Սամցխե-Ջավախք-Թռեղքը Հայաստանի Հանրապետություն-Վրաստան հարաբերությունների համատեքստում (1980-ական թթ. վերջ - 2003 թ.)

Քիմիա

Այս աշխատությունը վերաբերում է աղմուկի ազդեցության պայմաններում փորձարարական կենդանիների հյուսվածքներում ընթացող օքսիդատիվ գործընթացների և կառուցվածքային փոփոխությունների ուսումնասիրությանը, ինչպես նաև բեդիտինի կիրառման պաշտպանական և բուժական ազդեցության գնահատմանը՝ ընդգծելով փորձարարական պաթոֆիզիոլոգիայի, կենսաքիմիայի և շրջակա միջավայրի ազդեցության բժշկության փոխկապակցվածությունը։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է պարզել բարձր ինտենսիվության աղմուկի քրոնիկական ազդեցության հետևանքով օրգանիզմում զարգացող օքսիդատիվ սթրեսի մակարդակը և դրա ազդեցությունը տարբեր հյուսվածքների մորֆոլոգիական և ֆունկցիոնալ փոփոխությունների վրա։ Ուսումնասիրվում են ազատ ռադիկալային պրոցեսների ակտիվացումը, լիպիդային պերօքսիդացիայի մակարդակի բարձրացումը, հակաօքսիդանտային համակարգի ճնշումը, ինչպես նաև բջջային և ենթաբջջային կառուցվածքների՝ հատկապես լյարդի, սրտամկանի և նյարդային հյուսվածքի վնասման աստիճանը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում աղմուկային սթրեսի ազդեցության պայմաններում հյուսվածքներում զարգացող դեգեներատիվ և դիստրոֆիկ փոփոխություններին, ինչպես նաև դրանց կապին ֆունկցիոնալ խանգարումների հետ։ Աշխատությունը նաև ուսումնասիրում է բեդիտինի՝ որպես դեղաբանական միջամտության միջոցի, ազդեցությունը օքսիդատիվ սթրեսի նվազեցման, հակաօքսիդանտային պաշտպանական համակարգի ակտիվացման և հյուսվածքների վերականգնման գործընթացների խթանման վրա։ Միաժամանակ վերլուծվում են փորձարարական տվյալները՝ հյուսվածքաբանական, կենսաքիմիական և ֆունկցիոնալ ցուցանիշների համեմատական գնահատմամբ։ Այսպիսով, ուսումնասիրությունը կարևոր ներդրում է փորձարարական բժշկության և շրջակա միջավայրի պաթոֆիզիոլոգիայի ոլորտում՝ նպաստելով աղմուկային սթրեսի կենսաբանական ազդեցությունների ավելի խորքային հասկացմանը և պաշտպանիչ դեղաբանական միջոցների զարգացմանը։

Բժշկություն

Գրքում ուսումնասիրվում են Երևանի ավագ դասարանների աշակերտների և բժշկական քոլեջների ու համալսարանների ուսանողների առողջության ձևավորման բժշկա-հասարակական ասպեկտները, վերլուծվում են ֆիզիկական, հոգեկան և սոցիալական գործոնների ներդրումը երիտասարդների առողջության վրա, ներկայացվում են առողջապահական վարքագծի, սննդի, ֆիզիկական ակտիվության, սթրեսի և շրջակա միջավայրի ազդեցությունները, դիտարկվում է առողջության պահպանման և խթանման ծրագրերի արդյունավետությունը, ուսումնասիրվում են երիտասարդների գիտելիքների, հմտությունների և վարքագծային մշակույթի դերը առողջության ձևավորման գործընթացում, ներկայացվում են բժշկական և կրթական հաստատությունների միջև համագործակցության մեխանիզմները, առաջարկվում են համակարգային լուծումներ՝ ուղղված առողջ ապրելակերպի խթանմանը, հիվանդությունների կանխարգելմանը և առողջապահական մշակույթի զարգացմանը, գիրքը միավորում է բժշկական հետազոտությունների, սոցիոլոգիական վերլուծության և կրթական մոտեցումների արդյունքները՝ նպաստելով երիտասարդների առողջության պահպանման ռազմավարության մշակմանը Երևանի դպրոցներում և բուհերում։

Այլ առարկաներ

Այս հրատարակությունը նախատեսված է տեղական սովետների դեպուտատներին անհրաժեշտ գրականության և տեղեկատվական նյութերի կողմնորոշիչ ու մատենագիտական ցանկ տրամադրելու համար։ Այն նպատակ ունի համակարգված ձևով ներկայացնելու այն գրականությունը, որը կարող էր օգտագործվել տեղական կառավարման, վարչական գործունեության, սոցիալ-տնտեսական խնդիրների և հանրային կյանքի տարբեր ոլորտների վերաբերյալ անհրաժեշտ գիտելիքներ ձեռք բերելու ու գործնական աշխատանքը կազմակերպելու համար։ Հրատարակության մեջ ընդգրկված գրականությունը կարող է ներառել պետական կառավարման, տեղական մարմինների գործունեության, օրենսդրության, տնտեսության, սոցիալական ոլորտի, մշակույթի և հասարակական կյանքի վերաբերյալ աշխատություններ ու տեղեկատու նյութեր։ Ցանկի կարևոր նշանակությունն այն է, որ այն հեշտացնում է անհրաժեշտ աղբյուրների ընտրությունը և հնարավորություն է տալիս համակարգված կերպով օգտվել մասնագիտական ու հանրամատչելի գրականությունից։ Նյութը կարող է արտացոլել տվյալ ժամանակաշրջանի տեղական կառավարման մարմինների առջև դրված խնդիրները և դրանց իրականացման համար անհրաժեշտ տեղեկատվական ու կրթական պահանջները։ Մատենագիտական բնույթը հրատարակությանը հաղորդում է նաև տեղեկատու արժեք՝ այն դարձնելով օգտակար աղբյուր տվյալ ժամանակաշրջանի պետական կառավարման և տեղական իշխանության գործունեության ուսումնասիրման համար։ Այն կարող է հետաքրքրել տեղական ինքնակառավարման և պետական կառավարման պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, պատմաբաններին, քաղաքական գիտությունների մասնագետներին, գրադարանագետներին և խորհրդային շրջանի հասարակական-քաղաքական գրականության ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Աշխարհագրություն

Այս աշխատանքը անդրադառնում է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության և հարակից տարածքների գետային հոսքի ձևավորման բնական պայմաններին՝ ընդգծելով ֆիզիկաաշխարհագրական գործոնների փոխազդեցությունը ջրային ռեսուրսների բաշխման և հաշվեկշռի վրա։ Ուսումնասիրվում են տարածքի ռելիեֆի առանձնահատկությունները, լեռնային կառուցվածքը, կլիմայական պայմանները, տեղումների բաշխվածությունը, ձյան ծածկի դերը և գոլորշիացման ինտենսիվությունը, որոնք միասին ձևավորում են գետային ցանցի սնուցման հիմնական աղբյուրները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում սեզոնային հոսքերի փոփոխություններին, երբ գարնանային ձնհալը և անձրևային ժամանակահատվածները զգալիորեն մեծացնում են գետերի ջրայնությունը, իսկ ամառային չոր շրջաններում հոսքը նվազում է՝ ստեղծելով ջրային ռեսուրսների անհավասարակշռություն։ Վերլուծվում է նաև ստորգետնյա ջրերի դերը ընդհանուր ջրային հաշվեկշռում, ինչպես նաև հիդրոլոգիական համակարգի զգայունությունը կլիմայական փոփոխությունների նկատմամբ։ Աշխատությունը դիտարկում է տարածաշրջանի գետային համակարգը որպես համալիր բնական համակարգ, որտեղ փոխկապակցված են լեռնային ռելիեֆը, կլիման և հողածածկը՝ ձևավորելով ջրային հոսքերի տարածական և ժամանակային բաշխվածությունը։ Այս համատեքստում քննարկվում են նաև ջրային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման և պահպանման հիմնախնդիրները՝ հաշվի առնելով տարածաշրջանի բնապահպանական և տնտեսական նշանակությունը։

Պատմություն

Գիրքը ուսումնասիրում է Օսմանյան կայսրություն-ի պատմական զարգացման հիմնական փուլերը՝ քաղաքական, ռազմական, տնտեսական և մշակութային տեսանկյուններից։ Հիմնական բովանդակությունը․ Կայսրության ձևավորումը Օսմանների իշխանության առաջացումը և ընդլայնումը։ Զարգացման և հզորացման փուլ Կայսրության տարածքային աճը, ռազմական հաջողությունները և պետական կառավարման համակարգը։ Կայսրության կառավարման կառուցվածք Սուլթանի իշխանություն, վարչական համակարգ և հասարակական կարգ։ Անկման գործընթաց Ներքին խնդիրներ, ռազմական պարտություններ և աստիճանական թուլացում։ Տարածաշրջանային ազդեցություն Օսմանյան տիրապետության ազդեցությունը Բալկաններում, Մերձավոր Արևելքում և հայ բնակչության վրա։

Մշակույթ

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է բազմազգ պետություններում գրադարանների դերի ուսումնասիրությանը՝ մշակութային ժառանգության պահպանման, փոխանցման և հանրության համար հասանելիության ապահովման գործընթացներում։ Հետազոտության կենտրոնում այն գաղափարն է, որ բազմազգ հասարակություններում մշակութային ժառանգությունը ներառում է տարբեր ժողովուրդների լեզուներով ստեղծված գրավոր և տպագիր աղբյուրներ, ձեռագրեր, հազվագյուտ հրատարակություններ, տեղական պատմության վերաբերյալ նյութեր, բանահյուսական ու ազգագրական տեղեկություններ և այլ փաստաթղթեր, որոնք միասին ձևավորում են երկրի բազմաշերտ պատմամշակութային հիշողությունը։ Գրադարանները այս գործընթացում հանդես են գալիս ոչ միայն որպես գրքերի պահպանման վայրեր, այլև որպես մշակութային հիշողության պահպանման, գիտելիքի փոխանցման և տարբեր համայնքների միջև մշակութային երկխոսության կարևոր հաստատություններ։ Աշխատության շրջանակում կարող է ուսումնասիրվել գրադարանային հավաքածուների ձևավորման և պահպանության կազմակերպումը։ Բազմազգ պետություններում կարևոր է տարբեր լեզուներով և մշակույթներով ստեղծված նյութերի հավասարակշռված հավաքագրումը, կատալոգավորումը, դասակարգումը և պահպանությունը։ Գրադարանային ֆոնդերում կարող են ներառվել ինչպես ազգային և միջազգային նշանակության հրատարակություններ, այնպես էլ տեղական համայնքների պատմությունն ու ինքնությունը ներկայացնող նյութեր։ Դրանց պահպանությունը հնարավորություն է տալիս ապագա սերունդներին ուսումնասիրել տվյալ հասարակության պատմական բազմազանությունը և տարբեր մշակութային խմբերի ներդրումը ընդհանուր մշակութային տարածքի ձևավորման գործում։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է նյութական մշակութային ժառանգության պահպանման տեխնիկական կողմը։ Հին գրքերը, ձեռագրերը, քարտեզները, պարբերականները և այլ փաստաթղթեր ենթակա են ֆիզիկական քայքայման, ուստի գրադարաններից պահանջվում են համապատասխան ջերմաստիճանային և խոնավության պայմաններ, լուսային ազդեցության վերահսկում, պահպանության հատուկ միջոցներ և վերականգնման մասնագիտական աշխատանքներ։ Հատկապես արժեքավոր և հազվագյուտ նյութերի դեպքում պահպանությունը պետք է համատեղի ֆիզիկական պաշտպանությունը և բովանդակության երկարաժամկետ հասանելիությունը։ Այս համատեքստում մեծ նշանակություն ունի թվայնացումը։ Թվային պատճենների ստեղծումը թույլ է տալիս նվազեցնել բնօրինակ փաստաթղթերի օգտագործման հաճախականությունը, միաժամանակ հնարավորություն տալով հետազոտողներին և հանրությանը հեռավար օգտվել մշակութային արժեք ներկայացնող նյութերից։ Թվայնացված հավաքածուները նաև հնարավորություն են տալիս տարբեր երկրներում և տարածաշրջաններում պահպանվող նյութերը միավորել ընդհանուր թվային հարթակներում։ Աշխատության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև գրադարանների դերը լեզվական բազմազանության պահպանման գործում։ Բազմազգ պետություններում լեզուն ոչ միայն հաղորդակցության միջոց է, այլև մշակութային ինքնության կարևոր բաղադրիչ։ Տարբեր լեզուներով գրականության հավաքագրումը և մատչելիության ապահովումը նպաստում են փոքրաթիվ կամ սահմանափակ տարածում ունեցող լեզուների պահպանմանը և դրանց գրավոր ժառանգության փոխանցմանը։ Գրադարանները կարող են աջակցել նաև բազմալեզու կատալոգների, թվային հավաքածուների և լեզվական ռեսուրսների ստեղծմանը։ Մշակութային ժառանգության պահպանությունը չի սահմանափակվում միայն նյութերի ֆիզիկական կամ թվային պահպանմամբ։ Կարևոր է նաև դրանց բովանդակության գիտական ուսումնասիրությունը, նկարագրությունը և համատեքստավորումը։ Գրադարանները կարող են համագործակցել պատմաբանների, լեզվաբանների, մշակութաբանների, ազգագրագետների և այլ մասնագետների հետ՝ իրենց հավաքածուներում պահպանվող նյութերը հետազոտական շրջանառության մեջ դնելու նպատակով։ Ցուցահանդեսները, գիտաժողովները, մատենագիտական ցուցակները, թեմատիկ կատալոգները և կրթական ծրագրերը կարող են նպաստել ժառանգության հանրահռչակմանը և նոր սերունդների ներգրավմանը։ Աշխատության մեջ կարող է կարևորվել նաև գրադարանների սոցիալական և միջմշակութային գործառույթը։ Բազմազգ պետություններում գրադարանները կարող են ստեղծել չեզոք և հասանելի հանրային տարածք, որտեղ տարբեր մշակութային խմբերի ներկայացուցիչները հնարավորություն են ստանում ծանոթանալու միմյանց պատմությանը, գրականությանը և ավանդույթներին։ Այս առումով գրադարանը կարող է նպաստել փոխադարձ հարգանքի, մշակութային երկխոսության և հասարակական համախմբման ամրապնդմանը՝ միաժամանակ պահպանելով յուրաքանչյուր համայնքի մշակութային առանձնահատկությունը։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև միջազգային համագործակցությանը։ Մշակութային ժառանգության բազմաթիվ նյութեր պատմական գործընթացների հետևանքով կարող են գտնվել տարբեր երկրներում և հաստատություններում։ Գրադարանների միջև փոխանակման ծրագրերը, համատեղ թվայնացման նախագծերը, միասնական կատալոգները և մասնագիտական համագործակցությունը հնարավորություն են տալիս մշակութային ժառանգությունը դարձնել ավելի ամբողջական և հասանելի։ Առանձին ուշադրություն կարող է դարձվել նաև արտակարգ իրավիճակների պայմաններում գրադարանային ֆոնդերի պաշտպանության խնդիրներին՝ հրդեհներից, ջրհեղեղներից, պատերազմներից և այլ վտանգներից նյութերի պահպանության մեխանիզմների մշակմանը։ Աշխատության գործնական նշանակությունն այն է, որ առաջարկվող մոտեցումները կարող են կիրառվել բազմազգ պետությունների գրադարանային քաղաքականության մշակման, մշակութային հավաքածուների պահպանության, թվայնացման ռազմավարությունների, բազմալեզու ծառայությունների և միջմշակութային կրթական ծրագրերի կատարելագործման համար։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը գրադարանները դիտարկում է որպես մշակութային հիշողության առանցքային ինստիտուտներ, որոնք ոչ միայն պահպանում են անցյալից ժառանգված փաստաթղթերն ու գիտելիքը, այլև ապահովում են դրանց փոխանցումը նոր սերունդներին, խթանում գիտական հետազոտությունը, պաշտպանում լեզվամշակութային բազմազանությունը և նպաստում բազմազգ հասարակության տարբեր մշակութային խմբերի միջև փոխըմբռնման ու երկխոսության զարգացմանը։