Հայաստանի Հանրապետության հանրակրթական համակարգի կառավարման հիմնախնդիրները շուկայական հարաբերությունների պայմաններում

Բժշկություն

Աշխատությունը նվիրված է ակրիլային նյութերից պատրաստված ատամնային պրոթեզների օգտագործման հետ կապված անցանկալի տեղային ազդեցությունների կլինիկական և ստոմատոլոգիական ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում բերանի խոռոչի հյուսվածքների արձագանքն է պրոթեզային կառուցվածքի, դրա նյութի ֆիզիկաքիմիական հատկությունների, մեխանիկական ազդեցության և օգտագործման պայմանների նկատմամբ։ Քննվում են բերանի լորձաթաղանթի վիճակի փոփոխությունները, անհարմարության տարբեր դրսևորումները, պրոթեզային դաշտի հյուսվածքների հարմարվողականությունը և այն գործոնները, որոնք կարող են նպաստել անցանկալի երևույթների առաջացմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում հնարավոր պատճառների տարբերակմանը, քանի որ կլինիկական փոփոխությունները կարող են պայմանավորված լինել ոչ միայն ակրիլային նյութի նկատմամբ անհատական արձագանքով, այլև պրոթեզի կառուցվածքային առանձնահատկություններով, մեխանիկական ծանրաբեռնվածությամբ, բերանի խոռոչի հիգիենայով և մանրէաբանական միջավայրի փոփոխություններով։ Ախտորոշման տեսանկյունից կարևորվում է հիվանդի գանգատների, կլինիկական պատկերի և պրոթեզի վիճակի համակցված գնահատումը՝ անհրաժեշտության դեպքում լրացուցիչ հետազոտությունների արդյունքների հետ միասին։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ տարբեր կլինիկական դրսևորումների տարբերակիչ ախտորոշման սկզբունքներին և ռիսկի գործոնների բացահայտման նշանակությանը։ Կանխարգելման խնդիրները դիտարկվում են պրոթեզավորման ճիշտ պլանավորման, նյութերի հիմնավորված ընտրության, պատրաստված կառուցվածքի համապատասխանության, պարբերական ստոմատոլոգիական հսկողության և բերանի խոռոչի պատշաճ խնամքի համատեքստում։ Բուժական մոտեցումների ուսումնասիրության ժամանակ ուշադրությունը կենտրոնացվում է անցանկալի ազդեցության պատճառի հայտնաբերման և դրա վերացման ընդհանուր կլինիկական սկզբունքների վրա՝ հաշվի առնելով յուրաքանչյուր դեպքի անհատական առանձնահատկությունները։ Կարևորվում է նաև հիվանդների երկարաժամկետ դիտարկումը, քանի որ պրոթեզի նկատմամբ հյուսվածքների արձագանքը կարող է փոփոխվել օգտագործման ընթացքում։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է օրթոպեդիկ ստոմատոլոգիայի, բերանի խոռոչի լորձաթաղանթի ախտաբանության, նյութագիտության և կանխարգելիչ ստոմատոլոգիայի մոտեցումները՝ ակրիլային պրոթեզների օգտագործման հնարավոր անցանկալի ազդեցությունների պատճառների, ճանաչման և կանխարգելման վերաբերյալ համալիր պատկերացում ձևավորելու նպատակով։

Պատմություն

Գիրքը նվիրված է Ղարաբաղի կամավորական շարժման վաղ շրջանի պատմությանը և այն անձանց ու խմբերին, որոնք մասնակցել են տարածաշրջանում ռուսական իշխանության հաստատման ժամանակաշրջանի քաղաքական ու ռազմական գործընթացներին։ Հեղինակը հիմնվելով արխիվային փաստաթղթերի, հուշագրությունների, պաշտոնական գրագրությունների և պատմական աղբյուրների վրա՝ ներկայացնում է XVIII դարի վերջի և XIX դարի սկզբի իրադարձությունները, երբ Հարավային Կովկասում տեղի էին ունենում խոշոր աշխարհաքաղաքական փոփոխություններ։ Աշխատության մեջ լուսաբանվում են տեղական բնակչության, հատկապես հայերի ներգրավվածությունը ռազմական գործողություններին, նրանց համագործակցության ձևերը ռուսական բանակի հետ, ինչպես նաև այն շարժառիթներն ու պայմանները, որոնք նպաստեցին կամավորական ջոկատների ձևավորմանը։ Քննարկվում են տարածաշրջանի քաղաքական իրավիճակը, տարբեր ուժերի շահերի բախումները, տեղական առաջնորդների գործունեությունը և ռուսական վարչակարգի հաստատման հետևանքները Ղարաբաղի հասարակական ու քաղաքական կյանքի համար։ Գիրքը կարևոր աղբյուր է տարածաշրջանի պատմության, ռուս-կովկասյան հարաբերությունների և ազգային-ազատագրական շարժումների ուսումնասիրման տեսանկյունից՝ ընթերցողին առաջարկելով փաստագրական հարուստ նյութ և պատմական իրադարձությունների բազմակողմանի մեկնաբանություն։

Իրավաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի իրավական համակարգի և Եվրոպական միության իրավական կարգավորումների փոխհարաբերության շրջանակում օրենսդրական մոտարկման չափորոշիչների տեսական և կիրառական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում այն իրավական մեխանիզմներն ու գնահատման չափանիշներն են, որոնց միջոցով հնարավոր է որոշել ազգային իրավական կարգավորումների համապատասխանության, համադրելիության կամ աստիճանական ներդաշնակեցման մակարդակը եվրոպական իրավական պահանջների հետ։ Օրենսդրական մոտարկումը դիտարկվում է ոչ միայն որպես իրավական ակտերի ձևական համապատասխանեցում, այլև որպես համալիր գործընթաց, որը կարող է ներառել իրավական հասկացությունների, կարգավորման սկզբունքների, ինստիտուցիոնալ մեխանիզմների և իրավակիրառ պրակտիկայի համադրելիության գնահատում։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել մոտարկման տարբեր մակարդակները, իրավական նորմերի համեմատության մեթոդները և այն չափորոշիչները, որոնց օգնությամբ հնարավոր է գնահատել համապատասխան կարգավորումների բովանդակային ներդաշնակությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է հատկացվել Եվրոպական միության իրավունքի աղբյուրների առանձնահատկություններին և դրանց հարաբերակցությանը Հայաստանի ազգային օրենսդրության հետ՝ հաշվի առնելով երկու իրավական համակարգերի ինստիտուցիոնալ տարբերությունները։ Կարևորվում է նաև իրավական նորմերի ընդունման և դրանց արդյունավետ կիրառման տարբերակումը, քանի որ օրենսդրական մոտարկման իրական մակարդակը կարող է պայմանավորված լինել ոչ միայն համապատասխան իրավական ակտերի առկայությամբ, այլև դրանց իրականացման համար անհրաժեշտ վարչական կարողություններով, իրավական ընթացակարգերով և վերահսկողական մեխանիզմներով։ Հետազոտության առանձին ուղղություն կարող է լինել տարբեր ոլորտներում կիրառվող մոտարկման չափորոշիչների համեմատությունը՝ բացահայտելու միասնական և ոլորտային առանձնահատկությունները։ Կարող են ուսումնասիրվել նաև իրավական որոշակիության, համաչափության, թափանցիկության, արդյունավետ կիրարկման և ինստիտուցիոնալ համապատասխանության սկզբունքների նշանակությունը։ Համեմատական իրավական վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու ազգային և եվրոպական կարգավորումների միջև առկա տարբերությունները, դրանց պատճառները և իրավական համակարգերի փոխհամապատասխանեցման հնարավոր մեթոդները։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է եվրոպական իրավունքի, համեմատական իրավագիտության և իրավական ինտեգրման ուսումնասիրության մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով համակարգել օրենսդրական մոտարկման գնահատման չափորոշիչները և պարզաբանել դրանց կիրառման տեսական ու գործնական խնդիրները։

Փիլիսոփայություն

Աշխատությունը նվիրված է կրոնի հասարակական դերի, պատմական զարգացման և սոցիալ-փիլիսոփայական նշանակության քննադատական ուսումնասիրությանը՝ հատկապես մարքսիստական-լենինյան աշխարհայացքի և խորհրդային աթեիստական գաղափարախոսության տեսանկյունից։ Հրատարակության գաղափարական հիմքում ընկած է կրոնի՝ որպես հասարակական գիտակցության ձևի մեկնաբանությունը, որի միջոցով փորձ է արվում բացահայտելու կրոնական պատկերացումների առաջացման սոցիալական, տնտեսական, պատմական և հոգեբանական նախադրյալները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում կրոնի և հասարակական հարաբերությունների փոխկապակցվածությանը, կրոնական հաստատությունների պատմական գործունեությանը, հոգևոր իշխանության և քաղաքական կառույցների փոխհարաբերություններին, ինչպես նաև տարբեր հասարակարգերում կրոնական գաղափարախոսության ունեցած ազդեցությանը։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակներում քննարկվում են կրոնական հավատալիքների ձևավորման և պահպանման պատճառները, դրանց ազդեցությունը մարդու աշխարհընկալման, բարոյական պատկերացումների, հասարակական վարքագծի և սոցիալական հարաբերությունների վրա։ Կարևորվում է կրոնի նկատմամբ մատերիալիստական փիլիսոփայության մոտեցումը, որի համաձայն կրոնական պատկերացումները դիտարկվում են պատմականորեն ձևավորված հասարակական պայմանների և մարդու ճանաչողական գործունեության հետ փոխկապակցված երևույթներ։ Անդրադարձ է կատարվում գիտական աշխարհայացքի և կրոնական մտածողության հարաբերակցությանը, բնության ու հասարակության զարգացման օրինաչափությունների գիտական բացատրությանը, ինչպես նաև գիտության առաջընթացի ազդեցությանը հասարակության աշխարհայացքային պատկերացումների փոփոխության վրա։ Հատուկ ուշադրության են արժանանում կրոնի վերաբերյալ մարքսիստական տեսության հիմնական դրույթները, կրոնական գաղափարախոսության նկատմամբ դասակարգային մոտեցումները և այն պատկերացումները, որոնց համաձայն կրոնը որոշ պատմական պայմաններում կարող էր ծառայել գոյություն ունեցող սոցիալական ու քաղաքական հարաբերությունների պահպանմանը։ Քննարկվում են նաև կրոնական կազմակերպությունների և պետական իշխանության փոխհարաբերությունների պատմական առանձնահատկությունները, հասարակական կյանքի աշխարհիկացման գործընթացները և կրոնական հաստատությունների ազդեցության փոփոխությունները սոցիալ-տնտեսական վերափոխումների պայմաններում։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է խորհրդային գաղափարախոսության շրջանակներում կրոնական աշխարհայացքի հաղթահարման համար առաջարկվող միջոցների ուսումնասիրությունը, մասնավորապես՝ գիտական գիտելիքների տարածումը, աթեիստական դաստիարակությունը, կրթական համակարգի աշխարհիկ բնույթի ամրապնդումը և հասարակության շրջանում մատերիալիստական մտածողության ձևավորումը։ Անդրադարձ է կատարվում կրթության, մշակույթի, գիտական լուսավորության և հասարակական քարոզչության դերին աշխարհայացքային փոփոխությունների իրականացման գործընթացում։ Կարևորվում են նաև կրոնական հավատալիքների պահպանման սոցիալ-հոգեբանական պատճառները, ընտանեկան և համայնքային ավանդույթների ազդեցությունը, սովորույթների փոխանցման մեխանիզմները և կրոնական ինքնագիտակցության ձևավորման առանձնահատկությունները։ Հրատարակությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու խորհրդային ժամանակաշրջանում տարածված գիտական աթեիզմի գաղափարական սկզբունքները, կրոնի քննադատության մեթոդները և հասարակության աշխարհիկացման վերաբերյալ տեսական պատկերացումները։ Միաժամանակ աշխատանքի բովանդակությունը կարևոր է դիտարկել իր պատմական և գաղափարական համատեքստում, քանի որ կրոնի բացասական կամ հետադիմական բնույթի վերաբերյալ ընդհանրացումները արտահայտում են որոշակի փիլիսոփայական և քաղաքական դիրքորոշում և չեն ներկայացնում կրոնագիտության բոլոր գիտական մոտեցումները։ Ժամանակակից կրոնագիտական ուսումնասիրություններում կրոնը դիտարկվում է նաև որպես մշակութային ինքնության, բարոյական արժեքների, համայնքային համերաշխության, արվեստի և պատմական ժառանգության ձևավորման կարևոր գործոն։ Այս տեսանկյունից աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում ոչ միայն կրոնի քննադատության պատմության, այլև խորհրդային հասարակության գաղափարական համակարգի, պետական աթեիզմի, աշխարհիկացման քաղաքականության և փիլիսոփայական մտածողության զարգացման ուսումնասիրության համար։ Այն հնարավորություն է տալիս բացահայտելու, թե ինչպես էին խորհրդային գաղափարախոսության շրջանակներում մեկնաբանվում կրոնի հասարակական գործառույթները, գիտության և հավատի հարաբերակցությունը, ինչպես նաև հասարակական գիտակցության վերափոխման հնարավորությունները։ Հրատարակությունն ունի պատմափիլիսոփայական, գաղափարախոսական և կրոնագիտական նշանակություն՝ նպաստելով 20-րդ դարի հասարակական մտքի, մարքսիստական կրոնաքննադատության և խորհրդային մշակութային քաղաքականության առանձնահատկությունների ընկալմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել փիլիսոփաների, պատմաբանների, կրոնագետների, սոցիոլոգների, մշակութաբանների, գաղափարախոսության պատմության հետազոտողների, դասախոսների, ուսանողների և կրոնի ու հասարակության փոխհարաբերությունների պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Այլ առարկաներ

Այն նախատեսված է բուսաբանների, գյուղատնտեսների, այգեգործների, ուսանողների և թարգմանական կամ գիտական աշխատանք կատարող մասնագետների համար, ովքեր աշխատում են պտղաբուծության և բուսատեսակների դասակարգման ոլորտում։ Նյութում ընդգրկված են տարբեր պտղատու և հատապտղային մշակաբույսերի համակարգված ցանկեր՝ դրանց գիտական (լատիներեն) անվանումներով և համապատասխան համարժեքներով տարբեր լեզուներով, ինչը հնարավորություն է տալիս ապահովել ճշգրիտ հաղորդակցություն միջազգային գիտական միջավայրում։ Բացի անվանաբանական մասից, ուղեցույցում հաճախ ներկայացվում են նաև բույսերի կարճ բնութագրեր՝ դրանց կենսաբանական առանձնահատկությունների, տարածման և մշակության մասին հիմնական տեղեկություններով։ Հատուկ արժեք ունի աշխատության դասակարգային կառուցվածքը, որը օգնում է հեշտությամբ կողմնորոշվել տարբեր տեսակների միջև և օգտագործել այն ինչպես ուսումնական, այնպես էլ կիրառական նպատակներով։ Նյութը կարևոր դեր ունի նաև գիտական տերմինաբանության ստանդարտացման և բազմալեզու բուսաբանական տվյալների համադրման գործում։ Ընդհանուր առմամբ, այս ուղեցույցը ծառայում է որպես գործիք պտղահատապտղային բույսերի ճշգրիտ նույնականացման և միջազգային գիտական հաղորդակցության համար։

Սոցիոլոգիա

Այս աշխատությունը նվիրված է հայ ընտանիքի սոցիալական կառուցվածքի, դերերի և փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությանը սոցիալական փոփոխությունների ժամանակակից փուլում՝ սոցիոլոգիական վերլուծության տեսանկյունից։ Ուսումնասիրության շրջանակում ընտանիքը դիտարկվում է որպես հասարակության հիմնարար սոցիալական ինստիտուտ, որի վրա անմիջական ազդեցություն են ունենում տնտեսական, ժողովրդագրական, մշակութային և արժեքային փոփոխությունները։ Աշխատությունը անդրադառնում է հայ ընտանիքի ավանդական և ժամանակակից դրսևորումների փոխակերպմանը, ընտանեկան դերերի վերաիմաստավորմանը, սերունդների միջև հարաբերությունների փոփոխությանը և ընտանիքի ներսում որոշումների կայացման գործընթացների զարգացմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ամուսնության, ծնողության, երեխաների դաստիարակության, սերնդափոխության և ընտանեկան համերաշխության հետ կապված սոցիալական պատկերացումների փոփոխություններին։ Քննարկվում են նաև այնպիսի գործընթացներ, ինչպիսիք են քաղաքայնացումը, միգրացիան, տնտեսական պայմանների փոփոխությունը, կանանց կրթական և աշխատանքային ակտիվության աճը, տեղեկատվական և թվային միջավայրի ընդլայնումը, որոնք տարբեր ձևերով վերափոխում են ընտանեկան հարաբերությունների ավանդական մոդելները։ Սոցիոլոգիական դիտարկման շրջանակում կարևոր տեղ է հատկացվում ընտանիքի կայունության և փոփոխականության փոխհարաբերությանը, ինչպես նաև այն հարցին, թե ինչպես են հասարակական նոր արժեքները համադրվում ավանդական ընտանեկան նորմերի և մշակութային պատկերացումների հետ։ Աշխատությունը կարող է ուսումնասիրել նաև ընտանիքի կառուցվածքային փոփոխությունները, ամուսնությունների և ամուսնալուծությունների միտումները, ծնելիության հետ կապված վարքագիծը, երիտասարդների ընտանեկան կողմնորոշումները և տարբեր սերունդների արժեքային դիրքորոշումների տարբերությունները։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում սոցիալական աջակցության, տնտեսական ապահովվածության և հասարակական միջավայրի ազդեցությանը ընտանիքի բարեկեցության և կայունության վրա։ Աշխատության կարևոր նպատակներից է բացահայտել հայ ընտանիքի զարգացման արդի միտումները, սոցիալական փոփոխությունների պայմաններում առաջացող խնդիրները և ընտանիքի՝ որպես սոցիալական ինստիտուտի հետագա վերափոխման հնարավոր ուղղությունները։ Նյութը կարող է հետաքրքրել սոցիոլոգներին, ժողովրդագետներին, սոցիալական աշխատանքի մասնագետներին, հոգեբաններին, ընտանիքի և երիտասարդության հարցերով զբաղվող հետազոտողներին, ինչպես նաև համապատասխան մասնագիտություններով սովորող ուսանողներին։