Economic integration processes of islamic republic of iran and northern countries (RA)

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է Իրանի Իսլամական Հանրապետության և նրա հյուսիսային հարևան երկրների միջև տնտեսական ինտեգրման գործընթացների ուսումնասիրությանը՝ դրանք դիտարկելով տարածաշրջանային տնտեսական համագործակցության, առևտրային հարաբերությունների, մասնագիտացման և տնտեսական քաղաքականության տեսանկյուններից։ Աշխատանքը Մեհդի Հոսեյնի Նավեհի տնտեսագիտության դոկտորի գիտական աստիճանի համար պատրաստված ատենախոսությունն է, որի հետազոտության օբյեկտը տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրումն է, իսկ առարկան՝ Իրանի և հյուսիսային հարևան երկրների տնտեսական հարաբերությունները։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է առաջարկել Իրանի և հյուսիսային հարևան պետությունների հնարավոր տնտեսական ինտեգրման այլընտրանքային մոդել, որը կարող է նպաստել տարածաշրջանում Իրանի տնտեսական դիրքի ամրապնդմանը։ Ուսումնասիրության տեսական հիմքում տնտեսական ինտեգրման ժամանակակից տեսություններն են։ Քննարկվում են այն մեխանիզմները, որոնց միջոցով առանձին պետություններ կարող են աստիճանաբար խորացնել իրենց տնտեսական փոխկապակցվածությունը՝ սկսելով առևտրային հարաբերությունների ընդլայնումից և հասնելով շուկաների, արտադրության, ներդրումների ու տնտեսական քաղաքականությունների ավելի համակարգված համագործակցության։ Այս տեսական շրջանակը հնարավորություն է տալիս Իրանի և հյուսիսային հարևանների հարաբերությունները դիտարկել ոչ միայն որպես երկկողմ առևտրի ամբողջություն, այլև որպես տարածաշրջանային տնտեսական համակարգ ձևավորելու հնարավոր գործընթաց։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է հաջողված տնտեսական ինտեգրման միջազգային փորձի ուսումնասիրությունը։ Տարբեր երկրների և տարածաշրջանների օրինակների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել այն պայմաններն ու գործիքները, որոնք կարող են նպաստել ինտեգրացիոն գործընթացների արդյունավետությանը։ Այդ փորձի հիման վրա փորձ է արվում որոշել Իրանի և հարևան երկրների համար առավել իրատեսական համագործակցության ուղղությունները՝ հաշվի առնելով նրանց տնտեսական կառուցվածքը, աշխարհագրական դիրքը, արտադրական հնարավորությունները և արտաքին առևտրային կապերը։ Հետազոտության առանձնահատկություններից է քանակական մեթոդների կիրառումը։ Աշխատանքում օգտագործվում է բացահայտված համեմատական առավելության ցուցանիշը, որի միջոցով գնահատվում են ուսումնասիրվող երկրների մասնագիտացման հնարավորությունները և այն ապրանքային ուղղությունները, որոնցում տարբեր պետություններ ունեն հարաբերական առավելություն։ Նման վերլուծությունը կարևոր է, քանի որ տնտեսական ինտեգրման արդյունավետությունը մեծապես կախված է նրանից, թե մասնակից երկրներն ինչպիսի արտադրական և արտահանման դերեր կարող են ստանձնել ընդհանուր տարածաշրջանային համակարգում։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս անցնել ընդհանուր համագործակցության գաղափարից դեպի ավելի կոնկրետ տնտեսական մասնագիտացման հնարավորությունների բացահայտում։ Ուսումնասիրության մեկ այլ կարևոր ուղղություն է առաջարկվող ինտեգրման տնտեսական հետևանքների գնահատումը։ Այդ նպատակով կիրառվում է մասնակի հավասարակշռության մոդել, որի միջոցով հնարավոր է գնահատել տնտեսական ինտեգրման արդյունքում առևտրի, արտադրության և շուկաների հնարավոր փոփոխությունները։ Մոդելավորումը թույլ է տալիս ուսումնասիրել ոչ միայն ինտեգրման դրական հնարավորությունները, այլև տարբեր տնտեսական գործոնների ազդեցությունը՝ հասկանալու համար, թե որ պայմաններում կարող է առաջարկվող համագործակցությունը առավել արդյունավետ լինել։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Իրանի աշխարհագրական դիրքին։ Երկիրը գտնվում է այնպիսի տարածքում, որը կարող է կապել Պարսից ծոցի և Հնդկական օվկիանոսի շուկաները Կովկասի, Կենտրոնական Ասիայի և ավելի հյուսիսային տարածաշրջանների հետ։ Այդ աշխարհագրական դիրքը Իրանի համար ստեղծում է տարանցիկ և առևտրատնտեսական կարևոր հնարավորություններ։ Հյուսիսային ուղղությամբ տնտեսական կապերի խորացումը կարող է նպաստել ոչ միայն ապրանքների փոխանակման աճին, այլև տրանսպորտային, լոգիստիկ, ներդրումային և ենթակառուցվածքային համագործակցության ընդլայնմանը։ Այս համատեքստում տնտեսական ինտեգրումը դիտարկվում է որպես ավելի լայն տարածաշրջանային փոխկապակցվածության ձևավորման միջոց։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարևոր նշանակություն ունի նաև Իրանի հարաբերությունների դիտարկումը հյուսիսային հարևանների հետ։ Այդ տարածքը ներառում է Հարավային Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի երկրները, որոնց հետ Իրանը ձևավորել է տարբեր մակարդակի տնտեսական, քաղաքական և տրանսպորտային կապեր։ Տարբեր երկրների հետ հարաբերությունների խորությունը միատեսակ չէ, և յուրաքանչյուր ուղղություն ունի իր առանձնահատկությունները։ Հետևաբար աշխատանքը փորձում է բացահայտել այնպիսի ինտեգրացիոն մոդել, որը կարող է հաշվի առնել մասնակից երկրների միջև տնտեսական կառուցվածքի, շուկաների, արտադրության և զարգացման մակարդակների տարբերությունները։ Աշխատության կարևոր խնդիրներից է նաև հնարավոր ինտեգրման տարբեր սցենարների ձևավորումը։ Սցենարային մոտեցումը թույլ է տալիս ուսումնասիրել Իրանի տարածաշրջանային տնտեսական դերի տարբեր հնարավոր զարգացումներ՝ կախված տնտեսական քաղաքականությունից, առևտրային կապերի խորությունից և համագործակցության մակարդակից։ Այսպիսի մոտեցումը կարևոր է հատկապես անորոշ արտաքին տնտեսական միջավայրի պայմաններում, քանի որ մեկ կանխատեսման փոխարեն հնարավորություն է տալիս դիտարկել զարգացման մի քանի տարբերակ և գնահատել դրանց հնարավոր հետևանքները։ Տարածաշրջանային ինտեգրման համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն ունի տրանսպորտային և առևտրային միջանցքների զարգացումը։ Իրանի տարածքով անցնող Հյուսիս-Հարավ միջազգային տրանսպորտային միջանցքը հետագայում կարող է նպաստել Իրանի, Ռուսաստանի, Կենտրոնական Ասիայի, Կովկասի, Հնդկաստանի և եվրոպական շուկաների միջև կապերի խորացմանը։ Ժամանակակից ուսումնասիրություններում այս միջանցքը դիտարկվում է որպես Իրանի՝ տարածաշրջանային տարանցիկ հանգույցի դերը ուժեղացնելու կարևոր գործիք, քանի որ այն կապում է Հնդկական օվկիանոսի և Պարսից ծոցի ուղղությունները Ռուսաստանի ու հյուսիսային եվրոպական շուկաների հետ։ Հայաստանի համար ևս Իրանի հյուսիսային տնտեսական կապերի զարգացումը կարող է ունենալ կարևոր նշանակություն, քանի որ երկիրը կարող է հանդես գալ որպես Իրանի և Հարավային Կովկասի տնտեսական փոխկապակցվածության օղակ։ Այս տեսանկյունից տնտեսական ինտեգրման գործընթացները ներառում են ոչ միայն ապրանքների ներմուծման և արտահանման ծավալների աճ, այլև ճանապարհների, երկաթուղիների, լոգիստիկ կենտրոնների, սահմանային ենթակառուցվածքների և տարանցիկ ծառայությունների զարգացում։ Ուսումնասիրության կարևոր կողմերից է տնտեսական համագործակցության և տարածաշրջանային կայունության փոխհարաբերության դիտարկումը։ Տնտեսական կապերի խորացումը կարող է մեծացնել երկրների փոխադարձ կախվածությունը և ստեղծել ընդհանուր տնտեսական շահեր, որոնք խթանում են համագործակցության շարունակականությունը։ Միաժամանակ ինտեգրման հաջողությունը կախված է ոչ միայն տնտեսական առավելություններից, այլև քաղաքական հարաբերությունների, ենթակառուցվածքների, սահմանային ռեժիմների և արտաքին տնտեսական պայմանների կայունությունից։ Այսպիսով, տնտեսական ինտեգրումը ներկայացվում է որպես բազմաշերտ գործընթաց, որը պահանջում է ինչպես տնտեսական, այնպես էլ քաղաքական և ենթակառուցվածքային նախադրյալների համադրում։ Աշխատության մեթոդաբանական արժեքը հատկապես դրսևորվում է տեսական և քանակական մեթոդների համադրության մեջ։ Տնտեսական ինտեգրման տեսությունների ուսումնասիրությունը լրացվում է համեմատական առավելությունների հաշվարկներով, տնտեսական մոդելավորմամբ և տարբեր զարգացման սցենարների գնահատմամբ։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն նկարագրել առկա տնտեսական հարաբերությունները, այլև առաջարկել դրանց զարգացման հնարավոր ուղղություններ և գնահատել դրանց սպասվող արդյունքները։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Իրանի և հյուսիսային հարևան երկրների տնտեսական ինտեգրման գործընթացները կարող են դիտարկվել որպես տարածաշրջանային տնտեսական փոխկապակցվածության խորացման հնարավորություն։ Իրանի աշխարհագրական դիրքը, հարևան երկրների շուկաների փոխլրացնող բնույթը, տարանցիկ ներուժը և առևտրային կապերի ընդլայնման հնարավորությունները ստեղծում են ինտեգրացիոն համագործակցության նախադրյալներ։ Միաժամանակ գործընթացի արդյունավետությունը կախված է մասնակից երկրների տնտեսական մասնագիտացումից, ենթակառուցվածքային կապերի զարգացումից, համապատասխան տնտեսական քաղաքականությունից և արտաքին միջավայրի ազդեցությունից։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել տնտեսագետներին, միջազգային տնտեսագիտությամբ զբաղվող հետազոտողներին, ուսանողներին, տարածաշրջանային տնտեսական քաղաքականություն մշակողներին և Իրանի ու Հարավային Կովկասի տնտեսական հարաբերություններով հետաքրքրվող ընթերցողներին՝ հնարավորություն տալով ամբողջական պատկերացում կազմել տարածաշրջանային ինտեգրման տեսական հիմքերի, Իրանի տնտեսական դիրքի, հնարավոր մասնագիտացման ուղղությունների և տնտեսական համագործակցության զարգացման հեռանկարների մասին։