Ազգային ժողովի արձանագրություններ, 7-րդ նիստ

Լեզվաբանություն

Լեզվաբանական և պատմահամեմատական բնույթի այս բազմապրակ հրատարակությունը նվիրված է Հայաստանի տարածքում տարածված լեզուների կառուցվածքում և բառապաշարում այսպես կոչված յաֆեթական տարրերի ուսումնասիրությանը։ Աշխատության մեջ դիտարկվում են լեզուների պատմական փոխառնչությունները, բառային ընդհանրությունները, հնչյունական համապատասխանությունները և քերականական առանձնահատկությունները՝ յաֆեթական լեզվաբանական տեսության շրջանակներում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայերենի և տարածաշրջանի այլ լեզուների փոխազդեցություններին, հնագույն լեզվական շերտերի բացահայտման փորձերին, տեղանունների, անձնանունների և առանձին բառախմբերի ստուգաբանական մեկնաբանություններին։ Քննության են առնվում լեզվական նյութի համեմատական ուսումնասիրության սկզբունքները, պատմական լեզվաբանության խնդիրները և Կովկասի ու Հայկական լեռնաշխարհի լեզվական բազմազանության վերաբերյալ տեսական պատկերացումները։ Հրատարակությունը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու XX դարի առաջին կեսի լեզվաբանական հետազոտություններում տարածում գտած յաֆեթական տեսության մեթոդաբանական մոտեցումներին և գիտական եզրաբանությանը։ Միաժամանակ կարևոր է հաշվի առնել, որ յաֆեթական տեսության հիմնական դրույթները ժամանակակից լեզվաբանության մեջ գիտական ընդունելություն չունեն և այսօր առավելապես ուսումնասիրվում են լեզվաբանական մտքի պատմության համատեքստում։ Առանձին թողարկումները կարող են հետաքրքրություն ներկայացնել նաև Հայաստանի լեզվական պատմության, հնագույն մշակութային շփումների և տարածաշրջանային լեզվաբանական հետազոտությունների զարգացման ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել լեզվաբանության պատմության, հայագիտության, կովկասագիտության և պատմական լեզվաբանության ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Մանկավարժություն

Մանկավարժական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է հանրակրթական դպրոցների և արտադպրոցական կրթական ու մշակութային կառույցների համագործակցության հնարավորությունների ուսումնասիրությանը դպրոցականների գեղագիտական դաստիարակության կազմակերպման գործընթացում։ Քննության են առնվում սովորողների գեղագիտական ճաշակի, ստեղծագործական մտածողության, արվեստի ընկալման և մշակութային արժեքների նկատմամբ հետաքրքրության ձևավորման մանկավարժական պայմանները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում դպրոցի և երաժշտական, գեղարվեստական, թատերական, թանգարանային ու այլ արտադպրոցական հաստատությունների համատեղ գործունեության ձևերին և մեթոդներին։ Վերլուծվում են դասարանային ու արտադասարանային աշխատանքների փոխկապակցման, մշակութային միջոցառումների, ստեղծագործական խմբակների, ցուցահանդեսների, ներկայացումների և ճանաչողական ծրագրերի կազմակերպման հնարավորությունները։ Քննարկվում են նաև ուսուցիչների, արտադպրոցական կառույցների մասնագետների և ընտանիքի համագործակցության նշանակությունը, ինչպես նաև սովորողների տարիքային ու անհատական առանձնահատկությունների հաշվառումը գեղագիտական դաստիարակության գործընթացում։ Կարևորվում է միասնական կրթադաստիարակչական միջավայրի ձևավորումը, որը նպաստում է երեխաների ստեղծագործական ակտիվության, մշակութային հետաքրքրությունների և գեղեցիկը գնահատելու կարողության զարգացմանը։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել մանկավարժների, մշակութային և արտադպրոցական կրթության մասնագետների, հետազոտողների ու համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Աշխարհագրություն

Աշխատությունը նվիրված է տեկտոնական խախտումներով թուլացած կողով լեռնային բացահանքում հանքաքարի տեղափոխման ռացիոնալ տեխնոլոգիայի մշակմանը՝ հաշվի առնելով հանքավայրի երկրաբանական, լեռնատեխնիկական և արտադրական առանձնահատկությունները։ Հետազոտության հիմքում բացահանքի կողերի կայունության և հանքաքարի տեղափոխման արդյունավետության փոխկապակցված ուսումնասիրությունն է, քանի որ տեկտոնական խախտումների առկայությունը կարող է էապես փոխել ապարային զանգվածի ամրությունը, առաջացնել սահքի կամ փլուզման վտանգ և սահմանափակել տրանսպորտային աշխատանքների անվտանգ ու արդյունավետ կազմակերպումը։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել հանքավայրի երկրաբանական կառուցվածքը, խախտումների տարածական դիրքը, ապարների ֆիզիկամեխանիկական հատկությունները, բացահանքի կողի երկրաչափական պարամետրերը և հանքաքարի տեղադրման պայմանները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում թուլացած կողի կայունության գնահատմանը և այն պայմանների բացահայտմանը, որոնց դեպքում հնարավոր է անվտանգ կազմակերպել հանքաքարի բեռնման և տեղափոխման աշխատանքները։ Տրանսպորտային տեխնոլոգիայի ընտրության ժամանակ կարևոր նշանակություն ունեն տեղափոխման հեռավորությունը, բարձրությունների տարբերությունը, ճանապարհների երկրաչափական պարամետրերը, հանքաքարի և ապարների ֆիզիկական հատկությունները, աշխատանքային ճակատի արտադրողականությունը և օգտագործվող տրանսպորտային միջոցների տեխնիկական հնարավորությունները։ Հետազոտությունը կարող է ներառել ավտոմոբիլային, կոնվեյերային կամ համակցված տրանսպորտային համակարգերի կիրառման նպատակահարմարության գնահատում՝ հաշվի առնելով տվյալ բացահանքի պայմանները։ Կարևոր խնդիր է հանքաքարի տեղափոխման երթուղիների այնպիսի կազմակերպումը, որը կնվազեցնի թուլացած կողի վրա առաջացող լրացուցիչ ազդեցությունները և միաժամանակ կապահովի տեղափոխման անհրաժեշտ արտադրողականությունը։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել նաև բեռնման և տեղափոխման մեքենաների փոխհամաձայնեցված աշխատանքի, տրանսպորտային ցիկլի տևողության, մեքենաների արտադրողականության, վառելիքի կամ էներգիայի ծախսերի և շահագործման արժեքի ցուցանիշները։ Տեխնոլոգիական լուծումների ընտրության կարևոր չափանիշներից է անվտանգության և տնտեսական արդյունավետության համադրումը, քանի որ առավել կարճ կամ արագ տեղափոխման ճանապարհը միշտ չէ, որ համապատասխանում է լեռնային զանգվածի կայունության և աշխատանքի անվտանգության պահանջներին։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև տրանսպորտային ճանապարհների կառուցման և պահպանման, թուլացած հատվածների շրջանցման, բեռնատար հոսքերի կազմակերպման և լեռնային աշխատանքների փուլայնության հարցերին։ Տեխնոլոգիական մոդելավորումը և տեխնիկատնտեսական հաշվարկները կարող են հնարավորություն տալ համեմատելու տարբեր տարբերակներ և ընտրելու այն լուծումը, որն ապահովում է հանքաքարի տեղափոխման անհրաժեշտ ծավալը նվազագույն ծախսերով և ընդունելի ռիսկի պայմաններում։ Հետազոտության արդյունքները կարող են օգտագործվել բացահանքերի նախագծման և շահագործման, լեռնային տրանսպորտի կազմակերպման, արտադրական գործընթացների օպտիմալացման և աշխատանքի անվտանգության բարձրացման նպատակներով։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել լեռնային ինժեներներին, հանքավայրերի նախագծողներին, բացահանքերի տեխնոլոգներին, տրանսպորտային համակարգերի մասնագետներին, երկրաբաններին և լեռնային գործի համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը նպատակ ունի մշակել տեկտոնական խախտումներով թուլացած կող ունեցող բացահանքում հանքաքարի տեղափոխման այնպիսի ռացիոնալ տեխնոլոգիա, որը կապահովի արտադրական պահանջվող արդյունավետությունը, կնվազեցնի տրանսպորտային ծախսերը, հաշվի կառնի ապարային զանգվածի կայունության առանձնահատկությունները և կբարձրացնի լեռնային աշխատանքների անվտանգության մակարդակը։

Տնտեսագիտություն

Այս աշխատությունը վերաբերում է Հայաստանի Հանրապետությունում վարկային քաղաքականության բարելավման և սինդիկացված վարկավորման զարգացման ուղիների ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով ֆինանսական համակարգի արդյունավետության բարձրացման, ռիսկերի բաշխման և ներդրումային կարողությունների ընդլայնման փոխկապակցված խնդիրները։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է վերլուծել վարկային քաղաքականության ներկայիս վիճակը, բացահայտել դրա հիմնական սահմանափակումները և առաջարկել մեխանիզմներ՝ սինդիկացված վարկավորման ինստիտուտի զարգացման համար։ Ուսումնասիրվում են բանկային համակարգի վարկային պորտֆելի կառուցվածքը, վարկային ռիսկերի կառավարման մեթոդները, տոկոսադրույքների ձևավորման գործոնները, ինչպես նաև կենտրոնական բանկի կարգավորող քաղաքականության ազդեցությունը վարկավորման գործընթացների վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում սինդիկացված վարկերի էությանը՝ որպես մի քանի ֆինանսական հաստատությունների կողմից համատեղ տրամադրվող խոշոր վարկերի ձև, որոնք թույլ են տալիս նվազեցնել առանձին բանկերի ռիսկերը և ապահովել խոշոր ներդրումային նախագծերի ֆինանսավորում։ Աշխատությունը նաև դիտարկում է միջազգային փորձը սինդիկացված վարկավորման ոլորտում և դրա կիրառելիությունը Հայաստանի ֆինանսական շուկայի պայմաններում՝ հաշվի առնելով բանկային համակարգի կառուցվածքային առանձնահատկությունները և կապիտալի շուկայի սահմանափակ զարգացումը։ Միաժամանակ վերլուծվում են վարկային քաղաքականության բարելավման ուղղությունները՝ իրավական կարգավորման կատարելագործում, ֆինանսական գործիքների դիվերսիֆիկացում և բանկերի միջև համագործակցության ընդլայնում։ Այսպիսով, ուսումնասիրությունը կարևոր ներդրում է ֆինանսական տնտեսագիտության ոլորտում՝ նպաստելով ՀՀ վարկային քաղաքականության արդյունավետության բարձրացմանը և սինդիկացված վարկավորման ինստիտուտի զարգացմանը։

Այլ առարկաներ

Կենդանաբանություն աշխատությունը հանդիսանում է Կենդանաբանություն ոլորտին նվիրված ուսումնական և գիտաճանաչողական ձեռնարկ, որը ներկայացնում է կենդանական աշխարհի կառուցվածքը, բազմազանությունը և կենսագործունեության հիմնական օրինաչափությունները։ Գրքում մանրամասնորեն ուսումնասիրվում են կենդանիների դասակարգումը, նրանց արտաքին և ներքին կառուցվածքը, ֆիզիոլոգիական գործընթացները, վարքագիծը և փոխազդեցությունը շրջակա միջավայրի հետ։ Հեղինակը անդրադառնում է ինչպես անողնաշարավոր, այնպես էլ ողնաշարավոր կենդանիների հիմնական խմբերին՝ ներկայացնելով նրանց առանձնահատկությունները, տարածվածությունը և կենսաբանական դերը բնության մեջ։ Կարևոր տեղ է հատկացվում նաև էվոլյուցիոն զարգացման հարցերին՝ բացատրելով, թե ինչպես են կենդանական օրգանիզմները հարմարվել տարբեր կենսապայմանների և ձևավորել բազմազան տեսակներ։ Աշխատության մեջ ընդգծվում է կենդանիների դերը էկոհամակարգերում, սննդային շղթաներում և կենսաբազմազանության պահպանման գործում, ինչպես նաև մարդու գործունեության ազդեցությունը կենդանական աշխարհի վրա։ Գիրքը ներառում է նաև պատկերավոր բացատրություններ, օրինակներ և ուսումնական նյութեր, որոնք նպաստում են թեմաների առավել լավ ըմբռնմանը և գիտելիքների ամրապնդմանը։ Ընդհանուր առմամբ այն հանդիսանում է կարևոր աղբյուր սովորողների և ուսուցիչների համար՝ օգնելով ձևավորել գիտական մտածողություն և խորացնել գիտելիքները կենդանական աշխարհի վերաբերյալ։

Պատմություն

Այս աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի հիդրոէներգետիկայի պատմության կարևոր օբյեկտներից մեկին՝ Ձորագետի հիդրոէլեկտրակայանին, որը հանդիսանում է Հայաստանի առաջին խոշոր հիդրոէլեկտրակայաններից մեկը և նշանակալի դեր է ունեցել երկրի էլեկտրաէներգետիկ համակարգի ձևավորման մեջ։ Հեղինակը ներկայացնում է կայանի կառուցման պատմական ընթացքը, որը սկսվել է 1927 թվականին՝ խորհրդային արդյունաբերականացման ծրագրերի շրջանակում, երբ նպատակ էր դրվել օգտագործել Հայաստանի լեռնային գետերի էներգետիկ պոտենցիալը՝ տնտեսության զարգացումը ապահովելու համար։ Կայանը կառուցվել է Ձորագետ գետի վրա, որը հանդիսանում է Դեբեդի վտակներից մեկը և բնութագրվում է արագընթաց, լեռնային հոսքով, ինչը ստեղծում է բարենպաստ պայմաններ հիդրոէներգիայի արտադրության համար։ Աշխատության մեջ մանրամասն նկարագրվում է հիդրոկայանի տեխնիկական կառուցվածքը՝ ջրառի համակարգը, թունելային և ջրատար ուղիները, տուրբինային բաժինը և էներգիայի արտադրության մեխանիզմը, ինչպես նաև դրա աշխատանքային ռեժիմը՝ կախված սեզոնային ջրի հոսքերի փոփոխությունից։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում կայանի նախագծային առանձնահատկություններին՝ դարիվացիոն տիպի կառուցվածքին, որի դեպքում ջուրը ուղղվում է հատուկ ուղիներով դեպի մեքենայական սրահ՝ ապահովելով էներգիայի առավել արդյունավետ օգտագործում։ Նշվում է նաև, որ կայանը բազմիցս վերազինվել և արդիականացվել է՝ ավելացնելով հզորությունը և բարելավելով տեխնիկական ցուցանիշները։ Բացի տեխնիկական նկարագրությունից, աշխատանքը անդրադառնում է նաև Ձորագետի հիդրոկայանի տնտեսական և սոցիալական նշանակությանը՝ ընդգծելով դրա դերը Հյուսիսային Հայաստանի արդյունաբերական շրջանների էլեկտրամատակարարման, տեղական ենթակառուցվածքների զարգացման և էներգետիկ անկախության ապահովման գործում։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ներկայացնում է Ձորագետի հիդրոէլեկտրակայանը որպես խորհրդային ինժեներական մտքի կարևոր ձեռքբերում և Հայաստանի էներգետիկ համակարգի հիմնարար բաղադրիչ, որը շարունակում է ունենալ ռազմավարական նշանակություն նաև հետագա տարիներին։