Սանատոր-կուրորտային բուժման կազմակերպման արդյունավետության բարձրացման նոր մոտեցումների գիտական հիմնավորումը ՀՀ-ում

Մանկավարժություն

Աշխատությունը նվիրված է հայախոս երեխաների հնչարտաբերման խանգարումների ուսումնասիրմանը, դրանց առաջացման պատճառների բացահայտմանը և շտկման արդյունավետ մեթոդների մշակման ու կիրառման առանձնահատկություններին։ Դիտարկվում են երեխաների խոսքի զարգացման օրինաչափությունները, հայերենի հնչյունական համակարգի յուրացման փուլերը, ինչպես նաև հնչյունների սխալ արտաբերման, բացթողման, փոխարինման և աղավաղման հիմնական դրսևորումները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայերենի հնչյունաբանական և արտաբերական առանձնահատկությունների ազդեցությանը խոսքային խանգարումների ախտորոշման ու շտկման գործընթացի վրա։ Քննարկվում են լոգոպեդական հետազոտության մեթոդները, խոսքային կարողությունների գնահատման չափանիշները, արտաբերական ապարատի շարժունակության զարգացման վարժությունները և հնչյունների ճիշտ արտաբերման ձևավորման փուլերը։ Անդրադարձ է կատարվում նաև հնչյունների ամրապնդման, տարբերակման, խոսքում դրանց ճիշտ կիրառման և հնչյունաբանական ընկալման զարգացման մեթոդներին։ Կարևորվում են երեխաների տարիքային և անհատական առանձնահատկությունների հաշվառումը, լոգոպեդական աշխատանքների անհատականացումը, ինչպես նաև մասնագետների, մանկավարժների և ծնողների համագործակցությունը շտկողական գործընթացի արդյունավետության ապահովման գործում։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել լոգոպեդների, հատուկ մանկավարժների, հոգեբանների, նախադպրոցական և տարրական կրթության մասնագետների, ինչպես նաև մանկական խոսքի զարգացման և խոսքային խանգարումների շտկման հարցերով հետաքրքրվող հետազոտողների ու ուսանողների համար։

Գրականություն

Ստեղծագործության վերնագիրը հուշում է կախարդական կամ հրաշապատում բնույթի պատմության մասին, որի կենտրոնական առարկան օժտված է արտասովոր հատկություններով։ Կախարդական առարկաները հեքիաթային և ֆանտաստիկ գրականության մեջ հաճախ դառնում են սյուժեի զարգացման կարևոր միջոց՝ հերոսներին կանգնեցնելով անսովոր իրավիճակների, փորձությունների և ընտրությունների առջև։ Բաժակի խորհրդանշական ու հրաշապատում նշանակությունը կարող է կապված լինել ցանկությունների իրականացման, գաղտնիքների բացահայտման կամ սովորական իրականության սահմաններից դուրս երևույթների հետ։ Նման պատմությունները ընթերցողին տեղափոխում են երևակայական աշխարհ՝ միաժամանակ խթանելով հետաքրքրասիրությունը, ստեղծագործական մտածողությունը և երևակայությունը։ Հրատարակության փոքրածավալ լինելը կարող է մատնանշել առանձին պատմության կամ համառոտ գրական երկի ձևաչափը, սակայն առանց բնագրի հնարավոր չէ հաստատել սյուժեի մանրամասները, կերպարները կամ ստեղծագործության ճշգրիտ ժանրային առանձնահատկությունները։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում 19-րդ դարի հայերեն գեղարվեստական և հրաշապատում գրականության, ինչպես նաև Թիֆլիսի հայկական տպագրական միջավայրում տարածված ընթերցանության նյութերի ուսումնասիրության համար։

Աշխարհագրություն

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության որոշ գետերի ջրաքիմիական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացնելով գլխավոր իոնների և կենսածին նյութերի տարածաժամանակային փոփոխությունների ու դրանց վարքը պայմանավորող բնական և մարդածին գործոնների վրա։ Հետազոտության շրջանակում գետային ջրերի քիմիական կազմը դիտարկվում է որպես ջրահավաք ավազանի երկրաբանական կառուցվածքի, հողային և կլիմայական պայմանների, ջրաբանական ռեժիմի, կենսաբանական գործընթացների և տնտեսական գործունեության համատեղ ազդեցության արդյունք։ Գլխավոր իոնների հարաբերակցությունը հնարավորություն է տալիս բնութագրելու ջրի հանքայնացման առանձնահատկությունները, ջրաքիմիական տիպը և գետային համակարգում տեղի ունեցող բնական փոփոխությունները։ Միաժամանակ կենսածին նյութերի ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի ջրային էկոհամակարգերի վիճակի գնահատման համար, քանի որ ազոտի և ֆոսֆորի միացությունների պարունակության փոփոխությունները կարող են կապված լինել ինչպես բնական կենսաերկրաքիմիական շրջանառության, այնպես էլ բնակավայրերից, գյուղատնտեսական տարածքներից և տնտեսական այլ աղբյուրներից առաջացող ազդեցությունների հետ։ Հետազոտության ընթացքում կարող են համեմատվել տարբեր գետերի և նույն գետի տարբեր հատվածների ջրաքիմիական ցուցանիշները՝ բացահայտելու տարածական օրինաչափությունները, ինչպես նաև տարբեր եղանակներին կամ ջրաբանական փուլերում արձանագրվող փոփոխությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է հատկացվել գետի ջրատվության, տեղումների, ձնհալի և մակերևութային հոսքի ազդեցությանը լուծված նյութերի պարունակության և տեղափոխման վրա։ Կարևորվում է նաև գետային ջրերում քիմիական բաղադրիչների փոխկապակցվածության ուսումնասիրությունը՝ տարբերակելու բնական երկրաքիմիական աղբյուրները հնարավոր մարդածին ներգործություններից։ Ստացված տվյալների համադրումը կարող է հնարավորություն տալ գնահատելու ջրային միջավայրի որակը, բացահայտելու առավել զգայուն հատվածները և հասկանալու ջրահավաք ավազանում տեղի ունեցող գործընթացների ազդեցությունը գետերի քիմիական ռեժիմի վրա։ Երկարաժամկետ դիտարկումների առկայության դեպքում հնարավոր է նաև գնահատել ջրաքիմիական ցուցանիշների փոփոխման միտումները և դրանց կապը բնական պայմանների ու տնտեսական գործունեության փոփոխությունների հետ։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է հիդրոքիմիայի, ջրաբանության, ջրային էկոլոգիայի և շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով խորացնել Հայաստանի գետային համակարգերում հիմնական լուծված բաղադրիչների ձևավորման, տեղափոխման և փոփոխման օրինաչափությունների վերաբերյալ գիտական պատկերացումները։

Գրականություն

Հայկական և ռուսական հարսանեկան երգերի տիպահամեմատական ուսումնասիրությունը բացահայտում է երկու ժողովրդական երաժշտական ավանդույթների կառուցվածքային, գործառութային և գաղափարական ընդհանրություններն ու տարբերությունները՝ ընդգծելով հարսանեկան ծեսի երաժշտական արտահայտման դերը որպես սոցիալական անցման (transition ritual) կարևոր բաղադրիչ։ Հայկական հարսանեկան երգերում գերակշռում են քնարական-ծիսական բնույթ ունեցող ստեղծագործությունները, որոնք կապված են հարսի հրաժեշտի, ծնողական տան լքման, նոր ընտանիք մտնելու և համայնքային օրհնության գաղափարների հետ, որտեղ հաճախ արտահայտվում է ցավի և ուրախության միաժամանակյա զգացմունքային համադրություն։ Ռուսական հարսանեկան երգերում նույնպես առկա է ծիսական բազմաստիճան կառուցվածք՝ «փեսայի գալուստ», «հարսի լաց», «օրհնության և խրախճանքի» փուլեր, սակայն դրանցում ավելի ընդգծված է համայնքային խաղային և ծիսական-դրամատիկ տարրը՝ հաճախ ուղեկցված երգ-պարային ձևերով և երկխոսական կառուցվածքներով։ Երկու ավանդույթներում էլ հարսանեկան երգերը կատարում են սոցիալական կարգավորման և դերաբաշխման ֆունկցիա՝ ամրապնդելով ընտանեկան և համայնքային կապերը, ինչպես նաև փոխանցելով ավանդական արժեքներ՝ կապված ամուսնության, կնոջ դերի և ընտանիքի կառուցվածքի հետ։ Տիպաբանական առումով հայկական երգերում հաճախ հանդիպում են մոնոֆոնիկ կառուցվածքներ և ավելի խիստ լադային մտածողություն, մինչդեռ ռուսական ավանդույթում ավելի հաճախ են հանդիպում բազմաձայնության տարրեր և խմբային կատարողական ձևեր։ Համեմատական վերլուծությունը ցույց է տալիս նաև, որ երկու մշակույթներում էլ հարսանեկան երգերը կրում են անցման ծեսի խորհրդանշական իմաստ, որտեղ անհատի սոցիալական կարգավիճակի փոփոխությունը արտահայտվում է երաժշտական լեզվով։ Ընդհանուր առմամբ, հայկական և ռուսական հարսանեկան երգերի տիպահամեմատական ուսումնասիրությունը բացահայտում է ինչպես ընդհանուր ինդոեվրոպական ծիսական-երաժշտական շերտեր, այնպես էլ յուրաքանչյուր մշակույթի ինքնատիպ գեղարվեստական և սոցիալական առանձնահատկություններ, որոնք ձևավորվել են պատմական և էթնոմշակութային զարգացման ընթացքում։

Լեզվաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է IX–XVI դարերի պարսից դասական գրականության մեջ ժողովուրդների, ցեղերի և էթնիկական խմբերի անվանումների իմաստային զարգացման, գործածության և գեղարվեստական նշանակության ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակում էթնոնիմները դիտարկվում են ոչ միայն որպես որոշակի էթնիկական հանրույթներ անվանող բառային միավորներ, այլև որպես պատմական ժամանակաշրջանների մշակութային պատկերացումները, քաղաքական հարաբերությունները, հասարակական ընկալումները և գրական ավանդույթները արտացոլող լեզվական երևույթներ։ Քննության են առնվում տարբեր հեղինակների ստեղծագործություններում հանդիպող էթնիկական անվանումների սկզբնական նշանակությունները, դրանց իմաստային ընդլայնումները, նեղացումները, փոխաբերական կիրառությունները և ժամանակի ընթացքում ձևավորված լրացուցիչ նշանակությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն դեպքերին, երբ կոնկրետ ժողովրդի կամ ցեղի անվանումը գրական խոսքում աստիճանաբար ձեռք է բերել պայմանական, խորհրդանշական կամ գնահատողական իմաստ և սկսել է բնութագրել մարդու արտաքին տեսքը, վարքագիծը, սոցիալական դիրքը, աշխարհագրական ծագումը կամ որոշակի գեղարվեստական կերպար։ Ուսումնասիրվում է էթնոնիմների գործածությունը պոեզիայում և արձակում՝ հաշվի առնելով տվյալ ժամանակաշրջանի պատմաքաղաքական իրադարձությունները, ժողովուրդների միջև շփումները, ռազմական հակամարտությունները, առևտրային կապերը, բնակչության տեղաշարժերը և մշակութային փոխազդեցությունները։ Վերլուծվում է նաև պատմական իրականության և գրական պայմանականության հարաբերակցությունը՝ պարզելու համար, թե որքանով են գրական տեքստերում արտահայտված պատկերացումները համապատասխանում տվյալ էթնիկական խմբերի իրական պատմական դրությանը և որքանով են ձևավորվել գրական ավանդույթի ազդեցությամբ։ Համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հետևելու առանձին անվանումների իմաստային փոփոխություններին տարբեր դարաշրջաններում և հեղինակների մոտ՝ բացահայտելով դրանց կայուն ու փոփոխական հատկանիշները։ Կարևորվում են նաև լեզվական փոխառությունները, բազմալեզու մշակութային միջավայրի ազդեցությունը և պարսկական գրականության կապերը հարևան ժողովուրդների պատմության ու մշակույթի հետ։ Աշխատանքը նպաստում է պարսից դասական գրականության բառապաշարի պատմական շերտերի, միջնադարյան էթնոմշակութային պատկերացումների և անվանումների իմաստային փոփոխության օրինաչափությունների առավել խորքային ըմբռնմանը՝ միաժամանակ կարևոր նյութ տրամադրելով իրանագիտության, պատմական բառագիտության, իմաստաբանության և մշակութային փոխազդեցությունների ուսումնասիրության համար։

Այլ առարկաներ

Այս աշխատությունը վերաբերում է Հայաստանի վայրի ցորենազգիների՝ միահատիկ (Triticum monococcum) և երկհատիկ (Triticum dicoccum) տեսակների ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով բուսաբանական, գենետիկական և ագրոէկոլոգիական առանձնահատկությունները։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է պարզել այդ հին հացահատիկային բույսերի տարածվածությունը Հայաստանի տարբեր էկոլոգիական գոտիներում, գնահատել դրանց գենոֆոնդի բազմազանությունը և ուսումնասիրել դրանց պահպանության ու հնարավոր օգտագործման հեռանկարները ժամանակակից բուսաբուծության մեջ։ Ուսումնասիրվում են վայրի և կիսավայրի պոպուլյացիաների մորֆոլոգիական հատկանիշները, աճման պայմանները, հողի և կլիմայի նկատմամբ հարմարվողականությունը, ինչպես նաև կենսաբանական կայունության գործոնները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այս տեսակների էվոլյուցիոն նշանակությանը՝ որպես ժամանակակից ցորենների նախնիներ, և դրանց դերին մշակաբույսերի ծագման կենտրոնների ուսումնասիրության մեջ, մասնավորապես Հարավային Կովկասի տարածաշրջանում։ Աշխատությունը նաև դիտարկում է գենետիկական ռեսուրսների պահպանության խնդիրները՝ in situ և ex situ պահպանման մեթոդների կիրառմամբ, ինչպես նաև դրանց կարևորությունը սննդային անվտանգության և բուսաբուծության բարելավման համար։ Միաժամանակ վերլուծվում է այս տեսակների տնտեսական և գիտական ներուժը՝ որպես գենետիկ բազմազանության կարևոր աղբյուր ապագա սելեկցիոն ծրագրերի համար։ Այսպիսով, ուսումնասիրությունը կարևոր ներդրում է բուսաբանության, գենետիկայի և ագրոբազմազանության պահպանության ոլորտներում՝ նպաստելով Հայաստանի վայրի հացահատիկային ֆլորայի գիտական գնահատմանը։