Սլավոնների ծագումնաբանական հիշողությունները և դրանց պատմական արմատները

Linguistics

Ռուսերենի և հայերենի միջև լեզվական հաղորդակցությունը դյուրացնելու և երկու լեզուների բառապաշարի յուրացմանը նպաստելու նպատակով կազմված այս աշխատությունը երկլեզու բառարան է, որն ուղղված է ռուսերեն բառերի հայերեն համարժեքների ներկայացմանը և լեզվական գիտելիքների գործնական կիրառության ապահովմանը։ Գրքի հիմնական նպատակն է ընթերցողին հնարավորություն տալու հասկանալ ռուսերեն բառերի իմաստները, գտնել դրանց համապատասխան հայերեն արտահայտությունները և զարգացնել երկու լեզուներով հաղորդակցվելու ու գրավոր խոսք կազմելու հմտությունները։ Համառոտ բառարանային ձևաչափը վկայում է գործնական կիրառության առաջնահերթության մասին. այն նախատեսված է որպես լեզվական տեղեկատու միջոց, որը կարող է օգտակար լինել ինչպես ռուսերեն սովորող հայախոսների, այնպես էլ հայերենին ծանոթանալ ցանկացող ռուսախոսների համար։ Աշխատության բովանդակային առանցքը բառային միավորների ընտրությունն ու դրանց իմաստային համապատասխանությունների ներկայացումն է։ Ռուսերեն բառերի հայերեն համարժեքների միջոցով ընթերցողը հնարավորություն է ստանում համեմատելու երկու լեզուների բառապաշարային համակարգերը, ճանաչելու բառերի իմաստային նրբերանգները և ընդլայնելու սեփական լեզվական պաշարը։ Նման բառարանները կարևոր դեր ունեն օտար լեզվի ուսուցման գործընթացում, քանի որ բառի իմաստի ճիշտ ըմբռնումը նախապայման է ընթերցանության, թարգմանության, խոսակցական հաղորդակցության և գրավոր արտահայտման համար։ Բառային համապատասխանությունների ներկայացումը նպաստում է նաև երկու լեզուների կառուցվածքային ու իմաստային առանձնահատկությունների ճանաչմանը՝ հնարավորություն տալով համեմատելու բառերի կիրառության ոլորտները և դրանց նշանակությունները տարբեր հաղորդակցական իրավիճակներում։ Աշխատության կրթական նշանակությունը հատկապես կարևորվում է ռուսերենի և հայերենի միջև լեզվական միջնորդության ապահովման տեսանկյունից։ Ռուսերենը 19-րդ դարում աստիճանաբար ընդլայնում էր իր գործածությունը կրթական, վարչական, գիտական և հասարակական միջավայրերում, իսկ հայ կրթական հաստատություններում դրա ուսուցումը կարևոր տեղ էր զբաղեցնում ժամանակակից գիտելիքների ձեռքբերման և միջմշակութային հաղորդակցության զարգացման գործում։ Այս պայմաններում երկլեզու բառարանների ստեղծումը անհրաժեշտ գործիք էր դառնում ռուսերենով մատչելի դարձած գիտական ու գրական նյութերը հայերենով հասկանալու և հայերեն մտքերը ռուսերեն արտահայտելու համար։ Բառարանը կարող էր ծառայել նաև թարգմանական աշխատանքներին՝ օգնելով գտնել բառերի համապատասխան իմաստային համարժեքները և խուսափել լեզվական անհարկի շփոթություններից։ Հրատարակության կարևոր առանձնահատկություններից է նրա գործնական ուղղվածությունը։ Ի տարբերություն ընդարձակ լեզվաբանական ուսումնասիրությունների՝ բառարանային ձեռնարկը կենտրոնանում է անմիջականորեն կիրառելի տեղեկությունների տրամադրման վրա՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով արագ գտնելու անհրաժեշտ բառը և դրա հայերեն համարժեքը։ Այսպիսի հրատարակությունները նպաստում էին ինքնուրույն ուսուցման զարգացմանը, բառապաշարի հարստացմանը և լեզվական ինքնակրթության տարածմանը։ Դրանք կարևոր նշանակություն ունեին նաև դպրոցական կրթության մեջ, քանի որ սովորողներին ապահովում էին օտար լեզվի յուրացման համար անհրաժեշտ օժանդակ նյութերով։ Պատմական և մշակութային առումով աշխատությունը նշանակալի է 19-րդ դարի հայ բառարանագրության և ռուս-հայկական լեզվամշակութային կապերի զարգացման ուսումնասիրության համար։ Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանը հայ կրթական և գիտական կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որի գործունեությունը մեծապես նպաստել է հայագիտական ուսումնասիրությունների, լեզվական կրթության, գիտական գրականության և թարգմանական աշխատանքի զարգացմանը։ Ճեմարանի հրատարակչական գործունեության շրջանակում լույս տեսած լեզվաբանական աշխատությունները նպաստում էին հայերեն ուսումնական գրականության հարստացմանը և ռուսական կրթամշակութային միջավայրի հետ հայ մտավոր կյանքի կապերի ամրապնդմանը։ Ռուսերեն-հայերեն բառարանների ստեղծումը կարևոր քայլ էր նաև հայերեն մասնագիտական բառապաշարի զարգացման և երկու լեզուների միջև թարգմանական համապատասխանությունների ձևավորման ուղղությամբ։ Գրական առանձնահատկությունների տեսանկյունից աշխատությունը պատկանում է երկլեզու բառարանագրության գործնական ժանրին։ Դրա կառուցվածքային հիմնական սկզբունքներն են բառային միավորների ընտրությունը, դրանց իմաստային համադրումը և համապատասխան լեզվով ներկայացումը։ Բառարանային այս ձևաչափը միավորում է ճանաչողական և ուսուցողական գործառույթները՝ ծառայելով որպես լեզվի յուրացման, թարգմանության և ինքնուրույն աշխատանքի օժանդակ միջոց։ Հրատարակությունը արժեքավոր է հայ-ռուսական լեզվական հարաբերությունների, հայ բառարանագրության պատմության, 19-րդ դարի կրթական համակարգի և Լազարյան ճեմարանի գիտակրթական գործունեության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է հետաքրքրել լեզվաբաններին, բառարանագետներին, թարգմանիչներին, հայ և ռուս լեզուների պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, ինչպես նաև հայ կրթական ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Նրա կարևոր ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է երկու լեզուների բառապաշարային կապերի ճանաչման, հայերեն բառարանագրական ավանդույթի զարգացման և ռուսերենի ուսուցման պատմական մեթոդների ուսումնասիրության հնարավորությամբ։

Environmental Science

Աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության տարածքում շահագործումից դուրս եկած հանքավայրերի ռեկուլտիվացիայի հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը և խախտված հողերի ու բնական միջավայրերի վերականգնման արդյունավետ մոտեցումների բացահայտմանը։ Հանքավայրերի շահագործման ավարտից հետո առաջանում են հողի, բուսական ծածկույթի և լանդշաֆտի խախտումներ, ինչպես նաև թափոնակույտերի, բացահանքերի, լցակույտերի և այլ տեխնածին ձևափոխությունների հետ կապված բնապահպանական խնդիրներ։ Հետևաբար ռեկուլտիվացիան դիտարկվում է ոչ միայն որպես տարածքի արտաքին տեսքի վերականգնում, այլև որպես էկոլոգիական համակարգերի հնարավորինս ամբողջական վերականգնման, աղտոտման ռիսկերի նվազեցման և հետագա անվտանգ օգտագործման պայմանների ստեղծման համալիր գործընթաց։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել Հայաստանի հանքարդյունաբերական տարբեր տարածաշրջաններում շահագործումից դուրս եկած հանքավայրերի ներկայիս վիճակը, դրանց առաջացրած տեխնածին խախտումների բնույթը և շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության հիմնական ուղղությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել հողի բերրի շերտի կորստին կամ աղտոտմանը, էրոզիոն գործընթացների ակտիվացմանը, մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի հնարավոր աղտոտմանը, փոշու տարածմանը, լանդշաֆտի մասնատմանը և կենսաբազմազանության նվազմանը։ Հանքարդյունաբերական գործունեության բնապահպանական հետևանքները կարող են պահպանվել նաև շահագործման ավարտից հետո, ուստի անհրաժեշտ է գնահատել ոչ միայն նախկին արտադրական գործունեության ուղղակի վնասները, այլև տարածքի երկարաժամկետ կայունության հետ կապված ռիսկերը։ Ռեկուլտիվացիայի արդյունավետությունը մեծապես կախված է կոնկրետ հանքավայրի երկրաբանական, հիդրոլոգիական, կլիմայական և լանդշաֆտային առանձնահատկություններից։ Այդ պատճառով աշխատանքում կարող են հիմնավորվել ռեկուլտիվացիայի տարբեր տեխնոլոգիական փուլեր՝ տարածքի նախնական ուսումնասիրություն և գնահատում, ռելիեֆի ձևափոխված հատվածների հարթեցում կամ կայունացում, թափոնների և վտանգավոր նյութերի կառավարման միջոցառումներ, բերրի հողի շերտի վերականգնում, հողի կենսաբանական հատկությունների բարելավում և բուսականության վերականգնում։ Կարևոր է նաև հանքավայրերի հետագա օգտագործման նպատակային որոշումը․ որոշ տարածքներ կարող են վերադարձվել գյուղատնտեսական կամ անտառային օգտագործման, մյուսները՝ վերածվել բնական վերականգնվող տարածքների կամ օգտագործվել այլ անվտանգ նպատակներով։ Հայաստանի օրենսդրական համակարգում հանքարդյունաբերության հետ կապված ռեկուլտիվացիայի պահանջները ներառում են խախտված հողերի վերականգնման և ռեկուլտիվացիայի ծրագրային մոտեցումներ, իսկ բնապահպանական կարգավորումները նախատեսում են ընդերքօգտագործման հետևանքով խախտված հողերի վերականգնման անհրաժեշտություն։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է նաև ռեկուլտիվացիայի ֆինանսական և կառավարչական մեխանիզմների ուսումնասիրությունը։ Տարածքի վերականգնումը պահանջում է զգալի ֆինանսական, տեխնիկական և մասնագիտական ռեսուրսներ, ուստի անհրաժեշտ է նախապես գնահատել աշխատանքների ծավալը, արժեքը, առաջնահերթությունները և պատասխանատվության շրջանակը։ Հատկապես կարևոր է այն դեպքը, երբ շահագործումից դուրս եկած հանքավայրի նախկին օպերատորի գործունեությունը դադարել է կամ գոյություն չունի, քանի որ այդ պայմաններում կարող են առաջանալ վերականգնման ֆինանսավորման և պատասխանատվության բաշխման լրացուցիչ խնդիրներ։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև բնապահպանական մոնիթորինգի անհրաժեշտությանը։ Ռեկուլտիվացիայի ավարտը ինքնին չի նշանակում, որ տարածքը լիովին վերականգնված է, քանի որ հողի, ջրի, բուսականության և լանդշաֆտի փոփոխությունները կարող են շարունակվել տարիներ շարունակ։ Հետևաբար անհրաժեշտ է պարբերաբար գնահատել վերականգնված տարածքների վիճակը, վերահսկել հնարավոր աղտոտիչների տարածումը և անհրաժեշտության դեպքում իրականացնել լրացուցիչ միջոցառումներ։ Հետազոտության գործնական նշանակությունը կայանում է Հայաստանի պայմաններին համապատասխան ռեկուլտիվացիայի առաջնահերթությունների և մեթոդների հիմնավորման մեջ։ Այդպիսի մոտեցումը կարող է նպաստել հանքարդյունաբերությունից հետո մնացած տարածքների բնապահպանական ռիսկերի նվազեցմանը, խախտված հողերի արդյունավետ վերականգնմանը, բնական լանդշաֆտների պահպանմանը և համայնքների համար անվտանգ միջավայրի ձևավորմանը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը շահագործումից դուրս եկած հանքավայրերի ռեկուլտիվացիան դիտարկում է որպես տեխնիկական, էկոլոգիական, տնտեսական և կառավարչական խնդիրների ամբողջություն՝ նպատակ ունենալով մշակել այնպիսի մոտեցումներ, որոնք Հայաստանի Հանրապետության պայմաններում կապահովեն խախտված տարածքների կայուն վերականգնումը և դրանց հետագա անվտանգ ու նպատակային օգտագործման հնարավորությունը։

History

Իրան-ի սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական զարգացումները 1954–1979 թվականներին խորապես պայմանավորված էին նավթային ռեսուրսների վերահսկմամբ, արտահանման եկամուտների աճով և պետության արագացված արդիականացման քաղաքականությամբ, որը ձևավորվեց հատկապես 1953 թվականի պետական հեղաշրջումից հետո և նավթային հատվածի վերակառուցման գործընթացում։ Այդ ժամանակաշրջանում նավթը դարձավ երկրի հիմնական տնտեսական հենասյունը՝ ապահովելով պետական բյուջեի մեծ մասը և թույլ տալով իրականացնել լայնածավալ արդյունաբերականացման և ենթակառուցվածքային ծրագրեր, որոնք նախաձեռնվում էին շահական վարչակարգի կողմից՝ Մոհամմադ Ռեզա Փահլավի-ի ղեկավարությամբ։ 1954 թվականի նավթային կոնսորցիումի համաձայնագրից հետո արևմտյան ընկերությունները պահպանեցին զգալի ազդեցություն արդյունահանման և արտահանման ոլորտներում, սակայն պետությունը աստիճանաբար մեծացրեց իր վերահսկողությունը, ինչը հատկապես ընդգծվեց 1970-ականներին նավթային եկամուտների կտրուկ աճի ժամանակ։ «Սպիտակ հեղափոխություն» կոչվող բարեփոխումների ծրագիրը նպատակ ուներ արդիականացնել գյուղատնտեսությունը, ընդլայնել կրթությունը և թուլացնել ավանդական ֆեոդալական հարաբերությունները, սակայն միաժամանակ խորացրեց սոցիալական անհավասարությունը և արագացրեց ուրբանիզացիան, ինչը ստեղծեց նոր սոցիալական լարվածություններ։ Նավթային հարստության կենտրոնացումը պետության և էլիտայի ձեռքում հանգեցրեց տնտեսական կախվածության կառուցվածքի ձևավորմանը, որտեղ ոչ նավթային ոլորտները զարգանում էին անհամաչափ, իսկ գյուղական բնակչության մի մասը տեղափոխվում էր քաղաքներ՝ առաջացնելով սոցիալական անհամապատասխանություններ։ Քաղաքական տեսանկյունից շահական իշխանությունը գնալով ավելի ավտորիտար բնույթ ստացավ՝ հենվելով անվտանգության ծառայությունների վրա և սահմանափակելով ընդդիմադիր շարժումները, ինչը, զուգորդվելով սոցիալական անհավասարության և մշակութային հակասությունների հետ, դարձավ 1979 թվականի իրանական հեղափոխության նախադրյալներից մեկը։ Ընդհանուր առմամբ, այս փուլը բնութագրվում է որպես նավթային եկամուտներով խթանված արագ արդիականացման և խորացող սոցիալական-քաղաքական ճգնաժամերի համադրություն, որը ձևավորեց ժամանակակից Իրանի պատմական շրջադարձը։

Literature

Աղայան. Երկեր աշխատությունը հայ մանկական գրականության և բանահյուսական մշակույթի կարևոր ժողովածուներից է, որը ներկայացնում է Հովհաննես Աղայանի ստեղծագործական ժառանգությունը՝ ներառելով նրա պատմվածքները, բանաստեղծությունները, մանկական գրական գործերը և ուսուցողական բնույթի նյութերը, գիրքը առանձնանում է պարզ, մատչելի լեզվով և դաստիարակչական ուղղվածությամբ, որտեղ կարևոր տեղ են զբաղեցնում բարոյական արժեքները, հայրենասիրությունը և կրթական գաղափարները, ինչպես նաև ժողովրդական բանահյուսության տարրերի կիրառումը, միաժամանակ այն ընդգծում է Աղայանի դերը հայ մանկական գրականության ձևավորման և դպրոցական կրթության զարգացման գործում, ինչը այն դարձնում է կարևոր աղբյուր հայ գրականության և մանկավարժական մտքի ուսումնասիրության համար։

Other Subjects

Այս ինֆորմացիոն ցուցիչը ներկայացնում է հասարակական-քաղաքական գիտությունների ոլորտում նոր լույս տեսած գրքերի համակարգված մատենագիտական ցանկը՝ նպատակ ունենալով ապահովել ընթերցողների, հետազոտողների և ուսանողների արագ կողմնորոշումը արդի գիտական և վերլուծական գրականության մեջ։ Այն ընդգրկում է քաղաքական գիտության, սոցիոլոգիայի, պատմության, տնտեսագիտության, իրավագիտության, միջազգային հարաբերությունների և հարակից այլ ուղղությունների հրատարակություններ, որոնք արտացոլում են հասարակական գործընթացների ուսումնասիրության ժամանակակից մոտեցումները և տեսական զարգացումները։ Ցուցիչը կազմվում է գրադարանային նոր ստացումների և հրատարակչական տվյալների հիման վրա՝ ապահովելով տեղեկատվության համակարգված ներկայացում և մատչելիություն մասնագիտական շրջանակների համար։ Այն ծառայում է որպես կարևոր տեղեկատվական գործիք գիտական հետազոտությունների, ուսումնական գործընթացի և վերլուծական աշխատանքի համար՝ օգնելով հետևել ոլորտի նոր գրականությանը, գնահատել դրա գիտական արժեքը և կիրառելիությունը հասարակական-քաղաքական երևույթների ուսումնասիրության մեջ։

Other Subjects

Պատմակրթական և աղբյուրագիտական բնույթի այս հրատարակությունը ներկայացնում է Մոսկվայի Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտի ուսումնական ծրագրերը և սաների ընդունելության կանոնները՝ արտացոլելով XIX դարի կեսերին կրթական հաստատության գործունեության կազմակերպական ու մանկավարժական առանձնահատկությունները։ 1859 թվականին Մոսկվայում Լազարյան ինստիտուտի տպարանում հրատարակված այս փաստաթղթային ժողովածուն կազմված է 245 էջից և պարունակում է ռուսերեն ու հայերեն նյութեր։ Հրատարակության հիմնական բովանդակությունը վերաբերում է ուսումնական գործընթացի կազմակերպմանը, կրթական ծրագրերի կառուցվածքին, դասավանդվող առարկաների համակարգին և ընդունելության համար սահմանված պահանջներին։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն սաների ընդունելության կարգը ներկայացնող դրույթները, որոնք հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու տվյալ ժամանակաշրջանի կրթական չափանիշները, դիմորդների պատրաստվածության գնահատման սկզբունքները և ուսումնական հաստատության ներքին կանոնակարգման մոտեցումները։ Փաստաթուղթը կարևոր աղբյուր է Լազարյան ինստիտուտի կրթական գործունեության, արևելյան լեզուների ուսուցման ավանդույթների և հայկական կրթամշակութային նախաձեռնությունների պատմության ուսումնասիրության համար։ Դրա միջոցով հնարավոր է պատկերացում կազմել Ռուսական կայսրության կրթական համակարգում ինստիտուտի զբաղեցրած տեղի, մասնագիտական կրթության կազմակերպման և ուսումնական ծրագրերի զարգացման առանձնահատկությունների մասին։ Հրատարակությունն ունի նաև աղբյուրագիտական արժեք՝ որպես XIX դարի կրթական հաստատության պաշտոնական ծրագրային և կանոնակարգային փաստաթղթերի ամբողջություն։ Այն կարող է օգտակար լինել հայ կրթության պատմության, արևելագիտության, մանկավարժության պատմության և հայ-ռուսական մշակութային կապերի ուսումնասիրությամբ զբաղվող պատմաբանների, գրադարանագետների ու հետազոտողների համար։