Հայաստանի Հանրապետության անտառային գեոհամակարգերի տարածա-ժամանակային փոփոխությունները և կառավարման հիմնախնդիրները

Պատմություն

Այս գիրքը ուսումնասիրում է Մովսես Բաղրամյանի «Հայ քաղաքական հրապարակախոսության սկզբնավորումը» աշխատությունը՝ որպես հայ քաղաքական մտքի և հրապարակախոսական ավանդույթի ձևավորման կարևոր փուլ։ Այն վերլուծում է XVIII դարի երկրորդ կեսի հասարակական-քաղաքական գաղափարները, ազգային ազատագրական շարժման գաղափարական հիմքերը և լուսավորական մտածողության ազդեցությունը հայ իրականության վրա։ Հեղինակը (Բաղրամյանը) դիտարկվում է որպես հայ քաղաքական հրապարակախոսության սկզբնադիր գործիչներից մեկը, որի գործերում ձևակերպվում են ազգային ինքնության, ազատության, պետականության և հասարակական արդարության գաղափարներ։ Գրքում ընդգծվում է նաև նրա կապը Մադրասի խմբակի գաղափարական միջավայրի հետ և այն դերը, որ այդ շրջանը ունեցել է հայ քաղաքական մտքի զարգացման մեջ։ Նյութը համադրում է աղբյուրագիտական, պատմագիտական և գաղափարական վերլուծությունը՝ ցույց տալով, թե ինչպես է ձևավորվել հայ քաղաքական հրապարակախոսության ավանդույթը և ինչ ազդեցություն է այն ունեցել հետագա հասարակական մտքի վրա։

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է 1918-1930 թվականներին Հայաստանում Մերձավոր Արևելքի ամերիկյան նպաստամատույց կոմիտեի գործունեության ուսումնասիրությանը՝ այն դիտարկելով Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո հայ ժողովրդի ծանր սոցիալ-տնտեսական և ժողովրդագրական իրավիճակի, փախստականների ու որբերի խնդիրների, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետության գոյության առաջին տարիների պատմական համատեքստում։ Կազմակերպությունը սկզբնավորվել էր 1915 թվականին՝ Օսմանյան կայսրությունում հայերի զանգվածային տեղահանությունների և կոտորածների հետևանքով առաջացած մարդասիրական աղետին արձագանքելու նպատակով, իսկ 1918 թվականին գործունեության ընդլայնմանը զուգահեռ ստացավ Մերձավոր Արևելքի ամերիկյան նպաստամատույց կոմիտե անվանումը։ 1919 թվականի օգոստոսին այն ԱՄՆ Կոնգրեսի հատուկ ակտով վերակազմավորվեց որպես Near East Relief՝ պահպանելով լայնածավալ մարդասիրական առաքելությունը։ Աշխատության առանցքային թեմաներից է Հայաստանի տարածքում բնակչությանը ցուցաբերված օգնությունը, որը ներառում էր սննդամթերքի, հագուստի, կենցաղային անհրաժեշտ պարագաների և այլ նյութական միջոցների տրամադրում։ Հատկապես ծանր էր որբերի, անապահով ընտանիքների, գաղթականների և պատերազմի ու ցեղասպանության հետևանքով տեղահանված մարդկանց վիճակը, ուստի նպաստամատույց գործունեության կարևոր ուղղություն դարձավ նրանց ֆիզիկական գոյության ապահովումը և հետագա սոցիալական վերականգնումը։ Կազմակերպության գործունեությունը Հայաստանում սերտորեն առնչվում էր նաև որբանոցների, հիվանդանոցների, դպրոցների և այլ բարեգործական հաստատությունների ստեղծման ու պահպանման աշխատանքներին։ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի պատմական փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ 1920 թվականին Հայաստանի Հանրապետությունում և Անդրկովկասում գործող որբանոցներն ու հիվանդանոցները փոխանցվել էին Near East Relief-ի կառավարմանը, ինչը վկայում է կազմակերպության՝ շտապ օգնությունից դեպի ավելի երկարաժամկետ սոցիալական և վերականգնողական աշխատանքի անցնելու մասին։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել կազմակերպության և Հայաստանի Հանրապետության պետական կառույցների, ինչպես նաև այլ միջազգային ու բարեգործական կազմակերպությունների փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունը։ Այդ ժամանակաշրջանում օգնության արդյունավետ կազմակերպումը պահանջում էր սննդի և այլ բեռների տեղափոխում, դրանց բաշխման համակարգի ստեղծում, տեղական մասնագետների և աշխատակիցների ներգրավում, ինչպես նաև տարբեր հաստատությունների գործունեության համակարգում։ Միաժամանակ կազմակերպության գործունեությունը երբեմն ուղեկցվում էր քաղաքական կասկածներով և դրա իրական նպատակների վերաբերյալ քննարկումներով, թեև իր պաշտոնական դիրքորոշմամբ այն ընդգծում էր մարդասիրական և ոչ քաղաքական առաքելությունը։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել նաև ամերիկյան հասարակության կողմից կազմակերպված դրամահավաքների ուսումնասիրությունը։ Ամերիկյան քաղաքացիների անհատական նվիրատվությունները կազմակերպության գործունեության հիմնական ֆինանսական աղբյուրներից էին, իսկ մարդասիրական քարոզարշավները լայն արձագանք էին ստանում եկեղեցական, հասարակական և բարեգործական շրջանակներում։ 1915-1930 թվականների ընթացքում կազմակերպությունը հավաքագրել և տնօրինել է հսկայական միջոցներ՝ օգնություն հասցնելով տարածաշրջանի տարբեր ժողովուրդների և համայնքների ներկայացուցիչներին։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի որբախնամության խնդիրը։ Հայոց ցեղասպանությունից հետո հազարավոր երեխաներ հայտնվել էին առանց ընտանիքի և սոցիալական պաշտպանության, և նրանց համար ստեղծվեցին բազմաթիվ որբանոցներ ու խնամքի կենտրոններ։ Կազմակերպության պատմական գործունեության վերաբերյալ աղբյուրները նշում են, որ մինչև 1930 թվականը այն խնամք է տրամադրել ավելի քան 132,000 որբերի, որոնց մեծ մասը հայեր էին։ Որբանոցների գործունեությունը չէր սահմանափակվում միայն սննդով և կացարանով․ երկարաժամկետ ծրագրերում կարևոր էին նաև կրթությունը, մասնագիտական պատրաստությունը, առողջապահական սպասարկումը և երեխաներին ինքնուրույն կյանքի նախապատրաստելը։ Այս առումով ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատելու կազմակերպության դերը ոչ միայն որպես արտակարգ իրավիճակներում օգնություն տրամադրող կառույցի, այլև որպես սոցիալական վերականգնման և մարդկային կապիտալի պահպանման գործոն։ Աշխատության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև բժշկական օգնության կազմակերպումը։ Հիվանդանոցների, բուժկետերի և առողջապահական ծառայությունների գործունեությունը հատկապես կարևոր էր այն պայմաններում, երբ պատերազմը, սովը, համաճարակները և բնակչության տեղաշարժերը զգալիորեն վատթարացրել էին հանրային առողջության վիճակը։ Նպաստամատույց ծրագրերի միջոցով իրականացվող առողջապահական աշխատանքը լրացնում էր սննդի և կացարանի ապահովման ծրագրերը՝ ձևավորելով օգնության համալիր համակարգ։ Մեկ այլ կարևոր ուղղություն է կրթական և մասնագիտական վերականգնումը։ Կազմակերպության երկարաժամկետ ծրագրերում դպրոցների և մասնագիտական ուսուցման կենտրոնների ստեղծումը նպատակ ուներ ոչ միայն պահպանել երեխաների և երիտասարդների ֆիզիկական գոյությունը, այլև նրանց տալ կրթություն և մասնագիտություն՝ հետագայում ինքնուրույն կյանք վարելու հնարավորությամբ։ Այս մոտեցումը ցույց է տալիս, որ մարդասիրական օգնությունը աստիճանաբար վերածվում էր սոցիալական վերակառուցման ծրագրի։ Հայաստանի համար կազմակերպության գործունեության առանձնահատկությունն այն էր, որ այն իրականացվում էր նորանկախ պետականության ձևավորման, տնտեսական դժվարությունների, բնակչության տեղաշարժերի և տարածաշրջանային քաղաքական անկայունության պայմաններում։ Այդ հանգամանքները մեծացնում էին արտաքին մարդասիրական օգնության նշանակությունը և միաժամանակ բարդացնում դրա կազմակերպումն ու բաշխումը։ ԱՄՆ-ի կողմից տրամադրվող պետական և մասնավոր օգնության ընդհանուր ծավալները նույնպես զգալի էին. 1920 թվականի ամերիկյան պաշտոնական փաստաթղթերում Հայաստանի և Անդրկովկասի օգնության համար արձանագրված են մի քանի աղբյուրներից ձևավորված միլիոնավոր դոլարների հատկացումներ, որոնց թվում՝ Near East Relief-ի նվիրատվությունները։ Աշխատության կարևորությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ այն հնարավորություն է տալիս գնահատելու Ամերկոմի գործունեության երկարաժամկետ հետևանքները Հայաստանի հասարակական կյանքում։ Կազմակերպության գործունեությունը նպաստեց հազարավոր մարդկանց փրկությանը, որբերի խնամքին, առողջապահական ու կրթական հաստատությունների պահպանմանը և պատերազմի ու ցեղասպանության հետևանքներից տուժած բնակչության վերականգնմանը։ Միևնույն ժամանակ դրա պատմությունը կարելի է դիտարկել հայ-ամերիկյան հարաբերությունների և միջազգային մարդասիրական համագործակցության զարգացման ավելի լայն համատեքստում։ 1930 թվականին Near East Relief-ի գործունեությունը վերափոխվեց Near East Foundation-ի ստեղծմամբ, ինչը խորհրդանշում էր արտակարգ օգնության փուլից դեպի ավելի երկարաժամկետ զարգացման ծրագրերի անցումը։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, հայագետներին, ցեղասպանագետներին, մարդասիրական կազմակերպությունների պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, սփյուռքագետներին և հայ-ամերիկյան հարաբերությունների ուսումնասիրողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու 1918-1930 թվականներին Հայաստանում իրականացված ամերիկյան մարդասիրական լայնածավալ գործունեության հիմնական ուղղությունները, դրա կազմակերպական մեխանիզմները և ազդեցությունը հայ բնակչության սոցիալական ու ժողովրդագրական վերականգնման վրա՝ ընդգծելով այն կարևոր դերը, որն ունեցել է միջազգային օգնությունը հետցեղասպանական և հետպատերազմյան Հայաստանի ամենածանր տարիներին։

Պատմություն

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է XIX դարի վերջին քառորդում Կարին քաղաքի (Էրզրում) և հարակից տարածքների դերին հայ ազատագրական շարժման գործընթացներում՝ ընդգծելով այդ շրջանի քաղաքական, սոցիալական և կազմակերպչական առանձնահատկությունները։ Աշխատանքը դիտարկում է Կարինը որպես արևմտահայության կարևոր կենտրոններից մեկը, որտեղ համադրվում էին քաղաքային զարգացած միջավայր, արհեստագործական և առևտրական գործունեություն, ինչպես նաև ազգային-հասարակական ինքնագիտակցության աճ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հեղափոխական և քաղաքական խմբակների գործունեությանը, որոնք ձևավորվում էին այդ շրջանում և նպատակ ունեին բարձրացնելու հայ բնակչության իրավունքների պաշտպանության և ինքնապաշտպանության հարցերը Օսմանյան կայսրության պայմաններում։ Նյութը վերլուծում է նաև կրթական և եկեղեցական հաստատությունների դերը ազգային գաղափարների տարածման և հասարակական համախմբման գործում, ինչպես նաև մամուլի և գաղտնի կազմակերպությունների ազդեցությունը քաղաքական ակտիվացման վրա։ Կարևորվում են նաև տարածաշրջանում տեղի ունեցած սոցիալական լարվածությունները, բռնաճնշումները և դրանց ազդեցությունը ազատագրական շարժման զարգացման վրա՝ ընդգծելով ինքնապաշտպանական և կազմակերպչական նախաձեռնությունների ձևավորումը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Կարինը XIX դարի վերջին քառորդում եղել է արևմտահայ ազգային շարժման կարևոր օջախներից մեկը՝ նպաստելով գաղափարական, կազմակերպչական և քաղաքական գործընթացների ակտիվացմանը։

Այլ առարկաներ

Հրատարակությունը հանդիսավոր-հիշատակային բնույթի պատմական սկզբնաղբյուր է, որը կապված է հայկական կրթական հաստատության անունից բարերարների պատվին կանգնեցված հուշարձանի բացման արարողության հետ։ Այն միավորում է երկու տարբեր, սակայն գաղափարապես փոխկապակցված խոսքային ձևեր՝ բանաստեղծական ներբողը և հրապարակային հանդիսավոր խոսքը։ Այս կառուցվածքը հնարավորություն է տալիս միաժամանակ դիտարկել տվյալ ժամանակաշրջանի գրական արտահայտչամիջոցները, պաշտոնական հռետորաբանությունը և կրթական ու բարեգործական միջավայրում ձևավորված արժեքային պատկերացումները։ Բանաստեղծական հատվածում բարերարների գործունեությունը ներկայացվում է բարձր ոճով՝ ընդգծելով կրթությանն աջակցելու, հասարակական օգտակար գործունեություն ծավալելու և ազգային մշակութային կյանքի զարգացմանը նպաստելու գաղափարները։ Հանդիսավոր խոսքն առավել անմիջականորեն բացահայտում է հուշարձանի ստեղծման շարժառիթները, հիշատակի պահպանման նշանակությունը և կրթական հաստատության վերաբերմունքը իր հովանավորների ու աջակիցների նկատմամբ։ Նյութը կարևոր է հայկական բարեգործության պատմության ուսումնասիրության համար, քանի որ արտացոլում է այն հասարակական պատկերացումը, ըստ որի կրթական հաստատությունների գոյությունն ու զարգացումը սերտորեն կապված էին մասնավոր նվիրատվությունների, մեկենասության և համայնքային աջակցության հետ։ Միաժամանակ այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու բարերարի կերպարի խորհրդանշական կառուցումը և հասարակական երախտագիտության արտահայտման ձևերը։ Հուշարձանի բացման արարողությունը ներկայանում է ոչ միայն որպես կոնկրետ անձանց հիշատակին նվիրված իրադարձություն, այլև որպես հանրային հիշողության ձևավորման միջոց, որի միջոցով կրթական հաստատությունը փոխանցում էր բարեգործության, կրթության և հասարակական ծառայության արժեքները հաջորդ սերունդներին։ Լեզվական և ոճական տեսանկյունից նյութը հետաքրքիր է հանդիսավոր բառապաշարի, հռետորական դարձվածքների, դիմումների, գնահատողական արտահայտությունների և ժամանակաշրջանին բնորոշ գրական լեզվի ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է արժեքավոր տեղեկություններ տրամադրել նաև հայկական ուսումնական հաստատությունների պատմության, դրանց հասարակական կապերի, հիշատակի մշակույթի և կրթական գործի կազմակերպման վերաբերյալ։ Ընդհանուր առմամբ հրատարակությունը միաժամանակ գրական, պատմական և մշակութաբանական նշանակություն ունեցող վավերագիր է, որի ուսումնասիրությունը նպաստում է հայկական կրթական ու բարեգործական ավանդույթների, հանդիսավոր հռետորաբանության և հանրային հիշողության ձևավորման պատմության առավել ամբողջական ընկալմանը։

Այլ առարկաներ

Մատենագիտական և տեղեկատվական բնույթի հրատարակությունը նվիրված է 1984 թվականի առաջին եռամսյակին՝ հունվար, փետրվար և մարտ ամիսներին առնչվող պատմական, հասարակական, քաղաքական, գիտական, գրական և մշակութային նշանակություն ունեցող հիշարժան տարեթվերի ու իրադարձությունների ներկայացմանը։ Հրատարակության հիմնական նպատակն է համակարգված տեղեկություններ տրամադրել կարևոր պատմական իրադարձությունների տարեդարձերի, նշանավոր գործիչների ծննդյան և մահվան թվականների, գիտության ու մշակույթի բնագավառներում արձանագրված նշանակալի ձեռքբերումների, ինչպես նաև հասարակական կյանքի տարբեր ոլորտներում տեղի ունեցած հիշարժան իրադարձությունների վերաբերյալ։ Նյութերը կազմակերպված են օրացուցային սկզբունքով՝ հնարավորություն ընձեռելով յուրաքանչյուր ամսվա շրջանակներում առանձնացնելու համապատասխան տարեթվերը և դրանց հետ կապված պատմական ու մշակութային փաստերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում գրականության, արվեստի, գիտության, կրթության և հասարակական մտքի զարգացման գործում նշանակալի ավանդ ունեցող անհատներին, նրանց գործունեությանը և պատմական ժառանգությանը։ Հրատարակության թեմատիկ շրջանակը կարող է ընդգրկել հայ ժողովրդի և այլ ժողովուրդների պատմության կարևոր դրվագներ, ազգային ու համաշխարհային մշակույթի նշանավոր ներկայացուցիչների հոբելյաններ, պատմական իրադարձությունների տարելիցներ և հասարակական նշանակություն ունեցող հիշատակություններ։ Կարևորվում է հիշարժան տարեթվերի օգտագործումը գրադարանային, մշակութային, կրթական և լուսավորչական աշխատանքների կազմակերպման գործընթացում, մասնավորապես՝ թեմատիկ գրքային ցուցահանդեսների, գրական երեկոների, հոբելյանական միջոցառումների, զեկուցումների, դասախոսությունների և տեղեկատվական հանդիպումների նախապատրաստման համար։ Հրատարակությունը կարող է ծառայել որպես օժանդակ տեղեկատու աղբյուր գրադարանավարների և մշակութային հաստատությունների աշխատակիցների համար՝ նպաստելով հիշարժան իրադարձությունների վերաբերյալ նյութերի ընտրությանը, թեմատիկ տեղեկատվության համակարգմանը և ընթերցողների հետաքրքրությունների ընդլայնմանը։ Անդրադարձ է կատարվում նաև պատմական հիշողության պահպանման, մշակութային ժառանգության հանրահռչակման և հասարակության տարբեր շերտերի շրջանում գիտելիքների տարածման նշանակությանը։ Հրատարակության բովանդակությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու տվյալ ժամանակաշրջանում կարևոր համարված պատմական և մշակութային իրադարձությունների շրջանակի, հոբելյանական օրացույցների կազմման սկզբունքների և խորհրդային ժամանակաշրջանի տեղեկատվական ու գրադարանային գործունեության առանձնահատկությունների մասին։ Այն ունի ոչ միայն տեղեկատու, այլև պատմամշակութային և աղբյուրագիտական նշանակություն, քանի որ արտացոլում է 1980-ական թվականների հասարակական ու մշակութային միջավայրում հիշարժան տարեթվերի ընտրության և ներկայացման մոտեցումները։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել գրադարանավարների, մատենագետների, պատմաբանների, մշակութաբանների, մանկավարժների, թանգարանային աշխատակիցների, ուսանողների և հետազոտողների, ինչպես նաև պատմական տարեթվերի, նշանավոր անհատների կենսագրությունների, մշակութային հոբելյանների և օրացուցային տեղեկատու գրականության ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Պատմություն

Աշխատությունը ներկայացնում է Հին Հռոմի պատմության կարևորագույն ժամանակաշրջանը՝ Հռոմի հիմնադրումից մինչև Ակտիումի ճակատամարտը, որը նշանավորեց Հռոմեական Հանրապետության ավարտը և կայսերական կառավարման հաստատման սկիզբը։ Երրորդ հատորը շարունակում է հռոմեական պետության քաղաքական, ռազմական և հասարակական զարգացման պատմությունը՝ անդրադառնալով հանրապետական կառավարման համակարգի ձևավորմանն ու աստիճանական փոփոխություններին, Հռոմի տարածքային ընդարձակմանը, նվաճողական պատերազմներին և Միջերկրական աշխարհի առաջատար ուժի վերածվելուն։ Հատուկ նշանակություն ունեն պետական հաստատությունների գործունեությունը, սենատի դերը, հյուպատոսների և զորավարների ազդեցությունը, հասարակական խմբերի միջև պայքարը և քաղաքական իշխանության համար ծավալված հակասությունները։ Պատմական շարադրանքը հնարավորություն է տալիս հետևելու հանրապետության ներքին ճգնաժամերի խորացմանը, նշանավոր գործիչների գործունեությանը, քաղաքացիական պատերազմներին և իշխանության կենտրոնացման գործընթացին։ Ակտիումի ճակատամարտը ներկայացվում է որպես շրջադարձային իրադարձություն, որի արդյունքում Օկտավիանոսի հաղթանակը կանխորոշեց հռոմեական պետական համակարգի հետագա զարգացումը և հանրապետական կարգերի փոխարինումը միապետական իշխանությամբ։ Գիրքը կարևոր է ոչ միայն Հին Հռոմի քաղաքական ու ռազմական պատմության ճանաչման, այլև անտիկ պետական կառավարման, իրավական ավանդույթների, հասարակական հարաբերությունների և եվրոպական քաղաքակրթության ակունքների ուսումնասիրության համար։ Այն ընթերցողին հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես ձևավորվեց, ընդարձակվեց և ներքին հակասությունների հետևանքով ավարտվեց Հռոմեական Հանրապետության պատմական շրջանը։