Հայաստանի Հանրապետության քաղաքական վարչաձևը անցումային փուլում

Իրավաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է մարդու հիմնարար իրավունքներից մեկի՝ ֆիզիկական և հոգեկան անձեռնմխելիության պաշտպանության սահմանադրաիրավական բովանդակության, երաշխիքների և իրականացման մեխանիզմների ուսումնասիրությանը Հայաստանի Հանրապետության իրավական համակարգի շրջանակում։ Հետազոտության առանցքում մարդու մարմնական ամբողջականության, հոգեբանական ինքնավարության, արժանապատվության և անձնական ազատության միջև գոյություն ունեցող փոխկապակցվածությունն է։ Անձեռնմխելիության իրավունքը դիտարկվում է որպես մարդու ինքնուրույնության և արժանապատիվ գոյության կարևոր իրավական երաշխիք, որը ենթադրում է անհատի պաշտպանություն նրա մարմնի կամ հոգեկան ոլորտի նկատմամբ չարդարացված և կամայական միջամտություններից։ Ուսումնասիրվում են այս իրավունքի սահմանադրական բնույթը, դրա տեղը մարդու հիմնական իրավունքների համակարգում և փոխհարաբերությունները կյանքի, ազատության, անձնական կյանքի գաղտնիության, արժանապատվության և առողջության պահպանման հետ կապված իրավունքների հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում պետության պարտավորությունների երկու հիմնական ուղղություններին՝ մի կողմից պետական մարմինների կողմից անհիմն միջամտություններից զերծ մնալուն, մյուս կողմից անձին երրորդ անձանց հնարավոր ոտնձգություններից պաշտպանելու համար համապատասխան իրավական և ինստիտուցիոնալ երաշխիքներ ապահովելուն։ Քննվում են այն ընդհանուր պայմանները, որոնց առկայության դեպքում անձի ֆիզիկական կամ հոգեկան ոլորտին առնչվող միջամտությունը կարող է ենթարկվել իրավական գնահատման՝ հաշվի առնելով օրինականության, անհրաժեշտության, համաչափության և արդյունավետ իրավական պաշտպանության սկզբունքները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է անձի ազատ և տեղեկացված համաձայնության նշանակությունը բժշկական ու այլ միջամտությունների համատեքստում, ինչպես նաև այն իրավիճակների իրավական գնահատումը, երբ անձի ինքնուրույն որոշում կայացնելու հնարավորությունը սահմանափակված է։ Անդրադարձ է կատարվում խոշտանգումների, անմարդկային կամ նվաստացուցիչ վերաբերմունքի բացառման, հարկադրանքի կանխարգելման և անձի հոգեբանական ամբողջականության պաշտպանության ընդհանուր սահմանադրական երաշխիքներին։ Կարևորվում է նաև առավել խոցելի իրավիճակներում գտնվող անձանց իրավունքների պաշտպանության հարցը, երբ պետական վերահսկողության և արդյունավետ պաշտպանության անհրաժեշտությունը կարող է առանձնահատուկ նշանակություն ստանալ։ Ուսումնասիրությունը կարող է ներառել ազգային սահմանադրական կարգավորումների և մարդու իրավունքների միջազգային չափանիշների փոխհարաբերության վերլուծություն՝ բացահայտելով դրանց ազդեցությունը իրավունքի բովանդակության մեկնաբանման և պաշտպանության մեխանիզմների զարգացման վրա։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում դատական պաշտպանության, իրավական վերահսկողության և խախտված իրավունքի վերականգնման նշանակությանը։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ֆիզիկական և հոգեկան անձեռնմխելիությունը դիտարկել որպես համալիր սահմանադրաիրավական ինստիտուտ, որի արդյունավետ պաշտպանությունը պայմանավորված է իրավական հստակ կարգավորումներով, պետական մարմինների գործունեության սահմանափակումներով և մարդու արժանապատվության ու ինքնավարության նկատմամբ հետևողական հարգանքով։

Ֆինանսներ

Այս գիտատնտեսագիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության արդյունաբերական կազմակերպություններում ֆինանսական կառավարման համակարգի հիմնախնդիրների վերլուծությանը և դրա կատարելագործման ուղիների բացահայտմանը։ Աշխատության մեջ ներկայացվում են ֆինանսական կառավարման տեսական հիմքերը, կազմակերպությունների ֆինանսական պլանավորման, վերահսկման և որոշումների ընդունման հիմնական մեխանիզմները։ Հեղինակը ուսումնասիրում է արդյունաբերական ձեռնարկությունների ֆինանսական վիճակը՝ ընդգծելով իրացվելիության, շահութաբերության, կապիտալի կառուցվածքի և ֆինանսական կայունության ցուցանիշները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ֆինանսական հոսքերի կառավարմանը, ներդրումային քաղաքականությանը, շրջանառու կապիտալի արդյունավետ օգտագործմանը և ծախսերի օպտիմալացման խնդիրներին։ Աշխատության մեջ վերլուծվում են նաև արտաքին և ներքին գործոնների ազդեցությունը ֆինանսական կայունության վրա, ներառյալ շուկայի տատանումները, հարկային միջավայրը և արտադրական ռիսկերը։ Հեղինակը առաջարկում է ֆինանսական կառավարման կատարելագործման ուղղություններ՝ թվային գործիքների ներդրում, բյուջետավորման համակարգերի զարգացում, ֆինանսական վերլուծության խորացում և ռազմավարական ֆինանսական պլանավորում։ Աշխատությունը նախատեսված է տնտեսագետների, ֆինանսական մենեջերների, արդյունաբերական ոլորտի մասնագետների, հետազոտողների և ուսանողների համար։

Գրականություն

Աշխատությունը նվիրված է Արշակ Երկրորդին՝ Արշակունյաց Հայաստանի թագավորներից մեկին, որի գահակալությունը կարևոր ժամանակաշրջան է եղել հայոց հին պատմության մեջ։ Արշակ Երկրորդի գործունեությունը կապված է 4-րդ դարի Հայաստանի քաղաքական, պետական և հասարակական կյանքի բարդ իրադարձությունների, հայ-պարսկական հարաբերությունների և երկրի ինքնուրույնության պահպանման խնդիրների հետ։ Նրա կերպարը նշանակալի տեղ է զբաղեցնում հայ պատմական հիշողության և գրականության մեջ՝ ներկայացնելով թագավորական իշխանության, պետական շահերի, քաղաքական հակասությունների ու անձնական ճակատագրի փոխհարաբերությունները։ Ստեղծագործությունը հնարավորություն է տալիս ընթերցողին անդրադառնալու Արշակ Երկրորդի պատմական կերպարին և նրա ժամանակաշրջանի իրադարձություններին՝ միաժամանակ դիտարկելով հայոց պատմության անցյալի գրական վերարտադրության առանձնահատկությունները։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում ինչպես Արշակունյաց Հայաստանի պատմությամբ, այնպես էլ հայ պատմական գրականության ձևավորմամբ ու զարգացման ընթացքով հետաքրքրվողների համար։ Հրատարակությունը հայ տպագիր ժառանգության կարևոր նմուշ է, որն արտացոլում է 19-րդ դարի հայ ընթերցողական հետաքրքրությունը ազգային պատմության և պատմական անհատների նկատմամբ։

Պատմություն

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է 1945–1990 թվականներին Խորհրդային Հայաստանում մշակույթի նկատմամբ պետական իշխանության իրականացրած քաղաքականության ուսումնասիրությանը՝ բացահայտելով մշակութային կյանքի կազմակերպման սկզբունքները, պետական կառավարման մեխանիզմները, գաղափարական վերահսկողության ձևերը և մշակույթի տարբեր ոլորտների զարգացման առանձնահատկությունները։ Աշխատության հիմքում այն հարցադրումն է, թե ինչպես էր խորհրդային պետությունը ձևավորում, ուղղորդում և վերահսկում մշակութային գործընթացները, ինչ նպատակներ էին հետապնդում իշխանական կառույցները և ինչպես էին այդ քաղաքականության պայմաններում զարգանում կրթությունը, գիտությունը, գրականությունը, արվեստը, թատրոնը, երաժշտությունը, կինոն և մշակութային այլ ոլորտներ։ 1945 թվականից հետո Հայաստանի մշակութային կյանքը մտավ զարգացման նոր փուլ․ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո հանրապետությունում ընդլայնվեցին կրթական և գիտական հաստատությունները, ակտիվացավ մշակութային շինարարությունը, զարգացան արվեստի տարբեր ճյուղերը, իսկ Երևանը աստիճանաբար վերածվեց ոչ միայն հանրապետական, այլև համահայկական մշակութային կենտրոնի։ Միաժամանակ մշակույթի զարգացումը տեղի էր ունենում խորհրդային գաղափարախոսության և կուսակցական վերահսկողության պայմաններում։ Խորհրդային իշխանությունը մշակույթը դիտարկում էր որպես հասարակության գաղափարական դաստիարակության կարևոր միջոց, ուստի գրականության, արվեստի և գիտության զարգացումը սերտորեն կապված էր պետական քաղաքականության հետ։ Այդ համակարգում ստեղծագործական ազատությունը սահմանափակվում էր ընդունված գաղափարական չափանիշներով, իսկ սոցիալիստական ռեալիզմը երկար ժամանակ հանդես էր գալիս որպես գրականության և արվեստի հիմնական պաշտոնական գեղագիտական սկզբունք։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից մեկը պետական իշխանության և մշակութային հաստատությունների փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունն է։ Մշակույթի նախարարությունը, կուսակցական մարմինները, տեղական իշխանությունները և մասնագիտացված կառույցները մասնակցում էին մշակութային կյանքի կազմակերպմանը, ֆինանսավորմանը, կադրային քաղաքականությանը և բովանդակային վերահսկողությանը։ Այդ համակարգի միջոցով պետությունը կարողանում էր որոշակի ուղղություն տալ մշակութային քաղաքականությանը՝ միաժամանակ խրախուսելով այնպիսի ստեղծագործություններ և նախաձեռնություններ, որոնք համապատասխանում էին պաշտոնական գաղափարախոսությանը։ Խորհրդային մշակութային քաղաքականության կարևոր բաղադրիչ էր կրթությունը։ Հետպատերազմյան շրջանում ընդլայնվեց դպրոցների և բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ցանցը, զարգացավ մասնագիտական կրթությունը, իսկ գիտական հաստատությունների գործունեությունը դարձավ հանրապետության մշակութային և մտավոր կյանքի կարևոր մասը։ Հայաստանի գիտական ներուժի զարգացման մեջ առանձնահատուկ դեր ունեցավ գիտահետազոտական հաստատությունների համակարգը, որի ընդլայնումը նպաստեց բնական, տեխնիկական և հումանիտար գիտությունների առաջընթացին։ Մշակութային քաղաքականության մեկ այլ առանցքային ոլորտը գրականությունն էր։ Պետական կառույցները և գրական կազմակերպությունները մասնակցում էին հրատարակչական գործունեության կազմակերպմանը, գրողների միությունների աշխատանքին, գրական մամուլի և գրքերի տարածմանը։ Միաժամանակ գրական ստեղծագործությունը ենթարկվում էր գաղափարական չափանիշների․ քաղաքական կամ գաղափարական առումով անցանկալի մոտեցումները կարող էին քննադատության արժանանալ, իսկ հեղինակների ստեղծագործական գործունեությունը՝ սահմանափակվել։ Սակայն խորհրդային համակարգի ներսում անգամ ձևավորվեցին այնպիսի գրական և գեղարվեստական արժեքներ, որոնք հետագայում դարձան հայ մշակույթի նշանակալի ձեռքբերումներ։ Արվեստի բնագավառում պետական քաղաքականությունը դրսևորվում էր թատրոնի, կինոյի, կերպարվեստի, երաժշտության և ճարտարապետության կազմակերպման ու ֆինանսավորման միջոցով։ Պետական աջակցությունը հնարավորություն էր տալիս ստեղծել խոշոր մշակութային հաստատություններ, կազմակերպել համերգներ, ցուցահանդեսներ, թատերական ներկայացումներ և կինոարտադրություն, սակայն միաժամանակ պահպանվում էր բովանդակային վերահսկողությունը։ Այս հակասությունը՝ մշակույթի նյութական և ինստիտուցիոնալ զարգացման մի կողմից և գաղափարական սահմանափակումների մյուս կողմից, թեմայի ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչներից է։ Հատուկ ուշադրության է արժանի ազգային մշակույթի և խորհրդային գաղափարախոսության փոխհարաբերությունը։ Հայկական պատմությունը, գրականությունը, լեզուն, ժողովրդական արվեստը և ազգային մշակութային ժառանգությունը շարունակեցին զարգանալ, սակայն դրանց ներկայացումը հաճախ պետք է տեղավորվեր խորհրդային գաղափարական շրջանակներում։ Միաժամանակ հայ մշակույթի որոշ ոլորտներ կարողացան ձեռք բերել լայն ճանաչում նաև ԽՍՀՄ սահմաններից դուրս։ Հայկական երաժշտությունը, կերպարվեստը, գրականությունը, կինոն և ճարտարապետությունը ներկայացվեցին միութենական և միջազգային մշակութային հարթակներում՝ նպաստելով Հայաստանի մշակութային հեղինակության բարձրացմանը։ Հետազոտության համար կարևոր ժամանակահատված է 1960-ական թվականներից սկսվող մշակութային վերելքը։ Այս շրջանը կապված էր հասարակական և մշակութային կյանքի որոշակի աշխուժացման, նոր սերնդի մտավորականների և արվեստագետների ակտիվացման, պատմական հիշողության նկատմամբ հետաքրքրության աճի և ազգային մշակութային թեմաների ավելի լայն շրջանառության հետ։ Մշակույթի տարբեր բնագավառներում ի հայտ եկան նոր գեղարվեստական որոնումներ, որոնք երբեմն դուրս էին գալիս պաշտոնական չափորոշիչների նեղ շրջանակից։ Հետագա տասնամյակներում այդ գործընթացներն ավելի խորացան՝ հատկապես 1980-ականների երկրորդ կեսին, երբ վերակառուցման և հրապարակայնության քաղաքականությունը թուլացրեց նախկին գաղափարական սահմանափակումների մի մասը։ 1988 թվականից հետո Հայաստանում մշակութային կյանքը սերտորեն միահյուսվեց հասարակական և ազգային-քաղաքական շարժումների հետ։ Այդ ժամանակ մշակութային գործիչները, գրողները, արվեստագետները և գիտական հանրությունը սկսեցին ավելի ակտիվորեն արտահայտվել հասարակական խնդիրների շուրջ, իսկ ազգային ինքնության, պատմական հիշողության և Արցախի հարցի թեմաները դարձան հանրային քննարկումների կարևոր բաղադրիչներ։ ՀՀ կրթական ծրագրերում նույնպես խորհրդահայ մշակույթի ուսումնասիրությունը ներկայացվում է որպես Խորհրդային Հայաստանի պատմության կարևոր բաղադրիչ՝ ընդգծելով մշակույթի զարգացման պայմանները, ձեռքբերումները և Երևանի՝ համահայկական կրթամշակութային կենտրոն դառնալու նշանակությունը։ Աշխատության մատենագիտական տվյալների համաձայն՝ Գագիկ Եթիմյանի այս ուսումնասիրությունը հրատարակվել է Վանաձորում 2012 թվականին և ընդգրկված է Վանաձորի պետական համալսարանի պատմության ամբիոնի հրապարակումների ցանկում։ Հեղինակը նույն թեմային անդրադարձել է նաև «Հայաստանի մշակույթը 1945–1990 թվականներին / Քաղաքականություն և իրականություն» և «Մշակութային քաղաքականությունը Խորհրդային Հայաստանում (1945–1990 թթ.)» աշխատություններում, ինչը վկայում է թեմայի նրա երկարատև և համակարգված ուսումնասիրության մասին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը կարևոր է խորհրդային շրջանի հայկական մշակույթի պատմությունը ոչ միայն ստեղծագործությունների և մշակութային ձեռքբերումների, այլև դրանց ձևավորման քաղաքական ու ինստիտուցիոնալ պայմանների տեսանկյունից հասկանալու համար։ Այն հնարավորություն է տալիս համադրելու պետական վերահսկողությունն ու մշակութային զարգացումը, գաղափարախոսական սահմանափակումներն ու ստեղծագործական որոնումները, ինչպես նաև գնահատելու այն ձեռքբերումները, որոնք ձևավորվեցին խորհրդային համակարգի պայմաններում և հետագայում դարձան ժամանակակից հայ մշակույթի կարևոր ժառանգություն։ Ուսումնասիրությունը կարող է հետաքրքրել հայոց պատմությամբ, խորհրդային շրջանի պատմությամբ, մշակույթի պատմությամբ, քաղաքականության և մշակույթի փոխհարաբերություններով, գրականության, արվեստի և կրթության պատմությամբ զբաղվող պատմաբաններին, մշակութաբաններին, հետազոտողներին, դասախոսներին, ուսանողներին և ընթերցողներին։

Բժշկություն

Բժշկական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է ոչ թոքային հիվանդություններով պացիենտների վիրահատական միջամտությունների ընթացքում կանխարգելիչ բրոնխոսկոպիայի կիրառման հնարավորությունների և կլինիկական նշանակության ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում շնչուղիների վիճակի գնահատման, վիրահատության ընթացքում առաջացող շնչառական բարդությունների կանխարգելման և բրոնխային համակարգի վերահսկման հիմնական մոտեցումները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում բրոնխոսկոպիկ հետազոտության իրականացման ցուցումներին, դրա տեղին վիրահատական և անեսթեզիոլոգիական գործընթացում, ինչպես նաև տարբեր կլինիկական իրավիճակներում կիրառման նպատակահարմարությանը։ Վերլուծվում են շնչուղիների անցանելիության պահպանման, բրոնխային արտազատուկների հեռացման և հետվիրահատական շնչառական բարդությունների ռիսկի նվազեցման հետ կապված հարցերը։ Քննարկվում են նաև կանխարգելիչ միջամտության արդյունավետության գնահատման չափանիշները, պացիենտների ընտրության սկզբունքները և կլինիկական հսկողության կազմակերպման առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս համակարգված ներկայացնելու բրոնխոսկոպիայի դերը ոչ թոքային վիրահատությունների ժամանակ շնչառական համակարգի բարդությունների կանխարգելման համալիր միջոցառումներում։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել անեսթեզիոլոգների, վիրաբույժների, թոքաբանների և էնդոսկոպիկ ախտորոշման ոլորտի մասնագետների համար։

Այլ առարկաներ

Մատենագիտական աշխատությունը նվիրված է 1920–1980 թվականներին ստեղծված և հրատարակված հայերեն դրամատիկական գրականության համակարգված ներկայացմանը՝ ընդգրկելով խորհրդային ժամանակաշրջանի հայ թատերգության զարգացման կարևորագույն փուլերը, գրական ուղղությունները, ժանրային առանձնահատկությունները և ստեղծագործական բազմազանությունը։ Այն արժեքավոր տեղեկատու աղբյուր է հայ գրականության, թատերարվեստի և մշակութային պատմության ուսումնասիրության համար՝ հնարավորություն ընձեռելով ծանոթանալու վեց տասնամյակների ընթացքում հայերենով լույս տեսած դրամատիկական ստեղծագործությունների մատենագիտական տվյալներին։ Ցանկի հիմնական նպատակը դրամատուրգիական ժառանգության վերաբերյալ տեղեկությունների հավաքագրումը, դասակարգումը և հետազոտողների ու ընթերցողների համար հասանելի դարձնելն է։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակն ընդգրկում է խորհրդային շրջանի հայ դրամատուրգիայի ձևավորման և զարգացման գործընթացները, պատմական իրադարձությունների, հասարակական փոփոխությունների, գաղափարական ուղղությունների և մշակութային քաղաքականության ազդեցությունը թատերգական ստեղծագործության վրա։ Մատենագիտական նյութերը հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու դրամատիկական գրականության ժանրային բազմազանությունը՝ ողբերգությունների, կատակերգությունների, դրամաների, պատմական պիեսների, սոցիալ-կենցաղային և հոգեբանական բնույթի ստեղծագործությունների, ինչպես նաև մանկապատանեկան թատերգության զարգացման առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում հայ դրամատուրգների ստեղծագործական գործունեության, նրանց երկերի հրատարակությունների, գրական ժառանգության տարածման և թատերական մշակույթի հետ ունեցած փոխառնչությունների վերաբերյալ մատենագիտական տեղեկությունները։ Ցանկը կարող է նպաստել տարբեր ժամանակաշրջաններում հրատարակված դրամատիկական երկերի հայտնաբերմանը, հեղինակների ստեղծագործական ժառանգության ուսումնասիրությանը և հայ թատերգության պատմության առանձին փուլերի համեմատական վերլուծությանը։ Կարևորվում է նաև խորհրդային տարիներին հայ գրականության մեջ տեղի ունեցած գեղարվեստական և գաղափարական փոփոխությունների արտացոլումը դրամատուրգիական ստեղծագործություններում, հասարակական կյանքի, մարդու ներաշխարհի, բարոյական արժեքների, պատմական հիշողության և ազգային ինքնության թեմաների զարգացումը։ Մատենագիտական ցանկի միջոցով հնարավոր է պատկերացում կազմել հայ դրամատիկական գրականության հրատարակչական ակտիվության, տարբեր հեղինակների ստեղծագործությունների տարածվածության և գրական գործընթացի ժամանակագրական զարգացման մասին։ Աշխատությունն առանձնահատուկ նշանակություն ունի նաև գրադարանային և տեղեկատվական գործունեության տեսանկյունից, քանի որ նպաստում է գրական աղբյուրների որոնմանը, մատենագիտական տեղեկությունների ճշգրտմանը, գրադարանային հավաքածուների ուսումնասիրմանը և ազգային տպագիր ժառանգության պահպանմանը։ Որպես մատենագիտական շարքի երկրորդ պրակ՝ այն ժամանակագրական առումով կենտրոնանում է խորհրդային ժամանակաշրջանի վրա՝ հնարավորություն տալով տվյալ շրջանի դրամատիկական գրականությունը դիտարկելու հայ թատերգության պատմական զարգացման ընդհանուր համատեքստում։ Հրատարակությունը կարևոր օժանդակ նյութ է հայ գրականության պատմության, դրամատուրգիայի տեսության, թատերագիտության և մշակութային ուսումնասիրությունների համար։ Այն կարող է օգտագործվել գիտահետազոտական աշխատանքների, գրականագիտական ուսումնասիրությունների, թատերական պատմության վերաբերյալ հետազոտությունների, ուսումնական ծրագրերի մշակման և մատենագիտական տեղեկատուների կազմման ընթացքում։ Աշխատությունը նախատեսված է գրականագետների, թատերագետների, պատմաբանների, մշակութաբանների, գրադարանագետների, մատենագետների, դասախոսների, ասպիրանտների, ուսանողների, թատերական գործիչների և հայ դրամատիկական գրականության պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։