Некоторые вопросы физики размерно-квантованных полупроводниковых сред со статистически неровными поверхностями

Տնտեսագիտություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է անցումային շրջանի տնտեսության պետական կարգավորման ծրագրանպատակային մոտեցման ուսումնասիրությանը՝ շեշտադրելով տնտեսական վերափոխումների պայմաններում պետական կառավարման, նպատակների սահմանման, ծրագրերի մշակման և դրանց իրականացման փոխկապակցվածությունը։ Աշխատանքը վերաբերում է հատկապես այն տնտեսություններին, որոնք կենտրոնացված կամ վարչահրամայական համակարգից անցնում են շուկայական հարաբերությունների, ինչի ընթացքում անհրաժեշտ է միաժամանակ ապահովել տնտեսական կայունություն, կառուցվածքային փոփոխություններ, արտադրության վերականգնում, սեփականության հարաբերությունների վերափոխում և սոցիալական խնդիրների կառավարում։ Այս աշխատությունը Վ. Հ. Թորոսյանի դոկտորական ատենախոսությունն է, որը ներկայացվել է Երևանի պետական ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտում 1997 թվականին՝ տնտեսագիտության երկու մասնագիտություններով՝ Ը.00.02 և Ը.00.08։ Հետազոտության հիմքում ծրագրանպատակային կառավարման գաղափարն է, որի համաձայն՝ անցումային տնտեսության առանձին խնդիրները պետք է դիտարկվեն ոչ թե մեկուսացված միջոցառումների, այլ փոխկապակցված նպատակների, խնդիրների, միջոցների և ակնկալվող արդյունքների համակարգի շրջանակում։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս տնտեսական քաղաքականության ընդհանուր նպատակները վերածել կոնկրետ ծրագրերի՝ սահմանելով դրանց իրականացման փուլերը, անհրաժեշտ ռեսուրսները, պատասխանատու կառույցները և գնահատման չափանիշները։ Անցումային տնտեսության պայմաններում նման մոտեցումը հատկապես կարևոր է, քանի որ տնտեսական համակարգի փոփոխությունը ներառում է բազմաթիվ փոխկապակցված գործընթացներ՝ սեփականաշնորհում, շուկաների ձևավորում, մրցակցային միջավայրի ստեղծում, ֆինանսական համակարգի վերակազմավորում, գնագոյացման ազատականացում, պետական ձեռնարկությունների վերափոխում և սոցիալական պաշտպանության մեխանիզմների ձևավորում։ Աշխատության մեջ կարող է վերլուծվել նաև այն հարցը, թե ինչպես պետք է համադրվեն շուկայական ինքնակարգավորման մեխանիզմները և պետական միջամտությունը։ Անցումային փուլում շուկայի ինստիտուտները դեռևս լիարժեք ձևավորված չեն, ինչի հետևանքով պետությունը կարող է ունենալ կարևոր դեր մակրոտնտեսական կայունության պահպանման, առաջնահերթ ոլորտների զարգացման, ենթակառուցվածքների ձևավորման և սոցիալական հետևանքների մեղմացման գործում։ Միևնույն ժամանակ պետական միջամտությունը պետք է ունենա հստակ նպատակներ և չափելի արդյունքներ, որպեսզի չվերածվի տնտեսության վարչական կառավարման վերականգնման։ Ծրագրանպատակային հայեցակետը հենց այս հակասության կառավարման գործիքներից մեկն է՝ պետական քաղաքականությունը կապելով հստակ ձևակերպված նպատակների և դրանց հասնելու համար նախատեսված միջոցառումների հետ։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել տնտեսական զարգացման առաջնահերթությունների որոշումը։ Անցումային տնտեսությունում բոլոր խնդիրները միաժամանակ լուծելն իրատեսական չէ, քանի որ ֆինանսական, նյութական և մարդկային ռեսուրսները սահմանափակ են։ Հետևաբար անհրաժեշտ է առանձնացնել այն ուղղությունները, որոնց զարգացումը կարող է առավել մեծ ազդեցություն ունենալ ամբողջ տնտեսության վրա։ Այդպիսիք կարող են լինել արդյունաբերության վերականգնումը, ներդրումների խթանումը, արտահանման ընդլայնումը, զբաղվածության պահպանումը, ֆինանսական համակարգի կայունացումը, փոքր և միջին ձեռնարկատիրության զարգացումը և տեխնոլոգիական արդիականացումը։ Ծրագրերի արդյունավետության գնահատման համար կարող են կիրառվել տնտեսական աճի, արտադրողականության, զբաղվածության, ներդրումների, եկամուտների, արտահանման և այլ ցուցանիշներ։ Կարևոր է ոչ միայն ծրագիր ունենալը, այլև դրա իրականացման արդյունքների մշտադիտարկումը և անհրաժեշտության դեպքում ծրագրային միջոցառումների վերանայումը։ Աշխատանքի գաղափարական հիմքը հատկապես արդիական է Հայաստանի 1990-ականների տնտեսական վերափոխումների համատեքստում։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Հայաստանի տնտեսությունը բախվեց արտադրական կապերի խզման, տնտեսական անկման, գործազրկության, գնաճի, ֆինանսական սահմանափակումների և կառուցվածքային վերափոխումների խնդիրներին։ Այդ պայմաններում պետական տնտեսական քաղաքականության համար առանցքային էր ոչ միայն շուկայական ինստիտուտների ստեղծումը, այլև տնտեսության վերականգնման և զարգացման նպատակների համակարգված ձևակերպումը։ Հետազոտության ծրագրանպատակային մոտեցումը կարող է դիտարկվել հենց այսպիսի բարդ և բազմաշերտ միջավայրում պետական կարգավորման արդյունավետության բարձրացման տեսական ու մեթոդաբանական գործիք։ Աշխատության գործնական նշանակությունը կապված է տնտեսական քաղաքականության ծրագրավորման կատարելագործման հետ։ Դրա մոտեցումները կարող են օգտագործվել պետական նպատակային ծրագրերի ձևավորման, առաջնահերթությունների ընտրության, ռեսուրսների բաշխման, ծրագրերի փոխկապակցման և դրանց արդյունքների գնահատման համար։ Ժամանակակից Հայաստանի տնտեսական քաղաքականության մեջ նույնպես կիրառվում են նպատակային ծրագրեր՝ օրինակ արտադրողականության բարձրացմանն ու բարձր որակավորում ունեցող մասնագետների ներգրավմանը ուղղված ծրագրեր, ինչը ցույց է տալիս ծրագրային գործիքների շարունակական կիրառությունը պետական տնտեսական քաղաքականության մեջ։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը անցումային տնտեսության կարգավորումը դիտարկում է որպես նպատակների, խնդիրների, ռեսուրսների և միջոցառումների փոխկապակցված համակարգ, որտեղ պետության հիմնական խնդիրներից է տնտեսական վերափոխումների ուղղությունների հստակեցումը, առաջնահերթությունների ընտրությունը և դրանց իրականացման արդյունավետ մեխանիզմների ձևավորումը։ Ծրագրանպատակային հայեցակետի միջոցով առաջարկվում է անցումային շրջանի բարդ տնտեսական գործընթացները համակարգել այնպես, որ պետական միջամտությունը լինի նպատակային, հիմնավորված և արդյունքահեն՝ նպաստելով տնտեսության կայունացմանը, կառուցվածքային վերափոխմանը և երկարաժամկետ զարգացման հիմքերի ձևավորմանը։

Իրավաբանություն

Գիրքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրական կարգի շրջանակներում տեղական ինքնակառավարման համակարգի ձևավորման, զարգացման և կատարելագործման հիմնահարցերի համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Աշխատության մեջ վերլուծվում են սահմանադրական դրույթները, որոնք ապահովում են տեղական ինքնակառավարման ինստիտուցիոնալ հիմքերը, ինչպես նաև դրանց կիրառման առանձնահատկությունները իրավակիրառ պրակտիկայում։ Հեղինակը ուսումնասիրում է համայնքային կառավարման մարմինների ձևավորման սկզբունքները, լիազորությունների բաշխման համակարգը, ֆինանսական ինքնավարության ապահովման մեխանիզմները և պետական ու տեղական իշխանությունների փոխհարաբերությունները։ Գրքում քննարկվում են նաև վարչատարածքային բարեփոխումների ազդեցությունը տեղական ինքնակառավարման զարգացման վրա, ժողովրդավարական մասնակցության ընդլայնման հնարավորությունները և հանրային ծառայությունների արդյունավետության բարձրացման հարցերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում միջազգային փորձին, սահմանադրական վերահսկողության դերին և տեղական ինքնակառավարման կայուն զարգացման իրավական ու ինստիտուցիոնալ նախադրյալներին։ Աշխատությունը համադրում է տեսական և գործնական մոտեցումները՝ առաջարկելով իրավական համակարգի կատարելագործման և համայնքային կառավարման արդյունավետության բարձրացման ուղիներ։ Գիրքը նախատեսված է իրավաբանների, պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մասնագետների, գիտահետազոտողների, ուսանողների և սահմանադրական իրավունքի հարցերով հետաքրքրվողների համար։

Մշակույթ

Աշխատությունը նվիրված է հայ գրականության և թատրոնի զարգացման մեջ Ալեքսանդր Շիրվանզադեի ստեղծագործական ժառանգության ուսումնասիրությանը՝ կենտրոնանալով նրա դրամատուրգիական մտածողության, բեմարվեստի վերաբերյալ պատկերացումների և գեղարվեստական սկզբունքների վրա։ Հետազոտության շրջանակում քննվում է գրողի վերաբերմունքը թատրոնի հասարակական ու մշակութային նշանակությանը, դրամատիկական ստեղծագործության կառուցվածքին, բեմական գործողության կազմակերպմանը, կերպարների հոգեբանական զարգացմանը և դերասանական արվեստին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ռեալիստական գեղագիտության դրսևորումներին, որոնց միջոցով հասարակական միջավայրը, ընտանեկան հարաբերությունները, բարոյական հակասությունները և անհատի ներքին դրաման վերածվում են բեմական գործողության հիմնական շարժիչ ուժերի։ Քննվում է դրամատուրգի ստեղծած կերպարների համակարգը՝ բացահայտելով սոցիալական պայմանների և անհատական հոգեբանության փոխազդեցությունը, ինչպես նաև այն եղանակները, որոնցով արտաքին հակամարտությունը կապվում է հերոսների ներքին հակասությունների հետ։ Կարևորվում է երկխոսության կառուցման արվեստը, խոսքի բնականությունը, ենթատեքստի նշանակությունը և կերպարների լեզվական անհատականացումը։ Ուսումնասիրվում են դրամատիկական կոնֆլիկտի կառուցման սկզբունքները, գործողությունների հաջորդականությունը, հանգուցալուծման առանձնահատկությունները և բեմական լարվածության ձևավորման միջոցները։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում թատրոնի և գրականության փոխհարաբերությանը՝ ցույց տալով, որ դրամատիկական երկը դիտարկվում է ոչ միայն որպես ընթերցման համար նախատեսված գրական տեքստ, այլև որպես բեմական մարմնավորում պահանջող ստեղծագործություն։ Այդ տեսանկյունից քննվում են բեմադրության, դերասանական մեկնաբանության, ռեժիսորական աշխատանքի և հանդիսատեսի ընկալման հետ կապված գեղագիտական հարցերը։ Հետազոտության շրջանակում կարող են դիտարկվել նաև գրողի թատերական հոդվածները, քննադատական դիտարկումները, հուշագրական նյութերը և այլ հրապարակումներ, որոնք հնարավորություն են տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմել նրա թատերական հայացքների մասին։ Կարևորվում է նրա վերաբերմունքը դերասանի մասնագիտական վարպետությանը, կերպարի հոգեբանական հավաստիությանը և բեմական պայմանականության ու կյանքի իրականության հարաբերակցությանը։ Շիրվանզադեի թատերական մտածողությունը դիտարկվում է նաև իր ժամանակաշրջանի հայ թատրոնի զարգացման համատեքստում՝ հնարավորություն տալով բացահայտելու նրա կապերը ժամանակակից բեմական մշակույթի, գրական ուղղությունների և հասարակական գաղափարների հետ։ Աշխատությունը կարող է նպաստել գրողի դրամատուրգիայի և հայ թատրոնի պատմության միջև առկա կապերի առավել խոր ընկալմանը՝ ներկայացնելով նրա ստեղծագործությունը որպես գրական և բեմական մշակույթի փոխազդեցության կարևոր դրսևորում։ Այն կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել հայ գրականության, դրամատուրգիայի, թատերագիտության, գրական գեղագիտության և հայ մշակույթի պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների, հետազոտողների ու ուսանողների համար։

Մաթեմատիկա

Տեսական և քվանտային ֆիզիկայի բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է ժամանակային մոդուլյացիայով ոչ գծային համակարգերում քվանտային փոխկապակցվածության ձևավորման և դիսիպատիվ երևույթների ազդեցության ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում փոխազդող քվանտային ենթահամակարգերի դինամիկան, դրանց միջև առաջացող վիճակային կապերը և արտաքին ժամանակային ազդեցությունների դերը համակարգի վարքագծի ձևավորման մեջ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ոչ գծային փոխազդեցությունների, մոդուլյացիայի պարամետրերի և էներգիայի կորստի մեխանիզմների ազդեցությանը քվանտային վիճակների զարգացման վրա։ Վերլուծվում են բաց քվանտային համակարգերին բնորոշ դիսիպացիայի և դեկոհերենտության գործընթացները, ինչպես նաև դրանց ազդեցությունը քվանտային փոխկապակցվածության պահպանման և փոփոխության վրա։ Քննարկվում են համապատասխան մաթեմատիկական մոդելները, դինամիկական հավասարումները և համակարգի վարքագծի տեսական նկարագրման մոտեցումները։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի խորությամբ հասկանալու ժամանակից կախված արտաքին ազդեցությունների և շրջակա միջավայրի հետ փոխազդեցության դերը ոչ գծային քվանտային համակարգերում։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել քվանտային ֆիզիկայի, ոչ գծային դինամիկայի, քվանտային օպտիկայի և բաց քվանտային համակարգերի ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Բժշկություն

Աշխատանքը նվիրված է կարդիոռենալ համախտանիշի պայմաններում սրտամկանի ռեմոդելավորման կլինիկական և պաթոգենետիկ առանձնահատկությունների ուսումնասիրմանը, ինչպես նաև այդ գործընթացի դեղաբուժական շտկման հնարավորությունների գնահատմանը։ Հետազոտության հիմքում ընկած է սրտի և երիկամների փոխկապակցված գործունեության այն բարդ համակարգը, որի խանգարումը կարող է հանգեցնել երկու օրգանների ֆունկցիայի աստիճանական վատթարացման և փոխադարձաբար խորացնել հիվանդության ընթացքը։ Ուսումնասիրությունը կարևորում է սրտամկանի կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ փոփոխությունները, որոնք զարգանում են կարդիոռենալ համախտանիշի ժամանակ, ներառյալ սրտի խոռոչների և պատերի կառուցվածքային վերափոխումները, սրտամկանի հիպերտրոֆիկ և ֆիբրոտիկ գործընթացները, կծկողական ֆունկցիայի փոփոխությունները և սրտային անբավարարության առաջընթացը։ Աշխատանքում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ռեմոդելավորման ձևավորման պաթոգենետիկ մեխանիզմներին՝ հեղուկի և նատրիումի պահման, հեմոդինամիկ ծանրաբեռնվածության, նեյրոհումորալ համակարգերի ակտիվացման, բորբոքային գործընթացների, օքսիդատիվ սթրեսի և երիկամների ֆունկցիայի նվազման հետևանքով առաջացող նյութափոխանակային ու հորմոնալ փոփոխությունների փոխազդեցությանը։ Հետազոտությունը կարող է ներառել հիվանդների կլինիկական վիճակի, սրտի կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ ցուցանիշների, երիկամների ֆունկցիայի և լաբորատոր կենսաքիմիական մարկերների գնահատում՝ նպատակ ունենալով պարզել դրանց փոխկապակցվածությունը և հիվանդության ծանրության հետ ունեցած կապը։ Կարևոր ուղղություն է նաև սրտամկանի ռեմոդելավորման դինամիկայի ուսումնասիրությունը բուժման ընթացքում, քանի որ կառուցվածքային փոփոխությունների նվազեցումը կամ դրանց առաջընթացի դանդաղեցումը կարող է դիտարկվել որպես թերապիայի արդյունավետության կարևոր ցուցանիշ։ Դեղաբուժական բաժնում ուշադրությունը կենտրոնացվում է այն դեղամիջոցների և բուժական ռազմավարությունների վրա, որոնք կիրառվում են սրտային և երիկամային խանգարումների փոխկապակցված պայմաններում՝ հաշվի առնելով դրանց ազդեցությունը հեմոդինամիկայի, նեյրոհումորալ ակտիվացման, հեղուկային հավասարակշռության և սրտամկանի կառուցվածքային փոփոխությունների վրա։ Միաժամանակ ընդգծվում է այն բարդությունը, որ կարդիոռենալ համախտանիշի դեպքում բուժումը պահանջում է անհատական մոտեցում, քանի որ սրտային վիճակի բարելավմանն ուղղված միջամտությունները կարող են անհրաժեշտ լինել համադրել երիկամների ֆունկցիայի, էլեկտրոլիտների և հեղուկային վիճակի շարունակական վերահսկման հետ։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև բուժման տարբեր սխեմաների համեմատական արդյունավետությանը, դրանց ազդեցությանը կլինիկական ախտանիշների, ֆունկցիոնալ վիճակի, սրտամկանի կառուցվածքային ցուցանիշների և երիկամների ֆունկցիայի վրա։ Կարևոր նշանակություն ունի դեղերի անվտանգության գնահատումը, քանի որ այս հիվանդների մոտ երիկամային ֆունկցիայի խանգարումը կարող է փոխել դեղերի ազդեցությունն ու հանդուրժողականությունը և մեծացնել որոշ անբարենպաստ ազդեցությունների ռիսկը։

Քիմիա

Սա Անաիդա Նորայրի Գեոլեցյանի գիտական աշխատանքն է, որը նվիրված է օրգանական քիմիայի բավականին մասնագիտացված խնդրի՝ N-ալդ- և N-կետիմինների բութադիենով ալկիլացման ուսումնասիրությանը մետաղական նատրիումի առկայությամբ։ Աշխատանքը պաշտպանվել է Երևանում 1996 թվականին՝ քիմիական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճանի համար, իսկ մատենագիտական տվյալների համաձայն՝ ամբողջական ատենախոսությունը կազմում է մոտ 200 էջ, մինչդեռ դրա հեղինակային սեղմագիրը՝ 24 էջ։ Ուսումնասիրության կենտրոնում ազոմեթինային միացությունների՝ իմինների, և բութադիենի փոխազդեցությունն է, որի ընթացքում մետաղական նատրիումը հանդես է գալիս որպես ռեակցիայի կարևոր գործոն։ Այս ուղղության վերաբերյալ Գեոլեցյանի համահեղինակությամբ ավելի վաղ հրապարակված հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ նման համակարգերում բութադիենի և իմինների փոխազդեցությունը կարող է ընթանալ մի քանի մրցակցող ուղիներով՝ առաջացնելով ինչպես ցիկլային միացություններ, այնպես էլ N-ալկիլացման, α-C-ալկիլացման և այլ կողմնակի փոխակերպումների արդյունքներ։ Մասնավորապես, ուսումնասիրված N-ցիկլոպենտիլիդեն- և N-ցիկլոհեքսիլիդենբենզիլամինների դեպքում հիմնական արտադրանքները եղել են սպիրոցիկլային պիրոլիդինի ածանցյալները, իսկ որոշ պայմաններում առաջացել են նաև դրանց N-ալկիլացված և դեհիդրոգենացված ձևերը։ Այս տվյալները կարևոր են հասկանալու համար, որ աշխատանքը պարզապես մեկ քիմիական ռեակցիայի նկարագրություն չէ, այլ նպատակ ունի պարզելու ռեակցիայի ուղղությունը, դրա պայմաններից կախված փոփոխությունները, հիմնական և կողմնակի արտադրանքների առաջացման օրինաչափությունները և հնարավոր մեխանիզմները։ Հատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում բութադիենի մասնակցությամբ 3+2 ցիկլոմիացման հնարավորությունը, որի արդյունքում կարելի է ստանալ պիրոլիդինային կառուցվածք ունեցող բարդ օրգանական միացություններ։ Այդպիսի միացությունները կարևոր են սինթետիկ օրգանական քիմիայի տեսանկյունից, քանի որ ազոտ պարունակող հինգանդամանի օղակները լայնորեն հանդիպում են տարբեր կենսաբանորեն ակտիվ և գործնական նշանակություն ունեցող օրգանական նյութերի կառուցվածքում։ Աշխատանքի գիտական արժեքը պայմանավորված է նաև նրանով, որ մետաղական նատրիումի կիրառումը փոխում է սովորական իմին-բութադիեն փոխազդեցության ընթացքը և հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել այնպիսի վերափոխումներ, որոնք սովորական պայմաններում կարող էին ընթանալ այլ կերպ կամ շատ ավելի փոքր արդյունավետությամբ։ Այսպիսով, աշխատանքը կարելի է դիտարկել որպես փորձարարական օրգանական քիմիայի ուսումնասիրություն, որտեղ միաժամանակ ուսումնասիրվում են իմինների կառուցվածքը, բութադիենի ռեակցիոնունակությունը, ալկիլացման և ցիկլոմիացման մրցակցությունը, մետաղական նատրիումի դերը և ստացվող ազոտ պարունակող նոր միացությունների կառուցվածքային առանձնահատկությունները։ Աշխատանքը հատկապես հետաքրքիր կարող է լինել օրգանական սինթեզով, ազոտ պարունակող միացությունների քիմիայով, իմինների ռեակցիաներով և մետաղների մասնակցությամբ օրգանական փոխարկումների մեխանիզմներով զբաղվող քիմիկոսների, հետազոտողների և քիմիայի ուսանողների համար։