Քաղաքացիական հասարակության իրավական հիմունքները և ինստիտուցիոնալ համակարգի տեսական-իրավական հիմնախնդիրները (Հայաստանի Հանրապետության օրինակով)

Informatics

Գիրքը նվիրված է ածխաթթու գազի արտանետումների մակարդակի կառավարման հիմնախնդիրներին՝ մակրոտնտեսական մոդելների մշակման և կիրառման միջոցով։ Ուսումնասիրության մեջ ներկայացվում են տնտեսության զարգացման, արտադրական գործընթացների և շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փոխկապակցվածության վերլուծության մեթոդները։ Աշխատությունը դիտարկում է այն տեսական և գործնական մոտեցումները, որոնք հնարավորություն են տալիս գնահատելու տնտեսական գործունեության ազդեցությունը կլիմայական փոփոխությունների վրա և մշակելու արդյունավետ քաղաքականություններ արտանետումների նվազեցման համար։ Քննարկվում են մակրոտնտեսական ցուցանիշների, էներգետիկ համակարգերի, տեխնոլոգիական զարգացման և բնապահպանական սահմանափակումների փոխազդեցությունները։ Գիրքը ներկայացնում է մոդելավորման գործիքներ, որոնք կարող են կիրառվել կայուն տնտեսական զարգացման ռազմավարությունների ձևավորման, շրջակա միջավայրի պահպանության միջոցառումների գնահատման և երկարաժամկետ տնտեսական որոշումների ընդունման գործընթացներում։ Այն արժեքավոր աղբյուր է տնտեսագետների, բնապահպանական քաղաքականության մասնագետների, հետազոտողների և բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրված են տնտեսության ու էկոլոգիական խնդիրների փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությամբ։

Political Science

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է Հովսեփ Էմինի՝ Հայաստանի ազատագրության վերաբերյալ քաղաքական և գաղափարական հայեցակարգի ուսումնասիրությանը՝ բացահայտելով նրա պատկերացումները Հայաստանի քաղաքական ապագայի, ազգային ազատագրության, զինված պայքարի, արտաքին ուժերի աջակցության և հայ ժողովրդի ինքնակազմակերպման վերաբերյալ։ Հովսեփ Էմինը XVIII դարի հայ ազգային-ազատագրական մտքի նշանավոր ներկայացուցիչներից էր, որի գործունեությունը ձևավորվեց այն ժամանակաշրջանում, երբ Հայաստանը գտնվում էր Օսմանյան կայսրության և Պարսկաստանի տիրապետության ներքո, իսկ հայ քաղաքական ու մտավոր շրջանակներում աստիճանաբար ուժեղանում էր ազգային պետականության վերականգնման գաղափարը։ Նրա հայեցակարգը կարևոր փուլ է ներկայացնում հայ ազատագրական գաղափարների զարգացման պատմության մեջ, քանի որ Էմինը փորձում էր ազգային ազատագրության գաղափարը վերածել գործնական քաղաքական և ռազմական ծրագրի։ Ուսումնասիրության առանցքային խնդիրներից է Էմինի աշխարհայացքի և նրա ազատագրական ծրագրի ձևավորման նախադրյալների բացահայտումը։ Նա կրթություն և ռազմական պատրաստություն է ստացել Եվրոպայում, ծանոթացել ժամանակի քաղաքական ու ռազմական մտածողությանը և ձգտել այդ փորձը կիրառել Հայաստանի ազատագրության նպատակով։ Նրա համոզմամբ՝ միայն բարոյական կոչերը կամ արտաքին օգնության սպասումը բավարար չէին․ անհրաժեշտ էր պատրաստել հայ ժողովրդին կազմակերպված պայքարի, ստեղծել ռազմական ուժ և ապահովել այնպիսի քաղաքական պայմաններ, որոնք հնարավորություն կտային վերականգնելու հայկական պետականությունը։ Էմինի հայեցակարգում կարևոր տեղ ուներ զինված պայքարի գաղափարը։ Նա կարծում էր, որ ազատագրությունը հնարավոր չէ իրականացնել առանց ռազմական պատրաստվածության և գործողությունների։ Այդ պատճառով նրա գործունեության մեջ մեծ նշանակություն էին ստանում ռազմական գիտելիքը, զինվորական կարգապահությունը, կազմակերպված ուժի ստեղծումը և տեղական բնակչության ներգրավումը։ Այս մոտեցումը տարբերվում էր այն պատկերացումներից, որոնց համաձայն հայերի ազատագրությունը հիմնականում պետք է իրականացվեր որևէ արտաքին տերության միջամտության կամ հովանավորության միջոցով։ Միաժամանակ Էմինը չէր մերժում արտաքին աջակցության անհրաժեշտությունը։ Նրա ծրագրում կարևոր դեր էին խաղում եվրոպական պետությունների և Ռուսաստանի հետ կապերի հաստատումը, քանի որ XVIII դարի քաղաքական պայմաններում փոքր և բաժանված ուժերով Հայաստանի ազատագրության իրականացումը չափազանց բարդ էր։ Նա ձգտում էր գտնել այնպիսի արտաքին դաշնակիցներ, որոնք կարող էին ռազմական և քաղաքական աջակցություն տրամադրել հայ ազատագրական շարժմանը։ Այդուհանդերձ, նրա մոտեցման առանձնահատկությունն այն էր, որ արտաքին օգնությունը պետք է զուգակցվեր հայերի սեփական ուժերի կազմակերպման հետ։ Էմինի քաղաքական հայեցակարգի կարևոր բաղադրիչ էր հայ ժողովրդի ներքին միավորման գաղափարը։ Հայաստանի ազատագրությունը նրա պատկերացմամբ պահանջում էր հաղթահարել ներքին մասնատվածությունը, համախմբել տարբեր հասարակական խմբերին և ձևավորել միասնական ազգային նպատակ։ Այդ նպատակով նա կարևորում էր հայ հոգևորականության, աշխարհիկ իշխանավորների և ժողովրդի համագործակցությունը։ Նրա գործունեությունը ցույց է տալիս, որ ազատագրական ծրագիրը նրա համար միայն ռազմական խնդիր չէր, այլև հասարակական կազմակերպման և ազգային համախմբման խնդիր։ Էմինի ծրագրերում առանձնահատուկ նշանակություն ուներ Արցախի և Սյունիքի հայկական ուժերի ներուժը։ XVIII դարի հայկական ազատագրական շարժումների շրջանակում այդ շրջանները կարևոր դեր ունեին, քանի որ այստեղ պահպանվել էին տեղական զինված ուժերի և ինքնակազմակերպման որոշ հնարավորություններ։ Էմինը փորձել է կապ հաստատել հայկական իշխանական և հոգևոր շրջանակների հետ և նրանց միջոցով ստեղծել ազատագրական պայքարի համար անհրաժեշտ հենարան։ Այս գործունեությունը վկայում է այն մասին, որ նրա գաղափարները կապված էին ոչ միայն տեսական պատկերացումների, այլև գործնական քաղաքական քայլերի հետ։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է Էմինի հարաբերությունների դիտարկումը ժամանակի հայ քաղաքական և հոգևոր գործիչների հետ։ Նրա գործունեությունը կապված էր հատկապես Մովսես Բաղրամյանի և այլ ազգային գործիչների գաղափարական միջավայրի հետ։ XVIII դարի երկրորդ կեսին ձևավորվող հայ ազատագրական մտքի մեջ Էմինի գաղափարները զուգակցվում էին այլ գործիչների ծրագրերի հետ՝ ստեղծելով Հայաստանի ազատագրության ավելի ամբողջական քաղաքական պատկեր։ Այս գործընթացում կարևոր էր նաև հայկական գաղթավայրերի և հատկապես Հնդկաստանի հայկական համայնքի դերը, որտեղ ձևավորվում էին ազգային-քաղաքական նոր գաղափարներ և տարածվում ազատագրական ծրագրեր։ Էմինի հայեցակարգի ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև նրա գաղափարների և եվրոպական լուսավորական մտածողության կապը հասկանալու համար։ Նրա պատկերացումներում ազատագրությունը միայն օտար տիրապետությունից ազատվելը չէր․ այն ենթադրում էր հասարակության վերակազմավորում, կրթության զարգացում, ռազմական կարողությունների ամրապնդում և ազգային պետության ստեղծում։ Այս առումով նրա քաղաքական մտածողությունը միավորում էր ազգային-ազատագրական և լուսավորական տարրեր։ Էմինի գործունեության մեջ կարևոր դեր էր խաղում կրթության և գիտելիքի նշանակության գիտակցումը։ Նա համոզված էր, որ ազգային առաջընթացի համար անհրաժեշտ է կրթված և կազմակերպված հասարակություն, իսկ ռազմական ու քաղաքական պայքարը պետք է հիմնված լինի գիտելիքի և ժամանակակից փորձի վրա։ Նրա հայեցակարգի այս կողմը հետագայում կարևոր նշանակություն ստացավ հայ ազգային-քաղաքական մտքի զարգացման համար։ Միաժամանակ ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Էմինի ծրագրերը բախվում էին լուրջ խոչընդոտների։ XVIII դարի Հայաստանի քաղաքական մասնատվածությունը, միասնական պետական կենտրոնի բացակայությունը, հայ իշխանական ուժերի սահմանափակ հնարավորությունները, արտաքին քաղաքական բարդությունները և բավարար նյութական ու ռազմական ռեսուրսների պակասը դժվարացնում էին նրա ծրագրերի իրականացումը։ Էմինի մի շարք նախաձեռնություններ չհանգեցրին նախատեսված ռազմական կամ քաղաքական արդյունքին, սակայն դրանց պատմական նշանակությունը պետք է գնահատել ոչ միայն անմիջական հաջողության, այլև հայ քաղաքական մտքի հետագա զարգացման վրա ունեցած ազդեցության տեսանկյունից։ Էմինի հայեցակարգի պատմական նշանակությունն այն է, որ այն հայ ազատագրական գաղափարը տեղափոխեց ավելի կազմակերպված և գործնական քաղաքական ծրագրավորման հարթություն։ Նրա գործունեությունը նախապատրաստեց այն գաղափարական միջավայրը, որի շրջանակում հետագայում զարգացան Հայաստանի ազատագրության վերաբերյալ նոր ծրագրեր և ազգային-քաղաքական կազմակերպման գաղափարներ։ Նրա անունը կապվում է այն ժամանակաշրջանի հետ, երբ հայկական ազատագրական միտքը սկսեց ավելի հստակորեն ձևակերպել ազգային պետականության վերականգնման, զինված ուժի ստեղծման և միջազգային դաշնակիցների որոնման անհրաժեշտությունը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս Հովսեփ Էմինի գործունեությունը դիտարկել ոչ միայն որպես XVIII դարի առանձին քաղաքական նախաձեռնությունների պատմություն, այլև որպես հայ ազգային-ազատագրական մտքի զարգացման կարևոր փուլ։ Նրա հայեցակարգում միավորվում են ազգային անկախության ձգտումը, ռազմական կազմակերպվածության գաղափարը, արտաքին քաղաքական դաշնակցությունների որոնումը, ներքին համախմբման անհրաժեշտությունը և կրթության ու հասարակական առաջընթացի կարևորության գիտակցումը։ Այդ պատճառով թեման կարող է հետաքրքրել հայոց պատմությամբ, XVIII դարի հայ քաղաքական մտքով, ազգային-ազատագրական շարժումների պատմությամբ, հայկական սփյուռքի պատմությամբ և Հայաստանի պետականության վերականգնման գաղափարի ձևավորմամբ զբաղվող պատմաբաններին, քաղաքագետներին, հետազոտողներին, դասախոսներին և ուսանողներին։

Biology

Այս աշխատությունը նվիրված է կարգավորիչ սպիտակուցների գեների էքսպրեսիայի և օքսիդային գործընթացների փոխկապակցվածության ուսումնասիրությանը՝ օրգանիզմի ծերացման և ուղեղի իշեմիկ կաթվածի պայմաններում։ Հետազոտության կենտրոնում այն մոլեկուլային և կենսաքիմիական փոփոխություններն են, որոնք տեղի են ունենում բջիջներում տարիքային գործընթացների և ուղեղային արյան շրջանառության խանգարման հետևանքով։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ ծերացումը և իշեմիկ վնասումը ուղեկցվում են բջջային հոմեոստազի խախտումներով, օքսիդային հավասարակշռության փոփոխությամբ և գեների կարգավորման բարդ վերափոխումներով։ Աշխատության մեջ դիտարկվում է կարգավորիչ սպիտակուցների սինթեզը վերահսկող գեների ակտիվության փոփոխությունը և դրանց հնարավոր կապը բջջային պաշտպանական մեխանիզմների հետ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում օքսիդային գործընթացներին, մասնավորապես ակտիվ թթվածնային ձևերի առաջացմանը, հակաօքսիդանտային պաշտպանության համակարգերի գործունեությանը և օքսիդային սթրեսի ձևավորմանը։ Քննարկվում է այն հարցը, թե ինչպես կարող է օքսիդային հավասարակշռության խախտումը ազդել գեների էքսպրեսիայի և կարգավորիչ սպիտակուցների մակարդակի վրա, և հակառակ ուղղությամբ՝ ինչպես կարող են գենային կարգավորման փոփոխությունները ներգործել բջջի դիմադրողականության ու վնասման աստիճանի վրա։ Ծերացման համատեքստում ուսումնասիրվում են տարիքային փոփոխություններին բնորոշ մոլեկուլային գործընթացները, որոնք կարող են նվազեցնել բջիջների վերականգնողական և պաշտպանական հնարավորությունները։ Ուղեղի իշեմիկ կաթվածի դեպքում ուշադրությունը կենտրոնացվում է թթվածնի և սննդանյութերի անբավարար մատակարարման հետևանքով առաջացող կենսաքիմիական շղթաների, օքսիդային վնասման, բորբոքային արձագանքի և նյարդային բջիջների վնասման հետ կապված մեխանիզմների վրա։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս համեմատել տարիքային և իշեմիկ փոփոխությունների մոլեկուլային առանձնահատկությունները և բացահայտել այն գործընթացները, որոնք կարող են ընդհանուր կամ փոխլրացնող նշանակություն ունենալ երկու վիճակների դեպքում։ Ստացված տվյալների վերլուծությունը կարող է կարևոր լինել տարիքային փոփոխությունների և ուղեղային իշեմիկ վնասման հիմքում ընկած կենսաքիմիական մեխանիզմների ավելի խոր ըմբռնման համար։ Ուսումնասիրությունը կարող է նաև տեսական հիմք ստեղծել հետագա հետազոտությունների համար՝ ուղղված օքսիդային գործընթացների կարգավորմանը, բջջային պաշտպանության մեխանիզմների բացահայտմանը և հնարավոր կենսամարկերների ուսումնասիրմանը։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել կենսաքիմիկոսներին, մոլեկուլային կենսաբաններին, նեյրոկենսաբաններին, ֆիզիոլոգներին, բժշկական հետազոտողներին, դեղագետներին և համապատասխան ոլորտների ուսանողներին ու մասնագետներին։

History

Այս աշխատանքը նվիրված է Հայկական հրաձգային դիվիզիայի կազմավորման և գործունեության տասնամյակին՝ ներկայացնելով նրա ստեղծման պատմական հանգամանքները, ռազմական ուղին և զարգացման փուլերը որպես խորհրդային բանակի ազգային զորամիավորումներից մեկը։ Հեղինակը վերլուծում է դիվիզիայի ձևավորումը քաղաքացիական պատերազմի ավարտից հետո և Կարմիր բանակի վերակազմավորման շրջանում, երբ անհրաժեշտություն առաջացավ ստեղծել ազգային կազմով զորամիավորումներ՝ միաժամանակ պահպանելով միասնական ռազմական համակարգի սկզբունքները։ Աշխատության մեջ մանրամասն նկարագրվում է դիվիզիայի մասնակցությունը տարբեր զորավարժություններին և ռազմական գործողություններին, նրա կազմակերպչական կառուցվածքը, հրամանատարական կազմը և մարտական պատրաստվածության մակարդակի բարձրացման գործընթացը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում անձնակազմի սոցիալական կազմին՝ ընդգծելով, որ դիվիզիան հիմնականում համալրված էր Հայաստանից և հայաբնակ շրջաններից զորակոչված զինծառայողներով, ինչը նպաստում էր ազգային ինքնության և խորհրդային ռազմական կարգապահության համադրությանը։ Նշվում է նաև դիվիզիայի դերը ռազմական կադրերի պատրաստման, մարտական փորձի փոխանցման և բանակային կրթական համակարգի զարգացման գործում։ Աշխատության մեջ անդրադարձ է կատարվում նաև խաղաղ ժամանակաշրջանում իրականացված գործունեությանը՝ ուսումնավարժական գործընթացներին, տեխնիկական վերազինմանը և մարտական պատրաստության կատարելագործմանը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ներկայացնում է Հայկական հրաձգային դիվիզիայի տասնամյա գործունեությունը որպես խորհրդային ռազմական համակարգի կարևոր բաղադրիչ, որը համատեղում էր ազգային առանձնահատկությունները և ընդհանուր բանակային կառուցվածքը։

Law

Այս աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում դատական քաղաքականության էության, բովանդակության և զարգացման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ համատեսական և մեթոդաբանական մոտեցումների համադրությամբ։ Գրքում վերլուծվում է դատական քաղաքականության տեղն ու նշանակությունը պետության իրավական քաղաքականության համակարգում, դրա ձևավորման տեսական հիմքերը և գործնական դրսևորումները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում դատական իշխանության դերին իրավական պետության կայացման, օրինականության ապահովման և մարդու իրավունքների ու ազատությունների պաշտպանության գործում։ Ուսումնասիրության շրջանակում քննարկվում են դատական իշխանության անկախության, անաչառության, հաշվետվողականության և արդյունավետության ապահովման հիմնախնդիրները, ինչպես նաև իշխանությունների տարանջատման և փոխզսպումների ու հակակշիռների համակարգում դատարանների ունեցած դերը։ Աշխատության մեջ անդրադարձ է կատարվում դատական համակարգի կազմակերպման և գործունեության իրավական հիմքերին, դատական բարեփոխումների ուղղություններին, դատավորների կարգավիճակին, դատական կառավարման մեխանիզմներին և դատարանների նկատմամբ հանրային վստահության ձևավորման խնդիրներին։ Քննության են առնվում նաև դատական քաղաքականության մշակման և իրականացման վրա ազդող իրավական, սոցիալական և ինստիտուցիոնալ գործոնները, ինչպես նաև իրավակիրառ պրակտիկայի և դատական որոշումների նշանակությունը միասնական ու կանխատեսելի իրավական միջավայրի ձևավորման գործում։ Կարևորվում է դատական իշխանության անկախության և հանրային հաշվետվողականության միջև պատշաճ հավասարակշռության ապահովումը, քանի որ արդյունավետ դատական համակարգը պետք է միաժամանակ լինի անկախ, հասանելի, արդար և հանրության համար վստահելի։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել Հայաստանի դատական համակարգի զարգացման հիմնական ուղղությունները, բացահայտել առկա տեսական և մեթոդաբանական խնդիրները և դիտարկել դրանց լուծման հնարավոր մոտեցումները։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել դատավորների, փաստաբանների, դատախազների, իրավաբանների, իրավագիտության և քաղաքագիտության ուսանողների, գիտաշխատողների, պետական կառավարման ոլորտի մասնագետների և դատական իշխանության զարգացման հիմնախնդիրներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Economics

Աշխատությունը նվիրված է առևտրային կազմակերպություններում անձնակազմի կառավարման կատարելագործման գերակայությունների ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի Հանրապետության առևտրային բանկերի գործունեության նյութերի հիման վրա։ Գրքում մարդկային ռեսուրսների կառավարումը դիտարկվում է որպես կազմակերպության արդյունավետության, մրցունակության և կայուն զարգացման առանցքային գործոն՝ հատկապես ֆինանսական ծառայությունների ոլորտում, որտեղ աշխատակիցների մասնագիտական որակը, պատասխանատվությունը և հաճախորդների հետ աշխատանքի մակարդակը անմիջականորեն ազդում են կազմակերպության արդյունքների վրա։ Ուսումնասիրվում են անձնակազմի կառավարման տեսական և մեթոդաբանական հիմքերը, աշխատուժի պլանավորման, հավաքագրման, ընտրության, տեղաբաշխման և մասնագիտական զարգացման հիմնական սկզբունքները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում բանկային համակարգում մարդկային ռեսուրսների կառավարման առանձնահատկություններին՝ հաշվի առնելով ֆինանսական ծառայությունների արագ փոփոխվող միջավայրը, թվայնացումը, մասնագիտական պահանջների աճը և մրցակցային պայմանները։ Աշխատության մեջ վերլուծվում են աշխատակիցների աշխատանքի արդյունավետության գնահատման, մոտիվացման, վարձատրության և խրախուսման մեխանիզմները, ինչպես նաև կարիերայի պլանավորման և կադրերի մասնագիտական առաջխաղացման հնարավորությունները։ Կարևոր տեղ է հատկացվում անձնակազմի վերապատրաստմանը և շարունակական կրթությանը, քանի որ բանկային ոլորտում տեխնոլոգիական ու կարգավորող փոփոխությունները պահանջում են աշխատակիցների գիտելիքների և հմտությունների մշտական թարմացում։ Հեղինակը քննարկում է նաև կազմակերպական մշակույթի, ղեկավարության ոճի, ներքին հաղորդակցության և աշխատակիցների ներգրավվածության ազդեցությունը աշխատանքի արդյունքների վրա։ ՀՀ առևտրային բանկերի գործունեության ուսումնասիրության միջոցով բացահայտվում են անձնակազմի կառավարման առկա մոտեցումները, դրանց ուժեղ և թույլ կողմերը, ինչպես նաև այն խնդիրները, որոնք կարող են սահմանափակել մարդկային ռեսուրսների ներուժի լիարժեք օգտագործումը։ Աշխատության մեջ ներկայացվում են կառավարման կատարելագործման հնարավոր ուղղություններ՝ հիմնված աշխատակիցների կատարողականի ավելի օբյեկտիվ գնահատման, մոտիվացիոն համակարգերի բարելավման, մասնագիտական զարգացման ծրագրերի ընդլայնման, թվային գործիքների կիրառման և աշխատակիցների կազմակերպական ներգրավվածության բարձրացման վրա։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է այն տեսանկյունից, որ բանկային կազմակերպության մրցունակությունը դիտարկվում է ոչ միայն ֆինանսական ցուցանիշների, այլև մարդկային կապիտալի արդյունավետ կառավարման համատեքստում։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել բանկային և ֆինանսական ոլորտի ղեկավարներին, մարդկային ռեսուրսների մասնագետներին, տնտեսագետներին, կառավարման մասնագետներին, հետազոտողներին, դասախոսներին, ասպիրանտներին և ուսանողներին, ինչպես նաև առևտրային կազմակերպություններում անձնակազմի կառավարման համակարգերի կատարելագործմամբ հետաքրքրվող մասնագետներին։