Աստվածաշունչ

Գյուղատնտեսություն

Գրքում ընդգրկված են այն հիմնական տնտեսական տարրերը, որոնք անհրաժեշտ են գյուղատնտեսության արդյունավետ կազմակերպման և զարգացման համար՝ ռեսուրսների (հող, աշխատանքային ուժ, կապիտալ, տեխնոլոգիաներ) օգտագործման օպտիմալացման մեթոդներ, գյուղատնտեսության ֆինանսական ու տնտեսական մոդելներ, ինչպես նաև գյուղատնտեսության շուկաների կառուցվածքը։ Աշխատությունում մանրամասն վերլուծվում են նաև գյուղատնտեսության մրցունակությունը և զարգացումը, այն հարցերը, որոնք վերաբերում են պետական աջակցության քաղաքականությանը, ինչպես նաև համաշխարհային տնտեսության համատեքստում գյուղատնտեսական արտադրանքի մրցունակության բարձրացման մեթոդներին։ Հեղինակը ընդգծում է, որ գյուղատնտեսության ոլորտում տնտեսական աճը հնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե կիրառվեն նորագույն տեխնոլոգիաներ, որոնք կբարձրացնեն արտադրողականությունը և կստեղծեն կայուն արտադրական համակարգեր։ Վերլուծվում են նաև գյուղատնտեսական քաղաքականության հիմնական ուղղությունները՝ նախանշելով գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման հետ կապված մարտահրավերները և հնարավոր լուծումները։ Աշխատությունը կարևոր է գյուղատնտեսության ոլորտի բոլոր մասնագետների համար՝ ինչպես քաղաքական որոշ-makers-ների, այնպես էլ ուսանողների և գիտնականների, ովքեր ցանկանում են խորացնել իրենց գիտելիքները գյուղատնտեսության էկոնոմիկայի և տնտեսական քաղաքականության մեջ։

Գրականություն

Ն. Մ. Կարամզինի «Թշվառ Եղիսաբեթ» ստեղծագործությունը ռուսական սենտիմենտալ գրականության նշանավոր երկերից է, որը կենտրոնանում է մարդկային զգացմունքների, սիրո, անձնական երջանկության և հասարակական պայմանների ազդեցության վրա անհատի ճակատագրի վրա։ Ստեղծագործության գլխավոր կերպարի՝ Եղիսաբեթի ապրումները ներկայացվում են զգացմունքային արձակի ավանդույթներին բնորոշ մոտեցմամբ, որտեղ կարևոր տեղ են զբաղեցնում ներքին ապրումները, անկեղծությունը, հուզական կապերը և բարոյական ընտրությունները։ Երկը սենտիմենտալիզմի գրական ուղղության բնորոշ օրինակ է․ այդ ուղղությունը մարդու զգացմունքներն ու հոգեկան աշխարհը դիտարկում է որպես գրական պատկերման հիմնական առարկաներից մեկը։ Կարամզինի ստեղծագործությունը կարևոր դեր է ունեցել ռուս գրականության զարգացման մեջ՝ նպաստելով արձակի լեզվի ու ոճի փոփոխություններին և ընթերցողի ուշադրությունը կենտրոնացնելով անհատի ներաշխարհի վրա։ Գործում արտահայտված ողբերգական տրամադրությունն ու մարդկային հարաբերությունների փխրունության թեմաները հնարավորություն են տալիս անդրադառնալու սիրո, վստահության, սոցիալական անհավասարության և անձնական ընտրությունների հետևանքներին։ Հայերեն հրատարակությունը վկայում է ռուս գրականության դասական երկերի տարածման և հայ ընթերցողին հասանելի դարձնելու գործընթացի մասին։ Այն արժեքավոր է հայերեն թարգմանական գրականության, ռուս-հայկական գրական կապերի և 19-րդ դարի ընթերցողական մշակույթի ուսումնասիրության համար։

Տնտեսագիտություն

Աուդիտ աշխատությունը հաշվապահական հաշվառման և ֆինանսական վերահսկողության կարևոր ոլորտին նվիրված ուսումնական ձեռնարկ է, որը ներկայացնում է աուդիտի տեսական հիմքերն ու գործնական կիրառությունները, այն բացատրում է ֆինանսական հաշվետվությունների ստուգման գործընթացը, աուդիտորական ստանդարտները, ռիսկերի գնահատման մեթոդները և ներքին վերահսկողության համակարգերի ուսումնասիրությունը, գիրքը անդրադառնում է նաև արտաքին և ներքին աուդիտի տարբերություններին, աուդիտորական եզրակացությունների ձևավորմանը և ֆինանսական խախտումների բացահայտման մեխանիզմներին, միաժամանակ ընդգրկելով գործնական օրինակներ և իրավիճակային վերլուծություններ, որոնք օգնում են հասկանալ կազմակերպությունների ֆինանսական թափանցիկության ապահովման գործընթացը և դրա դերը տնտեսական վստահության համակարգում, ինչը այն դարձնում է կարևոր աղբյուր հաշվապահների, աուդիտորների և ֆինանսական կառավարման մասնագետների համար։

Մշակույթ

Երաժշտագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Սերգեյ Պրոկոֆևի օպերային ստեղծագործության դրամատուրգիական սկզբունքների և երաժշտաբեմական մտածողության առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում օպերային դրամատուրգիայի կառուցվածքը, երաժշտության և բեմական գործողության փոխհարաբերությունը, կերպարների զարգացման եղանակները և դրամատիկական լարվածության ձևավորման միջոցները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում վոկալ և նվագախմբային բաղադրիչների փոխգործակցությանը, երաժշտական թեմատիզմի զարգացմանը, լեյտմոտիվային կապերին և ստեղծագործության գեղարվեստական ամբողջականության ապահովման սկզբունքներին։ Վերլուծվում են կոմպոզիտորի երաժշտական լեզվի առանձնահատկությունները, ռիթմական ու հարմոնիկ արտահայտչամիջոցները և դրանց դերը կերպարների հոգեբանական ու դրամատիկական բնութագրման մեջ։ Քննարկվում են նաև գրական սկզբնաղբյուրի երաժշտաբեմական վերափոխման, սյուժետային կառուցվածքի և օպերային ժանրի ավանդական ու նորարարական տարրերի փոխհարաբերության խնդիրները։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու Պրոկոֆևի մոտեցումները օպերային դրամատուրգիայի զարգացման և երաժշտական թատրոնի արտահայտչական հնարավորությունների ընդլայնման հարցերում։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել երաժշտագիտության, օպերային արվեստի, երաժշտական դրամատուրգիայի և թատերագիտության ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Մանկավարժություն

Աշխատությունը նվիրված է մաթեմատիկական կրթության և սովորողների բարոյական դաստիարակության փոխկապակցվածության ուսումնասիրությանը՝ բացահայտելով այն մանկավարժական պայմանները, մեթոդները և ուսումնական գործունեության ձևերը, որոնց միջոցով մաթեմատիկայի դասավանդումը կարող է նպաստել անձի արժեքային համակարգի զարգացմանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այն գաղափարի վրա, որ հանրակրթական առարկայի ուսուցումը չի սահմանափակվում միայն գիտելիքների, հաշվարկային հմտությունների և տրամաբանական մտածողության ձևավորմամբ, այլ կարող է մասնակցել նաև պատասխանատվության, ազնվության, արդարության, աշխատասիրության, հետևողականության, փոխադարձ հարգանքի, համագործակցության և ինքնուրույնության զարգացմանը։ Մաթեմատիկական գործունեության առանձնահատկությունները բարոյական դաստիարակության տեսանկյունից դիտարկվում են հատկապես այն պատճառով, որ խնդիրների լուծումը պահանջում է նպատակասլաց աշխատանք, հիմնավորված դատողություն, սեփական սխալների ճանաչում, արդյունքների ստուգում և ընդունված որոշումների համար պատասխանատվություն։ Այս հատկանիշները համապատասխան մանկավարժական կազմակերպման դեպքում կարող են դուրս գալ առարկայական գիտելիքի սահմաններից և նպաստել սովորողի անձնային որակների զարգացմանը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում բարոյական արժեք հասկացության մանկավարժական բովանդակությանը։ Արժեքները դիտարկվում են որպես անձի վարքագիծը, ընտրությունները և մարդկանց հետ հարաբերությունները կողմնորոշող սկզբունքներ։ Դրանց ձևավորումը երկարատև գործընթաց է և չի կարող իրականացվել միայն արժեքների մասին տեսական բացատրությունների միջոցով։ Առավել նշանակալի է այնպիսի ուսումնական միջավայրի ստեղծումը, որտեղ սովորողը գործնական գործունեության ընթացքում հանդիպում է ընտրության, պատասխանատվության, համագործակցության և արդար գնահատման իրավիճակների։ Մաթեմատիկայի դասը կարող է նման հնարավորություններ ստեղծել անհատական և խմբային խնդիրների լուծման, քննարկումների, նախագծերի, հետազոտական առաջադրանքների և արդյունքների ներկայացման ընթացքում։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում ազնվության արժեքի ձևավորումը։ Մաթեմատիկական խնդրի լուծման ժամանակ սովորողը պետք է ներկայացնի ոչ միայն վերջնական պատասխանը, այլև հնարավորության դեպքում հիմնավորի դրան հասնելու ճանապարհը։ Այս հանգամանքը հնարավորություն է տալիս ընդգծել ինքնուրույն աշխատանքի, սեփական արդյունքի և մտավոր ազնվության նշանակությունը։ Ուրիշի լուծումը մեխանիկորեն կրկնելու փոխարեն սեփական մոտեցումը ձևակերպելը, օգտագործված աղբյուրները պատշաճ կերպով ներկայացնելը և սխալն ընդունելը կարող են դիտարկվել որպես ակադեմիական ազնվության տարրեր։ Ուսուցչի վերաբերմունքը սխալի նկատմամբ այս առումով առանձնահատուկ նշանակություն ունի․ եթե սխալը ներկայացվում է որպես վերլուծության և սովորելու հնարավորություն, սովորողը ավելի պատրաստակամ է ազնվորեն ներկայացնելու իր դժվարությունները և աշխատելու դրանց հաղթահարման ուղղությամբ։ Առանձին ուղղություն է պատասխանատվության ձևավորումը։ Մաթեմատիկական առաջադրանքի կատարումը պահանջում է աշխատանքի կազմակերպում, ժամանակի կառավարում, պայմանների ճիշտ ընթերցում և ստացված արդյունքի ստուգում։ Սովորողը աստիճանաբար կարող է սովորել պատասխանատվություն կրել ոչ միայն վերջնական պատասխանի, այլև օգտագործված մեթոդի և իր կատարած քայլերի համար։ Խմբային աշխատանքի դեպքում պատասխանատվությունը ձեռք է բերում նաև սոցիալական նշանակություն, քանի որ յուրաքանչյուր մասնակցի աշխատանքը կարող է ազդել ամբողջ խմբի արդյունքի վրա։ Այսպիսի իրավիճակները հնարավորություն են տալիս զարգացնել պարտաճանաչություն և ընդհանուր նպատակի նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունք։ Կարևորվում է արդարության գաղափարի ձևավորումը։ Մաթեմատիկան սովորողին ծանոթացնում է հստակ չափանիշների, հիմնավորման և ապացույցի պահանջի հետ։ Դատողությունը ընդունելի է ոչ թե այն պատճառով, թե ով է այն արտահայտել, այլ այն դեպքում, երբ այն տրամաբանորեն հիմնավորված է։ Դասարանում այս սկզբունքը կարող է նպաստել այնպիսի միջավայրի ձևավորմանը, որտեղ տարբեր սովորողների գաղափարները գնահատվում են նույն չափանիշներով։ Ուսուցչի կողմից գնահատման հստակ և նախապես հասկանալի չափանիշների կիրառումը նույնպես կարող է ամրապնդել արդարության ընկալումը։ Միաժամանակ կարևոր է ցույց տալ, որ հավասար վերաբերմունքը միշտ չէ, որ նշանակում է բոլորին միատեսակ աջակցություն․ տարբեր կրթական կարիքներ ունեցող սովորողները կարող են պահանջել տարբեր աստիճանի օգնություն՝ ընդհանուր ուսումնական նպատակին հասնելու համար։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում աշխատասիրության և հաստատակամության զարգացմանը։ Բարդ մաթեմատիկական խնդիրը հաճախ հնարավոր չէ լուծել առաջին փորձից։ Սովորողը ստիպված է վերադառնալ նախորդ քայլերին, փոխել ռազմավարությունը, փորձարկել նոր տարբերակ և ստուգել ենթադրությունները։ Այս գործընթացը կարող է նպաստել դժվարության նկատմամբ կառուցողական վերաբերմունքի ձևավորմանը։ Ուսուցիչը կարող է ընդգծել ոչ միայն ճիշտ պատասխանը, այլև նպատակասլաց որոնումը, հիմնավորված փորձը և սխալից հետո աշխատանքի շարունակությունը։ Այդպիսով հաջողությունը չի ներկայացվում միայն որպես արագ լուծելու ունակություն, այլ նաև որպես հետևողական աշխատանքի արդյունք։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում փոխադարձ հարգանքի ձևավորումը։ Մաթեմատիկական խնդիրը հաճախ կարող է ունենալ լուծման մի քանի եղանակ, և տարբեր մոտեցումների քննարկումը հնարավորություն է տալիս սովորողներին տեսնել, որ նույն արդյունքին հնարավոր է հասնել տարբեր ճանապարհներով։ Դասարանում այլ լուծումների լսումը, հարցեր տալը և սեփական անհամաձայնությունը հիմնավոր ձևով արտահայտելը կարող են զարգացնել քննարկման մշակույթ։ Սովորողը աստիճանաբար հասկանում է, որ ուրիշի տեսակետը լսելը չի նշանակում պարտադիր համաձայնել դրա հետ, իսկ քննադատությունը պետք է ուղղված լինի գաղափարի կամ հիմնավորման, այլ ոչ թե անձի դեմ։ Առանձին նշանակություն ունի համագործակցության արժեքը։ Չնայած մաթեմատիկական գործունեությունը հաճախ ընկալվում է որպես անհատական աշխատանք, համագործակցային խնդիրների լուծումը կարող է ստեղծել արժեքային դաստիարակության լայն հնարավորություններ։ Խմբի անդամները կարող են բաժանել դերերը, համեմատել լուծումները, օգնել միմյանց հասկանալ դժվար հատվածները և միասին ձևակերպել վերջնական պատասխանը։ Նման աշխատանքի ընթացքում զարգանում են օգնություն խնդրելու և առաջարկելու, ընդհանուր որոշում ընդունելու, ուրիշի ներդրումը գնահատելու և խմբային արդյունքի համար պատասխանատվություն ստանձնելու կարողությունները։ Կարևորվում է նաև ինքնուրույնության ձևավորումը։ Սովորողի բարոյական հասունության կարևոր բաղադրիչներից է սեփական որոշումները գիտակցաբար ընդունելու կարողությունը։ Մաթեմատիկայի ուսուցման ընթացքում դա կարող է զարգանալ այնպիսի առաջադրանքների միջոցով, որոնցում լուծման եղանակը նախապես ամբողջությամբ չի տրվում։ Սովորողը ընտրում է ռազմավարություն, գնահատում դրա արդյունավետությունը և անհրաժեշտության դեպքում փոխում այն։ Այս գործընթացում ձևավորվում է սեփական մտածողության նկատմամբ պատասխանատվություն և արտաքին հուշումներից աստիճանական անկախություն։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում քննադատական մտածողությանը։ Թվային տեղեկատվությունը հասարակական կյանքում հաճախ ներկայացվում է աղյուսակների, գծապատկերների, տոկոսների, միջին ցուցանիշների և հավանականությունների միջոցով։ Մաթեմատիկական գրագիտությունը սովորողին հնարավորություն է տալիս ոչ միայն կատարել հաշվարկներ, այլև գնահատել ներկայացված տվյալների հիմնավորվածությունը։ Սովորողը կարող է սովորել հարցնել, թե որտեղից են ստացվել տվյալները, ինչ ընտրանք է օգտագործվել, արդյոք գծապատկերը ճիշտ է ներկայացնում հարաբերակցությունները և ինչ սահմանափակումներ ունի ներկայացված եզրակացությունը։ Այս կարողությունները կապված են տեղեկատվության պատասխանատու օգտագործման և ապակողմնորոշող ներկայացումներից խուսափելու արժեքային մոտեցման հետ։ Հետազոտության մեջ կարևոր ուղղություն է իրական կյանքի բովանդակությամբ խնդիրների կիրառումը։ Սոցիալական, տնտեսական, բնապահպանական կամ առօրյա իրավիճակների մաթեմատիկական մոդելավորումը հնարավորություն է տալիս ցույց տալ, որ թվային որոշումները կարող են ունենալ մարդկային և հասարակական հետևանքներ։ Բյուջեի բաշխման, ռեսուրսների օգտագործման, շրջակա միջավայրի տվյալների կամ տարբեր սոցիալական ցուցանիշների վերաբերյալ ուսումնական խնդիրները կարող են դառնալ ոչ միայն հաշվարկի, այլև պատասխանատու որոշումների քննարկման հիմք։ Միաժամանակ ուսուցիչը պետք է տարբերակի մաթեմատիկական արդյունքը արժեքային եզրակացությունից՝ սովորողներին հնարավորություն տալով փաստարկված կերպով քննարկել տարբեր մոտեցումներ։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում մաթեմատիկայի պատմության օգտագործումը։ Գիտական գաղափարների զարգացման պատմությունը հնարավորություն է տալիս սովորողներին ներկայացնել գիտելիքի ստեղծումը որպես մարդկային գործունեության արդյունք։ Տարբեր ժամանակաշրջանների և մշակույթների գիտնականների ներդրումների ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել գիտական ժառանգության նկատմամբ հարգանքի և մշակութային բազմազանության գիտակցմանը։ Գիտական հայտնագործությունների պատմությունը կարող է նաև ցույց տալ, որ գիտելիքի զարգացումը հաճախ պահանջել է երկարատև աշխատանք, գաղափարների քննարկում, նախկին արդյունքների վերանայում և բազմաթիվ հետազոտողների համագործակցություն։ Կարևորվում է ուսուցչի անձնական օրինակի ազդեցությունը։ Բարոյական արժեքները դժվար է ձևավորել միայն բանավոր հորդորների միջոցով, եթե դասարանի իրական հարաբերությունները հակասում են դրանց։ Ուսուցչի արդար վերաբերմունքը, սովորողների արժանապատվության պահպանումը, սխալների նկատմամբ կառուցողական արձագանքը և գնահատման թափանցիկությունը կարող են անմիջական ազդեցություն ունենալ դասարանի արժեքային միջավայրի վրա։ Եթե ուսուցիչը հետևողականորեն հիմնավորում է իր որոշումները և հարգում տարբեր մտածելակերպերը, սովորողները գործնականում տեսնում են այն սկզբունքները, որոնց մասին խոսվում է դաստիարակության ընթացքում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում գնահատման համակարգին։ Միայն ճիշտ պատասխանների քանակի վրա հիմնված գնահատումը միշտ չէ, որ արտացոլում է սովորողի մտածողության ընթացքը և առաջընթացը։ Ձևավորող գնահատումը հնարավորություն է տալիս ուշադրություն դարձնել հիմնավորմանը, աշխատանքի կազմակերպմանը, ինքնուրույնությանը և սխալների ուղղման կարողությանը։ Ինքնագնահատումն ու փոխադարձ գնահատումը կարող են սովորեցնել պատասխանատու և հիմնավորված դատողություն, եթե դրանց համար սահմանված են հստակ չափանիշներ։ Սովորողը աստիճանաբար սովորում է արդար գնահատել ինչպես սեփական, այնպես էլ ուրիշների աշխատանքը՝ խուսափելով անձնական վերաբերմունքը արդյունքի գնահատման հետ խառնելուց։ Հետազոտության մեջ կարևորվում է բարոյական ընտրություն պարունակող մաթեմատիկական իրավիճակների օգտագործումը։ Որոշ խնդիրներում հնարավոր է համադրել հաշվարկային առաջադրանքը և որոշման հետևանքների քննարկումը։ Օրինակ՝ սահմանափակ ռեսուրսների բաշխման խնդիրը կարող է ունենալ մաթեմատիկորեն մի քանի հնարավոր լուծումներ, սակայն դրանց սոցիալական հետևանքները կարող են տարբեր լինել։ Նման դեպքերը հնարավորություն են տալիս սովորողին հասկանալ, որ մաթեմատիկան կարող է օգնել նկարագրել և համեմատել տարբերակները, բայց արժեքային ընտրությունը պահանջում է նաև նպատակների ու սկզբունքների գիտակցում։ Այս մոտեցումը նպաստում է մաթեմատիկական և բարոյական դատողությունների սահմանների ու փոխհարաբերությունների ըմբռնմանը։ Առանձին ուղղություն է նախագծային ուսուցումը։ Մաթեմատիկական նախագծերը կարող են պահանջել տվյալների հավաքում, մշակում, թիմային աշխատանք և արդյունքների ներկայացում։ Այս ամբողջ գործընթացում սովորողները հանդիպում են տվյալների ազնիվ ներկայացման, աշխատանքի արդար բաժանման, աղբյուրների նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքի և թիմակիցների ներդրման ճանաչման անհրաժեշտությանը։ Ուսուցիչը կարող է նախագծի գնահատման չափանիշներում ներառել ոչ միայն մաթեմատիկական արդյունքը, այլև համագործակցության և աշխատանքի կազմակերպման որոշ կողմեր։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում խնդիրահեն և հետազոտական ուսուցումը։ Երբ սովորողին անմիջապես չի տրվում պատրաստի լուծման ալգորիթմը, նա պետք է ձևակերպի ենթադրություններ, փորձարկի դրանք և հիմնավորի եզրակացությունը։ Այս գործընթացը զարգացնում է ճշմարտության նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունք․ ենթադրությունը չի կարող ներկայացվել որպես հաստատված արդյունք առանց բավարար հիմնավորման։ Ապացույցի մշակույթը այս տեսանկյունից ունի նաև արժեքային նշանակություն՝ սովորեցնելով տարբերակել համոզմունքը, ենթադրությունը և հիմնավորված եզրակացությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում մրցակցության և համագործակցության հավասարակշռությանը։ Մաթեմատիկական մրցույթները և արագության վրա հիմնված առաջադրանքները կարող են բարձրացնել որոշ սովորողների հետաքրքրվածությունը, սակայն ուսումնական գործընթացը միայն մրցակցության վրա կառուցելը կարող է սահմանափակել համագործակցության հնարավորությունները։ Նպատակահարմար է ստեղծել նաև այնպիսի իրավիճակներ, որտեղ հաջողությունը պայմանավորված է փոխօգնությամբ և ընդհանուր աշխատանքի որակով։ Այդպիսով սովորողները կարող են սովորել ինչպես առողջ մրցակցություն, այնպես էլ ուրիշի հաջողությունը գնահատելու և ընդհանուր նպատակին աջակցելու մշակույթ։ Կարևորվում է ներառական դասարանային միջավայրի ձևավորումը։ Մաթեմատիկական կարողությունների տարբեր մակարդակները չպետք է հիմք դառնան սովորողների արժևորումը տարբերելու համար։ Յուրաքանչյուր սովորողի առաջընթացի ճանաչումը, համապատասխան բարդության առաջադրանքների ընտրությունը և անհրաժեշտ աջակցության տրամադրումը նպաստում են փոխադարձ հարգանքի և արդարության մթնոլորտին։ Համագործակցային աշխատանքներում դերերի ճիշտ բաշխումը կարող է հնարավորություն տալ տարբեր ուժեղ կողմեր ունեցող սովորողներին իրական ներդրում ունենալ ընդհանուր արդյունքի մեջ։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է բարոյական արժեքների ձևավորման արդյունքների գնահատումը։ Արժեքային զարգացումը դժվար է չափել սովորական թեստերով, քանի որ այն արտահայտվում է վերաբերմունքի, ընտրությունների և վարքագծի մեջ։ Հետևաբար կարող են կիրառվել մանկավարժական դիտարկումներ, հարցումներ, ինքնագնահատման նյութեր, սովորողների աշխատանքների վերլուծություն և ուսումնական իրավիճակներում նրանց վարքի ուսումնասիրություն։ Կարևոր է տարբերակել արժեքի մասին գիտելիքը և արժեքին համապատասխան իրական վարքագիծը։ Սովորողը կարող է ճիշտ բացատրել արդարության կամ պատասխանատվության նշանակությունը, սակայն դրա կայուն դրսևորումը պահանջում է երկարատև կրթական փորձ։ Աշխատության մեթոդաբանական հիմքում կարող են համադրվել մանկավարժական և հոգեբանական գրականության տեսական վերլուծությունը, դասերի դիտարկումը, մանկավարժական փորձը, հարցումները, զրույցները և սովորողների գործունեության արդյունքների համեմատական ուսումնասիրությունը։ Փորձարարական աշխատանքի ընթացքում հնարավոր է համեմատել տարբեր մեթոդական մոտեցումներ և գնահատել դրանց ազդեցությունը ոչ միայն մաթեմատիկական առաջադիմության, այլև համագործակցության, ինքնուրույնության, պատասխանատվության և այլ արժեքային դրսևորումների վրա։ Աշխատության գիտագործնական նշանակությունը պայմանավորված է կրթության առարկայական և դաստիարակչական նպատակների միասնական իրականացման անհրաժեշտությամբ։ Մաթեմատիկայի դասավանդումը կարող է արդյունավետ միջավայր ստեղծել բարոյական արժեքների զարգացման համար, եթե այդ նպատակը գիտակցաբար ներառվում է դասի կազմակերպման, առաջադրանքների ընտրության, գնահատման և ուսուցիչ–սովորող հարաբերությունների համակարգում։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է մաթեմատիկական կրթության արժեքային ներուժի բազմակողմանի ուսումնասիրություն՝ ընդգրկելով ազնվության, պատասխանատվության, արդարության, աշխատասիրության, համագործակցության, փոխադարձ հարգանքի և ինքնուրույնության ձևավորման հնարավորությունները, ինչպես նաև խնդիրների լուծման, ապացուցման, նախագծային ու խմբային աշխատանքի, իրական տվյալների վերլուծության և ձևավորող գնահատման դերը։ Այն կարող է օգտակար լինել մաթեմատիկայի դասավանդման մեթոդիկայով, մանկավարժությամբ և կրթության տեսությամբ զբաղվող հետազոտողների, ուսուցիչների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է 1878-1914 թվականներին Օսմանյան կայսրության տարածքում, մասնավորապես Արևմտյան Հայաստանի վեց հիմնական նահանգներում՝ Վանի, Բիթլիսի, Էրզրումի, Խարբերդի, Դիարբեքիրի և Սեբաստիայի վիլայեթներում, հայ բնակչության թվաքանակի վերաբերյալ առկա վիճակագրական տվյալների ուսումնասիրությանը և համեմատական վերլուծությանը։ Հետազոտության առանցքում Օսմանյան կառավարության և Կոստանդնուպոլսի Հայոց պատրիարքարանի կողմից հավաքագրված ու հրապարակված ժողովրդագրական տվյալներն են, դրանց ձևավորման մեթոդաբանությունը, հավաստիության աստիճանը, տարբերությունների պատճառները և քաղաքական նշանակությունը։ Ուսումնասիրությունը հատկապես կարևոր է նրանով, որ տվյալ ժամանակաշրջանում հայ բնակչության թվաքանակի և դրա հարաբերակցության հարցը մյուս էթնիկ ու կրոնական խմբերի նկատմամբ դուրս էր գալիս զուտ ժողովրդագրական վիճակագրության շրջանակներից և անմիջականորեն առնչվում էր Հայկական հարցին, միջազգային դիվանագիտությանը և Օսմանյան կայսրության արևելյան նահանգներում բարեփոխումների իրականացման խնդրին։ Աշխատանքը ներկայացնում է այն հանգամանքները, որոնց պայմաններում բնակչության թվաքանակի վերաբերյալ վիճակագրական տվյալները կարող էին դառնալ քաղաքական ու դիվանագիտական պայքարի կարևոր գործիք։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Բեռլինի պայմանագրից հետո ձևավորված իրավիճակին, երբ արևմտահայաբնակ նահանգներում բնակչության ժողովրդագրական պատկերի վերաբերյալ տվյալները կարևոր նշանակություն ստացան բարեփոխումների անհրաժեշտության և դրանց տարածքային ու քաղաքական հիմնավորման քննարկումներում։ Հետազոտության կարևոր բաժիններից է Օսմանյան պաշտոնական վիճակագրության և Հայոց պատրիարքարանի տվյալների համադրումը։ Ուսումնասիրության մեջ մանրամասն անդրադարձ է կատարվում պատրիարքարանի կողմից 1878-1880 և 1913-1914 թվականներին կազմակերպված մարդահամարներին, դրանց անցկացման ընթացքին, հարցաթերթերի բովանդակությանը, տեղական հոգևոր և վարչական կառույցների մասնակցությանը, ինչպես նաև այն դժվարություններին ու խոչընդոտներին, որոնց հանդիպել են տվյալների հավաքագրման ընթացքում։ Միաժամանակ վերլուծվում են Օսմանյան վիճակագրության առանձնահատկությունները և այն գործոնները, որոնք կարող էին ազդել բնակչության հաշվառման ամբողջականության ու արդյունքների վրա։ Համեմատական տվյալները ցույց են տալիս, որ երկու կառույցների ներկայացրած թվերը էականորեն տարբերվում էին միմյանցից, հատկապես վեց նահանգների հայ բնակչության հաշվարկներում, ինչն ուսումնասիրության մեջ դիտարկվում է ոչ միայն որպես վիճակագրական մեթոդների տարբերության, այլև տվյալ ժամանակաշրջանի քաղաքական իրադրության համատեքստում։ Աշխատանքը փորձում է պարզել, թե որքանով կարող էին վարչական սահմանները, հաշվառման մեթոդները, կրոնական պատկանելության հիմքով բնակչության դասակարգումը, տեղական իշխանությունների գործունեությունը, միգրացիաները և այլ ժողովրդագրական գործընթացներ ազդել վերջնական թվերի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում նաև այն հարցին, թե ինչպես էր բնակչության թվաքանակի խնդիրը ներկայացվում միջազգային դիվանագիտական գործընթացներում, հատկապես այն ժամանակաշրջաններում, երբ հայկական բարեփոխումների հարցը կրկին ակտիվորեն հայտնվում էր միջազգային օրակարգում։ Հետազոտությունը կարևոր աղբյուրագիտական նշանակություն ունի, քանի որ ոչ միայն ներկայացնում է վիճակագրական թվերը, այլև փորձում է գնահատել դրանց՝ որպես պատմական աղբյուրների արժեքը, սահմանափակումները և փոխադարձ համադրելիությունը։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս խուսափել որևէ մեկ վիճակագրական համակարգի տվյալները մեխանիկորեն ընդունելուց և խնդիրը դիտարկել ավելի լայն՝ քաղաքական, վարչական, ժողովրդագրական և աղբյուրագիտական համատեքստում։ Աշխատանքի կարևորությունը հատկապես ընդգծվում է Հայոց ցեղասպանության նախօրյակի ժողովրդագրական պատկերը վերականգնելու տեսանկյունից, քանի որ նախապատերազմյան հայ բնակչության թվաքանակի վերաբերյալ տարբեր տվյալները հետագայում նշանակալի դեր են ունեցել ինչպես պատմագիտական ուսումնասիրություններում, այնպես էլ զոհերի թվաքանակի և ցեղասպանության ժողովրդագրական հետևանքների վերաբերյալ քննարկումներում։ Ուսումնասիրությունը նաև հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել Օսմանյան կայսրության բազմազգ և բազմակրոն հասարակության ժողովրդագրական կառուցվածքի մասին՝ ուշադրություն դարձնելով ոչ միայն հայերի բացարձակ թվաքանակին, այլև նրանց տեսակարար կշռին տվյալ տարածքների ընդհանուր բնակչության մեջ։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը համադրում է պատմական ժողովրդագրության, աղբյուրագիտության, վիճակագրական վերլուծության և Հայկական հարցի պատմության մոտեցումները՝ բացահայտելու համար արևմտահայության թվաքանակի վերաբերյալ տվյալների ձևավորման, ներկայացման և քաղաքական օգտագործման առանձնահատկությունները 1878-1914 թվականներին։ Այն արժեքավոր է հայոց պատմությամբ, Օսմանյան կայսրության պատմությամբ, Հայկական հարցով, արևմտահայության ժողովրդագրությամբ և Հայոց ցեղասպանության նախապատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների ու հետազոտողների համար։