական տարբերություններ էին առաջանում թարգմանությունների ու բանավեճերի ընթացքում, և ինչ դեր էին այդ հարցերում կատարում աստվածաբանական հեղինակություններն ու եկեղեցական գործիչները։ Աշխատանքի արժեքը պայմանավորված է նրանով, որ այն Կիլիկյան Հայաստանի պատմությունը ներկայացնում է նաև մտավոր և հոգևոր կյանքի տեսանկյունից՝ ցույց տալով, թե ինչպես էին դավանաբանական հարցերը կապված հայկական եկեղեցական ինքնության պահպանման, այլ քրիստոնեական կենտրոնների հետ հարաբերությունների և հնարավոր եկեղեցական մերձեցման խնդիրների հետ։ Ընդհանուր առմամբ, հետազոտությունը կարևոր աղբյուրագիտական և պատմաաստվածաբանական նշանակություն ունի Կիլիկյան Հայաստանի, միջնադարյան հայկական եկեղեցու և XII դարի քրիստոնեական աշխարհում ընթացող միջեկեղեցական հարաբերությունների ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է Ղարաբաղյան հակամարտության և Թուրքիայի դերակատարության պատմական ու համեմատական ուսումնասիրությանը՝ տարածաշրջանային գործընթացները դիտարկելով պատմական զարգացման, միջազգային հարաբերությունների և աշխարհաքաղաքական փոխազդեցությունների համատեքստում։ Գրքում ներկայացվում են հակամարտության ձևավորման և զարգացման հիմնական փուլերը՝ ուշադրություն դարձնելով քաղաքական, պատմական, ազգային և տարածքային գործոնների փոխկապակցվածությանը։ Առանձին ուսումնասիրության առարկա է Թուրքիայի դիրքորոշումը հակամարտության տարբեր փուլերում, դրա փոփոխության պատճառները և տարածաշրջանային քաղաքականության շրջանակում իրականացվող քայլերը։ Հեղինակը համադրում է պատմական աղբյուրներն ու քաղաքական գործընթացները՝ փորձելով բացահայտել այն գործոնները, որոնք պայմանավորել են Թուրքիայի վերաբերմունքը հակամարտության նկատմամբ և դրա ազդեցությունը տարածաշրջանային ուժերի հարաբերակցության վրա։ Համեմատական վերլուծության միջոցով դիտարկվում են տարբեր ժամանակաշրջանների քաղաքական իրավիճակները, միջազգային դերակատարների մոտեցումները և հակամարտության կարգավորման փորձերը՝ բացահայտելով դրանց միջև առկա ընդհանրություններն ու տարբերությունները։ Աշխատության մեջ քննարկվում է նաև Թուրքիայի հարաբերությունների զարգացումը տարածաշրջանի երկրների և միջազգային կառույցների հետ՝ հաշվի առնելով անվտանգության, տնտեսական, ռազմավարական և քաղաքական շահերի փոխազդեցությունը։ Կարևոր տեղ է հատկացվում հակամարտության միջազգայինացման գործընթացին, արտաքին ուժերի ներգրավվածությանը և տարածաշրջանային քաղաքականության փոփոխություններին, որոնք ազդեցություն են ունեցել հակամարտության ընթացքի և հնարավոր կարգավորման հեռանկարների վրա։ Գիրքը հնարավորություն է տալիս Ղարաբաղյան հակամարտությունը դիտարկել ոչ միայն որպես տեղային հակամարտություն, այլև որպես Հարավային Կովկասի և ավելի լայն տարածաշրջանի միջազգային հարաբերությունների կարևոր բաղադրիչ։ Պատմական և համեմատական մոտեցումների համադրումը թույլ է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել հակամարտության զարգացման օրինաչափությունների, Թուրքիայի քաղաքականության առանձնահատկությունների և տարածաշրջանային գործընթացների փոխկապակցվածության մասին։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, քաղաքագետների, միջազգային հարաբերությունների մասնագետների, տարածաշրջանային հետազոտողների, դիվանագետների, հետազոտողների և ուսանողների համար, ինչպես նաև այն ընթերցողների, ովքեր հետաքրքրված են Հարավային Կովկասի պատմությամբ և աշխարհաքաղաքական զարգացումներով։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի և Բյուզանդական կայսրության միջև պատմական, քաղաքական, ռազմական, կրոնական և մշակութային փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակում ներկայացվում են երկու կողմերի հարաբերությունների ձևավորման և զարգացման հիմնական փուլերը, Հայաստանի աշխարհաքաղաքական նշանակությունը Բյուզանդական կայսրության համար, ինչպես նաև տարածաշրջանում ազդեցության և իշխանության համար ընթացող պայքարի առանձնահատկությունները։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում հայկական իշխանական տոհմերի և բյուզանդական իշխանությունների փոխհարաբերություններին, ռազմական համագործակցությանը և հակամարտություններին, հայկական տարածքների նկատմամբ կայսրության քաղաքականությանը, ինչպես նաև հայերի ներգրավվածությանը բյուզանդական պետական և ռազմական կառույցներում։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև կրոնական և մշակութային փոխազդեցությունների ուսումնասիրությունը, այդ թվում՝ հայ և բյուզանդական եկեղեցական ավանդույթների հարաբերությունները, դավանաբանական տարաձայնությունները և մշակութային կապերը։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ամբողջական պատկերացում կազմելու միջնադարյան Հայաստանի և Բյուզանդական կայսրության փոխկապակցված պատմության մասին՝ ընդգծելով այդ հարաբերությունների ազդեցությունը Հայաստանի քաղաքական դիրքի, տարածքային փոփոխությունների և տարածաշրջանային զարգացումների վրա։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, բյուզանդագետների, հայագետների, միջազգային հարաբերությունների պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների, ուսանողների և միջնադարյան պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Այս պատմագիտական աշխատությունը նվիրված է Էրիախի երկրի պատմության, աշխարհագրական դիրքի, քաղաքական զարգացման և մշակութային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը մ.թ.ա. VIII–VI դարերում։ Գրքում վերլուծվում են տարածաշրջանի ձևավորման պատմական նախադրյալները, վարչաքաղաքական կառուցվածքը, բնակչության կազմը, տնտեսական կյանքը, բնակավայրերի զարգացման առանձնահատկությունները և հարևան պետությունների հետ ունեցած փոխհարաբերությունները։ Հեղինակը հիմնվում է հնագիտական պեղումների արդյունքների, սեպագիր արձանագրությունների, պատմական աղբյուրների և ժամանակակից գիտական ուսումնասիրությունների վրա՝ ներկայացնելով տվյալ ժամանակաշրջանի քաղաքական իրադարձությունների, ռազմական գործընթացների և մշակութային փոխազդեցությունների համակողմանի պատկերը։ Աշխատությունում անդրադարձ է կատարվում նաև տարածաշրջանի նյութական մշակույթին, կրոնական պատկերացումներին, պաշտպանական կառույցներին, առևտրատնտեսական կապերին և դրանց ազդեցությանը պատմական զարգացումների վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Էրիախի երկրի տեղին Հայկական լեռնաշխարհի հին պետական կազմավորումների համակարգում և դրա նշանակությանը տարածաշրջանի վաղ պատմության վերակազմության համար։ Գիրքը նախատեսված է պատմաբանների, հնագետների, արևելագետների, բուհերի դասախոսների, ուսանողների և բոլոր այն ընթերցողների համար, ովքեր հետաքրքրված են Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն պատմությամբ և քաղաքակրթական զարգացումներով։

Գիրքը նվիրված է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության գործունեության ուսումնասիրությանը Արևմտյան Հայաստանում 1895-1908 թվականների ընթացքում՝ ներկայացնելով այդ ժամանակաշրջանի քաղաքական, հասարակական և ազգային-ազատագրական շարժումների առանձնահատկությունները։ Աշխատության մեջ վերլուծվում են կուսակցության ձևավորման ու գործունեության հիմնական ուղղությունները, կազմակերպչական կառուցվածքը, գաղափարական նպատակները և նրա դերը արևմտահայության ազգային խնդիրների լուծման գործընթացներում։ Ուսումնասիրությունը անդրադառնում է Օսմանյան կայսրության պայմաններում հայ բնակչության ծանր կացությանը, ինքնապաշտպանական նախաձեռնություններին, քաղաքական պայքարի ձևերին և ազգային կազմակերպությունների գործունեության առանձնահատկություններին։ Ներկայացվում են կուսակցության հարաբերությունները տեղի հայ համայնքների, այլ ազգային ուժերի և ժամանակաշրջանի քաղաքական իրադարձությունների հետ։ Գիրքը կարևոր նյութ է պարունակում XIX դարավերջի և XX դարասկզբի հայ ազգային շարժումների, արևմտահայ հասարակական կյանքի և քաղաքական գործընթացների վերաբերյալ։ Այն արժեքավոր աղբյուր է պատմաբանների, հայագետների, քաղաքական պատմությամբ հետաքրքրվողների և ընթերցողների համար, ովքեր ցանկանում են խորությամբ ուսումնասիրել այդ ժամանակաշրջանի բարդ ու բազմաշերտ իրադարձությունները։

Նյութը նվիրված է Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ տեղի ունեցած իրադարձությունների հետևանքով առաջացած ժողովրդագրական և հումանիտար փոփոխությունների ուսումնասիրությանը՝ կենտրոնանալով էթնիկ հայ բնակչության տեղահանության, անվտանգության խնդիրների և տարածաշրջանի սոցիալ-քաղաքական իրավիճակի վրա։ Այն ներկայացնում է մարդկանց անձնական պատմությունները, ապրումների և որոշումների դրդապատճառները՝ ցույց տալով, թե ինչպես են հակամարտությունները և քաղաքական զարգացումները ազդում համայնքների, ընտանիքների և անհատների կյանքի վրա։ Ուսումնասիրության շրջանակում անդրադարձ է կատարվում բնակչության հեռացման պատճառներին, հարկադրական տեղաշարժի հետևանքներին, ինքնության պահպանման հարցերին և տարածաշրջանի ապագայի վերաբերյալ մտահոգություններին։ Նյութը կարևոր է ժամանակակից հակամարտությունների, փախստականների խնդիրների, մարդու իրավունքների պաշտպանության և Հարավային Կովկասի քաղաքական գործընթացների ուսումնասիրման տեսանկյունից։ Այն կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, քաղաքական վերլուծաբաններին, միջազգային հարաբերությունների մասնագետներին, հետազոտողներին և բոլոր նրանց, ովքեր ցանկանում են հասկանալ հակամարտությունների մարդկային ազդեցությունը։

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է Իրանի Քոմիջան շրջանի ժողովրդական թատերականացված ծեսերի պատմազգագրական ուսումնասիրությանը՝ բացահայտելով տվյալ համայնքի ավանդական մշակույթի, ծիսական պատկերացումների և ժողովրդական ստեղծագործության առանձնահատկությունները։ Հեղինակը հետազոտում է ծիսական գործողությունների ծագումը, զարգացման ընթացքը, կառուցվածքը, բովանդակությունը և հասարակական նշանակությունը՝ ներկայացնելով դրանց դերը համայնքային կյանքի, ինքնության պահպանման և մշակութային ժառանգության փոխանցման գործընթացներում։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում են ժողովրդական ներկայացումների, դիմակավորման, կերպարային խաղերի, երգերի, պարերի, ծիսական խոսքի և խորհրդանշական գործողությունների առանձնահատկությունները, ինչպես նաև դրանց կապը պատմական իրադարձությունների, կրոնական պատկերացումների, կենցաղային ավանդույթների և տեղական սովորույթների հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ծեսերի մասնակիցների դերին, ավանդական բեմականացման ձևերին և դրանց փոփոխություններին ժամանակակից հասարակական պայմաններում։ Աշխատությունը հիմնված է պատմազգագրական նյութերի, դաշտային հետազոտությունների, բանավոր հիշողությունների և մշակութաբանական վերլուծությունների վրա՝ հնարավորություն տալով ամբողջական պատկերացում կազմել Քոմիջան շրջանի ժողովրդական մշակույթի յուրահատկությունների մասին։ Գիրքը նախատեսված է ազգագրագետների, մշակութաբանների, պատմաբանների, բանահյուսության մասնագետների, ուսանողների և բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրված են Իրանի ժողովուրդների ավանդական մշակույթի, ծիսական համակարգերի և ժողովրդական արվեստի ուսումնասիրությամբ։

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է 20-րդ դարի սկզբին Արևմտյան Հայաստանում իրականացված բարենորոգումների գործընթացի և Գերմանիայի քաղաքականության համակողմանի ուսումնասիրությանը Օսմանյան կայսրությունում։ Աշխատության մեջ վերլուծվում են 1912–1914 թվականների հայկական բարենորոգումների ծրագրերը, դրանց առաջացման պատմաքաղաքական նախադրյալները, միջազգային դիվանագիտական միջավայրը և եվրոպական տերությունների դիրքորոշումները հայկական հարցի վերաբերյալ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Օսմանյան իշխանությունների քաղաքականությանը, բարենորոգումների իրականացման խոչընդոտներին, ինչպես նաև Գերմանիայի դերին՝ որպես Առաջին համաշխարհային պատերազմին նախորդող շրջանում Օսմանյան կայսրության կարևոր դաշնակցի և ազդեցիկ գործընկերոջ։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում են գերմանա-թուրքական հարաբերությունների զարգացումը, տնտեսական, ռազմական և քաղաքական համագործակցության ուղղությունները, ինչպես նաև դրանց ազդեցությունը հայկական հարցի և տարածաշրջանային քաղաքական գործընթացների վրա։ Ներկայացվում են պատմական փաստաթղթերի, դիվանագիտական նյութերի և գիտական ուսումնասիրությունների հիման վրա կատարված վերլուծություններ, որոնք հնարավորություն են տալիս ավելի խորությամբ հասկանալու տվյալ ժամանակաշրջանի բարդ քաղաքական իրադրությունը։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, հայագետների, միջազգային հարաբերությունների մասնագետների, քաղաքական գիտությունների հետազոտողների, դասախոսների, ուսանողների և բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրված են Հայկական հարցի պատմությամբ, Օսմանյան կայսրության վերջին շրջանի քաղաքական զարգացումներով և եվրոպական տերությունների ազդեցությամբ Մերձավոր Արևելքում։

Այս հրատարակությունը ներկայացնում է Մոսկվայի հայկական շրջանակի կանոնադրական փաստաթուղթը՝ արտացոլելով հայ համայնքային կազմակերպման, հասարակական կյանքի և մշակութային գործունեության առանձնահատկությունները։ Փաստաթղթում ամրագրված են կազմակերպության ստեղծման նպատակները, կառուցվածքը, անդամակցության պայմանները, կառավարման ձևերը, անդամների իրավունքներն ու պարտականությունները, ինչպես նաև գործունեության հիմնական ուղղությունները։ Հրատարակությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է 19-րդ և 20-րդ դարերի սահմանագծում Մոսկվայի հայ համայնքի կազմակերպված կյանքի, մտավոր-մշակութային կապերի և հասարակական նախաձեռնությունների ուսումնասիրության համար։ Այն հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել այն մասին, թե ինչպես էին հայկական համայնքները ձևավորում իրենց ներքին կառավարման համակարգերը, աջակցում կրթական, բարեգործական և մշակութային նախաձեռնություններին և պահպանում ազգային ինքնությունը օտար միջավայրում։ Գիրքը հատկապես արժեքավոր է պատմաբանների, հայագետների, արխիվագետների և սփյուռքագիտությամբ զբաղվող հետազոտողների համար, քանի որ այն ներկայացնում է ժամանակաշրջանի հասարակական կյանքի մասին անմիջական վավերագրական նյութ։

Այս գիրքը ներկայացնում է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի դերն ու գործունեությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին՝ 1939-1945 թվականների բարդ և ճգնաժամային ժամանակաշրջանում։ Աշխատության մեջ մանրամասն ուսումնասիրվում են Հայ Առաքելական Եկեղեցու հոգևոր, ազգային և հասարակական նախաձեռնությունները պատերազմի պայմաններում, երբ հայ ժողովուրդը ինչպես Խորհրդային Հայաստանում, այնպես էլ սփյուռքում կանգնած էր բազմաթիվ դժվարությունների առջև։ Գիրքը լուսաբանում է Մայր Աթոռի հարաբերությունները պետական կառույցների հետ, եկեղեցու մասնակցությունը համազգային խնդիրների լուծմանը, պատերազմի հետևանքով առաջացած սոցիալական ու բարոյական մարտահրավերներին արձագանքելու ուղիները, ինչպես նաև հոգևոր կենտրոնի ջանքերը հայ ժողովրդի միասնության պահպանման գործում։ Ուսումնասիրության ընթացքում ներկայացվում են պատմական փաստաթղթեր, արխիվային նյութեր, պաշտոնական գրություններ և այլ աղբյուրներ, որոնք հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմել այդ տարիներին եկեղեցու ունեցած ազդեցության և պատասխանատվության մասին։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի ոչ միայն եկեղեցական պատմության, այլև Հայաստանի 20-րդ դարի պատմական գործընթացների ուսումնասիրության համար՝ ցույց տալով, թե ինչպես է հոգևոր կառույցը շարունակել իր առաքելությունը պատերազմի, քաղաքական փոփոխությունների և հասարակական ծանր պայմանների ժամանակաշրջանում։ Այն արժեքավոր աղբյուր է հետազոտողների, պատմաբանների և բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրվում են Հայ Առաքելական Եկեղեցու, ազգային ինքնության պահպանման և հայ ժողովրդի պատմական դիմադրողականության հարցերով։

Այս ժողովածուն նվիրված է Ռուսաստանի տարածքում բնակվող հայության ազգային ինքնակազմակերպման, ներկայացուցչական մարմնի ստեղծման և հասարակական-քաղաքական խնդիրների քննարկման հարցերին։ Աշխատության մեջ ներկայացված հոդվածները անդրադառնում են ազգային ժողովի գումարման գաղափարին, դրա անհրաժեշտության հիմնավորումներին, հայ համայնքների միավորման հնարավորություններին և Ռուսաստանի հայության շահերի պաշտպանության կազմակերպական ձևերին։ Ժողովածուն արտացոլում է տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական մտքի զարգացումները, ազգային ինքնագիտակցության դրսևորումները և այն խնդիրները, որոնց առջև կանգնած էր ռուսահայ համայնքը։ Նյութերում քննարկվում են նաև համայնքային կառավարման, կրթական, մշակութային և քաղաքական նախաձեռնությունների նշանակությունը՝ ընդգծելով միասնական ներկայացուցչական կառույց ունենալու կարևորությունը։ Աշխատությունը արժեքավոր աղբյուր է XIX դարի վերջի և XX դարի սկզբի հայ ազգային շարժումների, Ռուսաստանի հայ համայնքների պատմության, հասարակական կազմակերպությունների ձևավորման և հայ քաղաքական մտքի ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է Վանի սեպագիր արձանագրությունների մեկնաբանության հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Վերլուծվում են արձանագրությունների լեզվական, պատմական և բովանդակային առանձնահատկությունները, դրանց ընթերցման, թարգմանության և մեկնաբանության տարբեր գիտական մոտեցումները։ Ուսումնասիրությունում քննարկվում են սեպագիր աղբյուրների նշանակությունը Ուրարտուի քաղաքական պատմության, պետական կառավարման, ռազմական գործունեության, կրոնական պատկերացումների և մշակութային կյանքի վերակազմության համար։ Անդրադարձ է կատարվում արձանագրությունների տեքստաբանական վերլուծությանը, դրանցում կիրառված լեզվական ձևերին և պատմական իրադարձությունների լուսաբանմանը՝ համադրելով հնագիտական և պատմական այլ սկզբնաղբյուրների տվյալների հետ։ Աշխատությունը նպաստում է Վանի սեպագիր ժառանգության առավել խորքային ընկալմանը և Ուրարտուի պատմության ու մշակույթի ուսումնասիրության հիմնարար հարցերի բացահայտմանը։

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է Իրանի Իսլամական հեղափոխությունից հետո արաբական երկրների և Իրանի միջև քաղաքական հարաբերությունների զարգացման հիմնական ուղղություններին մինչև 21-րդ դարի սկիզբը՝ ընդգծելով տարածաշրջանային մրցակցության, համագործակցության և գաղափարական հակադրությունների փոխկապակցվածությունը։ Հետազոտությունը դիտարկում է 1979 թվականի հեղափոխությունից հետո ձևավորված նոր քաղաքական համակարգի ազդեցությունը Իրանի արտաքին քաղաքականության վրա, որտեղ իսլամական հեղափոխական գաղափարախոսությունը, տարածաշրջանային առաջնորդության հավակնությունները և անվտանգային շահերը դարձել են հարաբերությունների ձևավորման առանցքային գործոններ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում արաբական պետությունների տարբեր արձագանքներին՝ Սուննի արաբական երկրների և Իրանի միջև գաղափարական ու քաղաքական հակասություններին, ինչպես նաև որոշ երկրների հետ ձևավորված համագործակցային հարաբերություններին՝ հատկապես ընդհանուր տնտեսական և ռազմավարական շահերի հիման վրա։ Աշխատանքը վերլուծում է նաև տարածաշրջանային հակամարտությունների ազդեցությունը, ներառյալ Իրաք-Իրան պատերազմը, Լիբանանի, Պարսից ծոցի և Պաղեստինյան հիմնախնդրի շուրջ զարգացումները, որոնք էապես ձևավորել են կողմերի փոխադարձ ընկալումները և քաղաքական դիրքավորումները։ Ներկայացվում է, որ հարաբերությունները եղել են ոչ միատարր՝ ընդգրկելով թե՛ հակադրության, թե՛ սահմանափակ համագործակցության փուլեր՝ կախված տարածաշրջանային քաղաքական կոնյունկտուրայից։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ արաբ-իրանական հարաբերությունները տվյալ ժամանակահատվածում ձևավորվել են որպես բարդ և բազմաշերտ համակարգ, որտեղ գաղափարական տարաձայնությունները, աշխարհաքաղաքական մրցակցությունը և անվտանգային հաշվարկները փոխկապակցված են եղել և շարունակաբար ազդել են Մերձավոր Արևելքի կայունության վրա։

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է իսլամի ձևավորման և զարգացման վաղ շրջանի պատմության պատմա-քննադատական վերլուծությանը՝ հիմնված սկզբնաղբյուրների, պատմական վկայությունների և ժամանակակից հետազոտական մոտեցումների համադրման վրա։ Աշխատությունում դիտարկվում են Արաբական թերակղզու քաղաքական, սոցիալական և կրոնական միջավայրը իսլամի առաջացման նախօրեին, ինչպես նաև նոր կրոնական շարժման ձևավորման պայմաններն ու գաղափարական հիմքերը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում վաղ իսլամական համայնքի կազմավորմանը, պետական և հասարակական ինստիտուտների ձևավորմանը, ինչպես նաև կրոնական ուսմունքի տարածման գործընթացներին։ Քննարկվում են պատմական աղբյուրների արժանահավատության, ժամանակագրական վերակառուցման և տարբեր պատմագիտական դպրոցների մեկնաբանությունների հետ կապված հարցերը՝ նպատակ ունենալով ներկայացնել բազմակողմանի և քննադատական պատկերացում վաղ իսլամական պատմության վերաբերյալ։ Աշխատությունը կարևորում է պատմական իրադարձությունների ուսումնասիրությունը դրանց քաղաքական, մշակութային և քաղաքակրթական համատեքստում՝ նպաստելով Մերձավոր Արևելքի պատմության և համաշխարհային կրոնների զարգացման ավելի խոր ըմբռնմանը։

Այս կենսագրական աշխատությունը նվիրված է Պավել Մոիսեևիչ Մելիքով-ի կյանքի, հասարակական գործունեության և ծառայությունների ներկայացմանը։ Հրատարակությունը, որը լույս է տեսել XIX դարի կեսերին, նպատակ ունի լուսաբանել նրա ռազմական ուղին, բարեգործական նախաձեռնությունները և ներդրումը հայկական համայնքային կյանքի զարգացման գործում։ Աշխատությունում ներկայացվում են նրա ծագումը, զինվորական ծառայությունը, մասնակցությունը ռազմական արշավներին, ինչպես նաև պետական ծառայության ընթացքում ձեռք բերած հեղինակությունն ու պարգևները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում նրա բարեգործական գործունեությանը, կրթական և սոցիալական ծրագրերին աջակցությանը, ինչպես նաև հայ համայնքի կարիքավոր խավերի համար իրականացված նախաձեռնություններին։ Գրքում արտացոլվում են նաև նրա անձնական արժանիքները, հասարակական հեղինակությունը և այն ազդեցությունը, որը նա թողել է իր ժամանակակիցների շրջանում։ Աշխատությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է XIX դարի հայ հասարակական գործիչների, ռուսական կայսրությունում հայ ազնվականության դերի և բարեգործության պատմության ուսումնասիրության համար։

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է Խորեն Մուրադբեկյանի կյանքի, հոգևոր և հասարակական գործունեության համապարփակ վերլուծությանը՝ ընդգրկելով 1901-1938 թվականների ժամանակահատվածը։ Աշխատության մեջ ներկայացվում է նրա գործունեության ձևավորումը և զարգացումը՝ կապված եկեղեցական ծառայության, համայնքային նախաձեռնությունների և հասարակական կյանքի կազմակերպման հետ, ինչպես նաև նրա դերը ժամանակի հոգևոր-մշակութային միջավայրում։ Հեղինակը վերլուծում է Մուրադբեկյանի գործունեության ազդեցությունը տեղական համայնքների սոցիալական և կրթական կյանքի վրա՝ ընդգծելով նրա մասնակցությունը բարեգործական, կրթական և հոգևոր արժեքների տարածման գործընթացներին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն պատմական և հասարակական պայմաններին, որոնցում ձևավորվել է նրա գործունեությունը, ինչպես նաև այդ գործունեության կապին ազգային ինքնության պահպանման և հասարակական համախմբման գործընթացների հետ։ Աշխատությունը հիմնված է արխիվային նյութերի, հուշագրությունների և պատմական աղբյուրների վրա՝ փորձելով վերականգնել նրա ներդրումը տվյալ շրջանի հոգևոր և հասարակական կյանքում։

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է Լիբանանի Այնճար բնակավայրի հայ բնակչության ինքնության փոխակերպումներին՝ այն դիտարկելով որպես սփյուռքյան համայնքի ձևավորման և պահպանման յուրահատուկ օրինակ՝ պատմական, սոցիալ-մշակութային և քաղաքական գործոնների ազդեցության համատեքստում։ Նյութում վերլուծվում են Այնճարի հիմնադրման պատմական հանգամանքները՝ կապված 20-րդ դարի սկզբի տեղահանությունների հետ, ինչպես նաև համայնքի հաստատման գործընթացը Լիբանանի սոցիալական և իրավական միջավայրում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ինքնության բազմաշերտ կառուցվածքին՝ լեզվի պահպանություն, կրոնական և մշակութային ավանդույթների շարունակականություն, ինչպես նաև լիբանանյան պետական և քաղաքացիական համակարգերին ինտեգրման գործընթացները։ Քննարկվում են նաև ժամանակի ընթացքում տեղի ունեցող փոփոխությունները՝ գլոբալիզացիայի ազդեցություն, երիտասարդ սերնդի արժեքային համակարգի վերափոխում և սփյուռք-հայրենիք կապերի նոր ձևավորումներ։ Ուսումնասիրությունը ընդգծում է, որ Այնճարի հայ համայնքի ինքնությունը ձևավորվում է միաժամանակ պահպանողական և փոփոխվող գործոնների փոխազդեցությամբ՝ արտացոլելով սփյուռքյան գոյության դինամիկ և բազմաշերտ բնույթը։

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է Ալեքսանդր Սերգեևիչ Գրիբոյեդովի գործունեությանը Այսրկովկասում՝ այն դիտարկելով որպես XIX դարի ռուսական դիվանագիտական և մշակութային ներկայության կարևոր դրսևորում տարածաշրջանում։ Նյութում վերլուծվում են Գրիբոյեդովի դիվանագիտական առաքելությունները, մասնավորապես նրա գործունեությունը Պարսկաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման գործընթացում և Թուրքմենչայի պայմանագրի կնքման շուրջ ծավալված բանակցություններում ունեցած դերակատարությունը, որոնք էական ազդեցություն են ունեցել Այսրկովկասի քաղաքական քարտեզի ձևավորման վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում նրա վարչական և դիվանագիտական աշխատանքին Թիֆլիսում և տարածաշրջանի կառավարման համակարգում, ինչպես նաև մշակութային միջավայրի վրա ունեցած ազդեցությանը՝ ներառյալ ռուսական կրթական և գրական շրջանակների հետ կապերը։ Քննարկվում են նաև Գրիբոյեդովի մարդկային և ինտելեկտուալ կերպարը, նրա հարաբերությունները տեղական հասարակության տարբեր շերտերի հետ և նրա գործունեության ողբերգական ավարտը Թեհրանում, որը խոր հետք է թողել տարածաշրջանի պատմության մեջ։ Ուսումնասիրությունը ընդգծում է, որ Գրիբոյեդովի գործունեությունը Այսրկովկասում միաժամանակ ունեցել է քաղաքական, դիվանագիտական և մշակութային նշանակություն՝ ձևավորելով ռուս-կովկասյան հարաբերությունների զարգացման կարևոր փուլերից մեկը։

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է ազգայնականության դրսևորումներին հայ-թաթարական և հայ-վրացական հարաբերություններում XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին՝ մինչև 1905 թվականը, այն դիտարկելով որպես տարածաշրջանային քաղաքական և սոցիալական գործընթացների կարևոր գործոն։ Նյութում վերլուծվում են այն պատմական պայմանները, որոնցում ձևավորվել և ակտիվացել են ազգայնական գաղափարները Ռուսական կայսրության Անդրկովկասյան տարածքում՝ սոցիալ-տնտեսական փոփոխություններ, քաղաքային բնակչության աճ, կրթական համակարգի զարգացում և քաղաքական ինքնագիտակցության բարձրացում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հայ-թաթարական հարաբերությունների սրման պատճառներին՝ հողի և տնտեսական ռեսուրսների շուրջ մրցակցություն, վարչական քաղաքականության ազդեցություն և տեղական էլիտաների հակասություններ, որոնք հաճախ վերածվել են ազգամիջյան լարվածությունների։ Քննարկվում են նաև հայ-վրացական հարաբերությունները, որտեղ քաղաքական և եկեղեցական հակասություններին զուգահեռ գոյություն են ունեցել համագործակցության և մշակութային փոխազդեցության դրսևորումներ։ Ուսումնասիրությունը ընդգծում է, որ ազգայնականության զարգացումը Անդրկովկասում եղել է բազմաշերտ գործընթաց՝ պայմանավորված ինչպես կայսերական կառավարման համակարգով, այնպես էլ տեղական հասարակությունների սոցիալ-քաղաքական վերափոխումներով՝ ձևավորելով տարածաշրջանի հետագա պատմական զարգացումների հիմքերը մինչև 1905 թվականը։

Այս թեման վերաբերում է Հայաստանի օգնության գերմանական միության Ֆրանկֆուրտի կոմիտեի գործունեությանը 1896–1919 թվականների ընթացքում՝ ընդգծելով նրա դերը որպես եվրոպական մարդասիրական նախաձեռնություն, որը նպատակ ուներ աջակցել Օսմանյան կայսրության հայ բնակչությանը և արձագանքել հայկական համայնքների նկատմամբ իրականացվող բռնություններին, տեղահանություններին և սոցիալական ճգնաժամերին։ Կոմիտեն ձևավորվել է Գերմանիայում գործող հայանպաստ շրջանակների և միջազգային մարդասիրական շարժումների ազդեցության ներքո և գործել է որպես կազմակերպված օգնության համակարգ, որը կապեր էր պահպանում ինչպես տեղական հայ համայնքների, այնպես էլ միջազգային բարեգործական կառույցների հետ։

Աշխատությունը նվիրված է XIX դարի առաջին կեսին Արևելյան Շիրակի պատմական և ժողովրդագրական զարգացման ուսումնասիրությանը՝ տարածաշրջանի բնակչության կազմի, բնակավայրերի համակարգի, ժողովրդագրական շարժերի և սոցիալ-տնտեսական պայմանների փոխկապակցված վերլուծությամբ։ Հետազոտության կենտրոնում տվյալ ժամանակաշրջանում տեղի ունեցած քաղաքական և վարչատարածքային փոփոխությունների ազդեցությունն է բնակչության թվաքանակի, տեղաբաշխման և բնակավայրերի զարգացման վրա։ Քննվում են գյուղական և քաղաքային բնակչության հարաբերակցությունը, բնակավայրերի տարածական բաշխումը, ընտանիքների և տնտեսությունների վերաբերյալ պատմական տվյալները, ինչպես նաև բնակչության բնական շարժի ու տեղաշարժերի հնարավոր դրսևորումները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում պատերազմների, սահմանային փոփոխությունների, գաղթերի և վերաբնակեցումների ժողովրդագրական հետևանքներին՝ դրանք դիտարկելով տարածաշրջանի ավելի լայն պատմական գործընթացների համատեքստում։ Ուսումնասիրության աղբյուրագիտական հիմքը կարող են կազմել վարչական հաշվառումները, մարդահամարային և հարկային բնույթի նյութերը, եկեղեցական փաստաթղթերը, տեղագրական նկարագրությունները, ճանապարհորդական տեղեկությունները և ժամանակաշրջանին վերաբերող այլ վավերագրեր։ Տարբեր ծագում ունեցող աղբյուրների համադրումը հնարավորություն է տալիս քննադատաբար գնահատել թվային տվյալները և վերականգնել բնակչության կազմի ու բնակեցման պատկերը հնարավորինս ամբողջական ձևով։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում բնակավայրերի պատմական աշխարհագրության ուսումնասիրությունը՝ դրանց անվանումների, վարչական պատկանելության, բնակչության և տնտեսական նշանակության փոփոխությունների դիտարկմամբ։ Ժողովրդագրական գործընթացները կապվում են նաև գյուղատնտեսության, արհեստների, առևտրի, հողօգտագործման և հաղորդակցության ուղիների զարգացման հետ, քանի որ տնտեսական պայմանները կարող էին ազդել բնակչության տեղաբաշխման և բնակավայրերի կենսունակության վրա։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու նաև տարածաշրջանի էթնաժողովրդագրական պատկերը՝ խուսափելով առանձին վիճակագրական տվյալները պատմական համատեքստից դուրս մեկնաբանելուց։ Ժամանակագրական մոտեցումը նպաստում է XIX դարի սկզբի և հաջորդ տասնամյակների ժողովրդագրական իրավիճակների համեմատությանը և փոփոխությունների հիմնական միտումների բացահայտմանը։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է պատմագիտության, պատմական ժողովրդագրության, աղբյուրագիտության և պատմական աշխարհագրության մեթոդները՝ Արևելյան Շիրակի բնակչության ու բնակավայրերի զարգացման բազմակողմ պատկերը վերականգնելու նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է 1912-1918 թվականներին Հայ Առաքելական եկեղեցու գործունեության և Հայկական հարցի շուրջ զարգացող քաղաքական, դիվանագիտական ու հասարակական գործընթացների փոխառնչությունների պատմական ուսումնասիրությանը։ Քննության առանցքում եկեղեցու՝ որպես ազգային, հոգևոր և հասարակական հաստատության դերակատարությունն է այն բարդ ժամանակաշրջանում, երբ Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության վիճակը և հայկական բարենորոգումների խնդիրը կրկին հայտնվել էին միջազգային քաղաքականության ուշադրության կենտրոնում, իսկ հետագայում Առաջին համաշխարհային պատերազմը արմատապես փոխեց տարածաշրջանի քաղաքական և մարդասիրական պայմանները։ Հետազոտության մեջ կարող է առանձնահատուկ ուշադրություն հատկացվել Ամենայն Հայոց կաթողիկոսության, Կոստանդնուպոլսի Հայոց պատրիարքության և եկեղեցական այլ կառույցների գործունեությանը, նրանց հարաբերություններին հայկական հասարակական ու քաղաքական շրջանակների, Ռուսաստանի և եվրոպական պետությունների ներկայացուցիչների հետ։ Քննվում են եկեղեցական գործիչների մասնակցությունը հայկական բնակչության իրավունքների պաշտպանությանն ուղղված նախաձեռնություններին, դիմումների, նամակագրության և դիվանագիտական շփումների նշանակությունը, ինչպես նաև եկեղեցական կառույցների ներգրավվածությունը պատերազմի հետևանքով առաջացած մարդասիրական խնդիրների լուծման գործում։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում 1915 թվականից հետո ստեղծված իրավիճակը՝ բռնությունների, զանգվածային տեղահանությունների և Հայոց ցեղասպանության հետևանքով հայ բնակչության առջև ծառացած խնդիրների պայմաններում եկեղեցական կառույցների գործունեության ուսումնասիրությամբ։ Այս համատեքստում դիտարկվում են գաղթականներին, որբերին և տեղահանված բնակչությանը ցուցաբերված օգնության կազմակերպումը, տեղեկությունների հավաքագրումն ու փոխանցումը և հայկական համայնքների միջև կապերի պահպանման փորձերը։ Ուսումնասիրության մեկ այլ կարևոր ուղղություն է Հայկական հարցի միջազգային դիվանագիտական հարթության քննությունը՝ եկեղեցու նախաձեռնությունները դիտարկելով Ռուսաստանի, Օսմանյան կայսրության և եվրոպական տերությունների քաղաքական շահերի ու պատերազմի պայմաններում ձևավորված միջազգային հարաբերությունների համատեքստում։ Աղբյուրագիտական հիմքը կարող են կազմել եկեղեցական և պետական արխիվային փաստաթղթեր, պաշտոնական գրագրությունը, հոգևորականների նամակները, հուշագրությունները, մամուլի նյութերը և դիվանագիտական փաստաթղթերը, որոնց համադրումը հնարավորություն է տալիս ներկայացնելու տարբեր դերակատարների դիրքորոշումները։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի եկեղեցու պատմության, Հայկական հարցի, Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիների հայոց պատմության և միջազգային հարաբերությունների ուսումնասիրման համար՝ բացահայտելով, թե ազգային եկեղեցական հաստատությունը ինչպես էր գործում քաղաքական ճգնաժամի, պատերազմի և մարդասիրական աղետի պայմաններում։

Աշխատությունը նվիրված է Հայկական լեռնաշխարհում ձևավորված հնագույն պետական կազմավորման գրային մշակույթի և հատկապես մեհենագրական համակարգի ուսումնասիրությանը՝ այն դիտարկելով պատմական, լեզվաբանական, հնագիտական և մշակութաբանական տեսանկյուններից։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է մեհենագրական նշանների կառուցվածքի, ձևաբանական առանձնահատկությունների, իմաստային նշանակության և կիրառության ոլորտների բացահայտման վրա։ Քննության են առնվում հնագիտական պեղումների և ուսումնասիրությունների ընթացքում հայտնաբերված տարբեր առարկաների, կառույցների և նյութական մշակույթի հուշարձանների վրա պահպանված նշանները՝ փորձելով պարզել դրանց գործառույթը և տեղը տվյալ ժամանակաշրջանի հաղորդակցական ու վարչական համակարգում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում մեհենագրության և սեպագրության փոխհարաբերությանը, քանի որ պետական կառավարման և արքայական արձանագրությունների համար լայնորեն կիրառվող սեպագրի կողքին գոյություն ունեցող նշանային համակարգերը կարող էին ունենալ տնտեսական, պաշտամունքային, սեփականության նշման կամ այլ գործնական նշանակություն։ Ուսումնասիրվում են առանձին նշանների կրկնությունները, տարբերակները, համակցությունները և տարածվածությունը՝ դրանց հնարավոր իմաստները և կիրառման օրինաչափությունները բացահայտելու նպատակով։ Կարևորվում է նշանների հայտնաբերման հնագիտական համատեքստը, քանի որ դրանց նշանակության մեկնաբանությունը կապված է ոչ միայն գրաֆիկական ձևի, այլև այն առարկայի տեսակի, նշանակության և գտնվելու վայրի հետ, որի վրա դրանք պահպանվել են։ Անդրադարձ է կատարվում նաև գրային համակարգի ծագման, զարգացման և հարևան հինարևելյան մշակույթների նշանային ավանդույթների հետ հնարավոր առնչությունների խնդիրներին։ Համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատել տեղական մշակութային առանձնահատկությունները և տարբերակել փոխառված, ընդհանրական ու ինքնուրույն ձևավորված տարրերը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է մեհենագրական նյութի դասակարգումը և համակարգումը, որի միջոցով հնարավոր է ստեղծել նշանների տիպաբանական խմբեր և ուսումնասիրել դրանց ժամանակագրական ու տարածքային փոփոխությունները։ Նյութը կարևոր տեղեկություններ է հաղորդում ոչ միայն գրի պատմության, այլև պետական կառավարման, տնտեսության, կրոնական պատկերացումների, արհեստների և հասարակական կազմակերպման որոշ կողմերի վերաբերյալ։ Հատուկ նշանակություն ունի գրավոր և հնագիտական աղբյուրների համադրումը, որը հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմել մ.թ.ա. առաջին հազարամյակում Հայկական լեռնաշխարհի մշակութային զարգացման մասին։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել ուրարտագիտության, հայագիտության, հնագիտության, հին Արևելքի պատմության, գրաբանության և պատմական լեզվաբանության ոլորտներում աշխատող հետազոտողների, ուսանողների և հնագույն գրային մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Այս աշխատությունը ներկայացնում է հայերի նշանակալի մասնակցությունը Օսմանյան կայսրության տնտեսական, հասարակական և մշակութային կյանքում XIX դարի երկրորդ կեսից մինչև XX դարի սկիզբը։ Ուսումնասիրության մեջ հայ համայնքների գործունեությունը դիտարկվում է կայսրության տնտեսական և քաղաքային զարգացման ընդհանուր համատեքստում՝ ուշադրություն դարձնելով առևտրին, արհեստներին, արտադրությանը, ֆինանսական գործերին, ձեռնարկատիրությանը և տարբեր տնտեսական ոլորտներում հայ գործիչների ունեցած դերակատարությանը։ Աշխատությունը ցույց է տալիս, որ այդ ժամանակաշրջանում հայերը ոչ միայն ներգրավված էին կայսրության տնտեսական հարաբերություններում, այլև ակտիվորեն մասնակցում էին նոր տնտեսական կառույցների և ձեռնարկությունների ձևավորմանն ու զարգացմանը։ Առանձին կարևորություն է տրվում քաղաքային միջավայրում հայ վաճառականների, արդյունաբերողների, արհեստավորների, բանկային և ֆինանսական ոլորտի ներկայացուցիչների գործունեությանը, ինչպես նաև նրանց կապերին ինչպես Օսմանյան կայսրության տարբեր շրջանների, այնպես էլ արտաքին շուկաների հետ։ Տնտեսական կյանքին զուգահեռ ներկայացվում է հայերի մշակութային գործունեությունը՝ կրթության, տպագրության, մամուլի, գրականության, թատրոնի, երաժշտության, ճարտարապետության և հասարակական կազմակերպությունների զարգացման գործում։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես էին հայկական դպրոցները, տպարանները, մշակութային միությունները, մամուլի օջախներն ու կրթական հաստատությունները նպաստում ոչ միայն ազգային ինքնության պահպանմանը, այլև Օսմանյան կայսրության բազմազգ քաղաքային մշակույթի ձևավորմանը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Կոստանդնուպոլսի և կայսրության այլ խոշոր քաղաքների դերին, որտեղ հայ մտավորականները, գործարարները, արհեստավորներն ու մշակույթի ներկայացուցիչները ձևավորել էին ակտիվ հասարակական և մշակութային միջավայր։ Գրքում հայերի գործունեությունը ներկայացվում է որպես Օսմանյան կայսրության ընդհանուր տնտեսական և մշակութային զարգացման բաղկացուցիչ մաս՝ ընդգծելով նրանց ներդրումների բազմազանությունն ու պատմական նշանակությունը։ Միաժամանակ աշխատությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու այն քաղաքական և հասարակական պայմանները, որոնց ներքո ծավալվում էր այդ գործունեությունը, ինչպես նաև այն փոփոխությունները, որոնք տեղի ունեցան XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին։ Նյութը արժեքավոր է Օսմանյան կայսրության տնտեսական և մշակութային պատմությամբ, հայ համայնքների պատմությամբ, հայ-թուրքական հարաբերություններով և Մերձավոր Արևելքի բազմազգ հասարակությունների զարգացմամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է X-XI դարերում Աբբասյան խալիֆայության ժամանակաշրջանում քրդերի պատմության, հասարակական-քաղաքական դիրքի և տարածաշրջանային դերակատարության ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում միջնադարյան Մերձավոր Արևելքի այն ժամանակաշրջանն է, երբ Աբբասյան խալիֆայության քաղաքական ազդեցությունը աստիճանաբար բախվում էր տեղական իշխանությունների, դինաստիաների և տարբեր էթնիկ ու քաղաքական խմբերի ինքնուրույնացման գործընթացներին։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու քրդական բնակչության տարածքային տեղաբաշխման, սոցիալական կառուցվածքի, ցեղային և իշխանական կազմակերպությունների, ինչպես նաև քաղաքական կյանքի մեջ նրանց ունեցած դերի մասին։ Առանձին կարևորություն ունի քրդական տեղական իշխանությունների և իշխանական տների ձևավորման գործընթացը, որը կապված էր կենտրոնական իշխանության թուլացման, տարածաշրջանային ուժերի վերադասավորման և Մերձավոր Արևելքի քաղաքական քարտեզի փոփոխության հետ։ Աշխատության մեջ քրդերի պատմությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես առանձին ժողովրդի պատմություն, այլև ավելի լայն՝ Իրաքի, Իրանի, Հայաստանի, Միջագետքի և հարակից շրջանների քաղաքական ու սոցիալ-տնտեսական զարգացումների համատեքստում։ Այս մոտեցումը թույլ է տալիս ուսումնասիրել քրդերի հարաբերությունները խալիֆայության կենտրոնական իշխանության, տեղական կառավարիչների և հարևան ժողովուրդների ու իշխանությունների հետ։ Ժամանակաշրջանի ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև հետագա միջնադարյան քրդական իշխանությունների ձևավորման նախադրյալները հասկանալու համար, քանի որ X-XI դարերում տեղի ունեցած քաղաքական և սոցիալական փոփոխությունները նշանակալի դեր են ունեցել տարածաշրջանում քրդական իշխանական կենտրոնների ամրապնդման գործում։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել քրդագիտության, արաբագիտության, արևելագիտության և Մերձավոր Արևելքի միջնադարյան պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների համար՝ որպես քրդերի քաղաքական, հասարակական և պատմական զարգացման վերաբերյալ մասնագիտական ուսումնասիրության աղբյուր։