Վիլհելմ Տելլը կամ Շվեյցարիայի ազատագրումը

Linguistics

Այս հրատարակությունը հայոց լեզվի ուսումնասիրությանն ու ուսուցմանը նվիրված քերականական դասագիրք է, որի վերնագիրը հստակորեն ընդգծում է հայերենի երկու կարևոր լեզվական ձևերի՝ գրաբարի և աշխարհաբարի համատեղ ներկայացումը։ Այն պատկանում է հայերեն լեզվաբանական և ուսումնական գրականության այն շրջանակին, որը նպատակ է ունեցել սովորողներին ծանոթացնել լեզվի կառուցվածքին, քերականական կանոններին և գրավոր խոսքի կազմակերպման սկզբունքներին։ Գրաբարը հայերենի պատմական գրական լեզուն է, որի հիման վրա ստեղծվել է հայ մատենագրության մեծ մասը։ Այն երկար ժամանակ օգտագործվել է կրոնական, պատմագիտական, փիլիսոփայական, իրավական և այլ բնույթի գրավոր աշխատություններում՝ պահպանելով իր նշանակությունը նաև այն ժամանակաշրջաններում, երբ կենդանի խոսքում զարգանում էին հայերենի նոր ձևերը։ Գրաբարի ուսումնասիրությունը կարևոր է հայ հին գրականությունը, պատմական աղբյուրները և եկեղեցական տեքստերը հասկանալու համար։ Այն հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու հայերենի պատմական քերականական համակարգին, հոլովման ու խոնարհման ձևերին, բառապաշարին և գրավոր խոսքի ավանդական կանոններին։ Աշխարհաբարը, իր հերթին, հայերենի նոր գրական ձևերի ընդհանուր անվանումն է, որոնք զարգացել են կենդանի խոսակցական լեզվի հիմքի վրա և ժամանակի ընթացքում դարձել կրթության, գրականության, մամուլի ու հասարակական հաղորդակցության կարևոր միջոցներ։ Տասնիններորդ դարում աշխարհաբարի զարգացումն ու տարածումը հայ կրթական և գրական կյանքի կարևոր գործընթացներից էին։ Այդ ժամանակաշրջանում մեծացել էր մայրենի լեզվով կրթություն ստանալու, լեզուն ավելի համակարգված ուսումնասիրելու և քերականական գիտելիքները սովորողների համար հասանելի դարձնելու անհրաժեշտությունը։ Գրաբարի և աշխարհաբարի համատեղ ուսումնասիրությունը հնարավորություն էր տալիս համեմատելու հայերենի պատմական և ժամանակակից ձևերը՝ հասկանալու դրանց ընդհանրություններն ու տարբերությունները։ Նման համեմատությունը կարող էր օգնել սովորողներին տարբերակելու լեզվական հին և նոր ձևերը, ճանաչելու գրաբարյան տեքստերի առանձնահատկությունները և զարգացնելու աշխարհաբարով ճիշտ գրելու ու արտահայտվելու հմտությունները։ Վերնագրում «նոր դասագիրք» բնորոշման առկայությունը ցույց է տալիս, որ աշխատությունը նախատեսված է ուսումնական նպատակների համար և ներկայացվել է որպես քերականության ուսումնասիրման դասագիրք։ Այդպիսի գրքերը սովորաբար ձգտում են լեզվական նյութը կազմակերպել որոշակի հաջորդականությամբ՝ կանոնների, բացատրությունների և հնարավոր վարժությունների միջոցով։ Քերականական դասագրքերում կարող են քննարկվել խոսքի մասերը, գոյականի և դերանվան ձևերը, բայի խոնարհումը, հոլովական հարաբերությունները, նախադասության կառուցվածքը, բառերի կապակցման եղանակները և ուղղագրական կանոնները։ Գրաբարի և աշխարհաբարի համատեղ ընդգրկումը կարող էր նաև ենթադրել լեզվական ձևերի համեմատություն՝ ցույց տալու համար, թե ինչպես են պատմականորեն փոխվել բառաձևերը և քերականական կառուցվածքները։ Այնուամենայնիվ, նշված թեմաները բնորոշ են նման դասագրքերի ընդհանուր ուղղվածությանը և չեն կարող համարվել այս կոնկրետ հրատարակության հաստատված բովանդակությունը՝ առանց գրքի տեքստը ուսումնասիրելու։ Միայն վերնագրի հիման վրա հնարավոր չէ որոշել, թե դասագիրքը որքան մանրամասն է ներկայացնում յուրաքանչյուր լեզվական ձևը, արդյոք պարունակում է համեմատական աղյուսակներ, օրինակներ կամ վարժություններ, և ինչ ուսումնական մեթոդ է կիրառվում։ Այս հրատարակության նշանակությունը կարելի է դիտարկել նաև հայերենի դասավանդման պատմության համատեքստում։ Տասնիններորդ դարի հայ կրթական միջավայրում դասագրքերի ստեղծումն ու հրատարակումը նպաստել են լեզվական գիտելիքների համակարգմանը, գրագիտության տարածմանը և ուսուցման համար անհրաժեշտ նյութերի հասանելիությանը։ Քերականական աշխատությունները կարևոր դեր են ունեցել լեզվի կանոնների բացատրման և գրավոր խոսքի մշակույթի զարգացման գործում։ Գրաբարի ուսուցումը պահպանում էր կապը հայ հին գրական և հոգևոր ժառանգության հետ, իսկ աշխարհաբարի ուսուցումը նպաստում էր ժամանակակից հաղորդակցության և կրթության պահանջներին համապատասխան լեզվական հմտությունների ձևավորմանը։ Այս երկու ուղղությունների համադրությունը հատկապես նշանակալի էր այն ժամանակաշրջանում, երբ հայերեն գրական լեզվի զարգացումը, կրթական բարեփոխումները և տպագրության ընդլայնումը սերտորեն կապված էին ազգային մշակութային կյանքի վերելքի հետ։ Կոստանդնուպոլիսը հայ գրքի հրատարակության և կրթական մտքի կարևոր կենտրոններից էր։ Այստեղ տպագրված դասագրքերն ու լեզվաբանական աշխատությունները տարածվում էին հայ կրթական միջավայրում և նպաստում մայրենի լեզվի ուսումնասիրության զարգացմանը։ Հետևաբար, այս գիրքը կարող է հետաքրքրել հայոց լեզվի պատմությամբ, հայերենի քերականության զարգացման ընթացքով, գրաբարի և աշխարհաբարի հարաբերություններով, ինչպես նաև տասնիններորդ դարի հայ կրթական գրականությամբ զբաղվող հետազոտողներին։ Այն կարող է օգտագործվել նաև պատմական քերականական դասագրքերի համեմատական ուսումնասիրության, լեզվական տերմինաբանության զարգացման և հայերեն ուսումնական գրականության պատմության հետազոտության համար։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը կարելի է բնութագրել որպես հայերենի գրաբարի և աշխարհաբարի քերականության ուսուցմանն ուղղված դասագիրք, որն արտացոլում է լեզվական գիտելիքը համակարգելու և տարբեր լեզվական ձևերի ուսումնասիրությունը կրթական գործընթացում միավորելու ձգտումը։ Դրա իրական կառուցվածքը, կիրառված քերականական մոտեցումները, օրինակների բնույթը և լեզվական կանոնների ներկայացման եղանակները հստակեցնելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել հրատարակության բնագիրը։

Medicine

Աշխատությունը նվիրված է միկրոալբումինուրիայի ուսումնասիրմանը՝ որպես սրտակամային համախտանիշի զարգացման վաղ ռիսկային գործոնի։ Վերլուծվում է երիկամների ֆունկցիոնալ վիճակի խանգարումների և սրտանոթային համակարգի հիվանդությունների միջև փոխկապակցվածությունը, ինչպես նաև միկրոալբումինուրիայի դերը՝ որպես օրգանիզմում անոթային և երիկամային վնասումների վաղ ցուցանիշ։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում են միկրոալբումինուրիայի հայտնաբերման մեթոդները, դրա կլինիկական նշանակությունը, ռիսկի գնահատման հնարավորությունները և կապը հիպերտոնիայի, շաքարային դիաբետի ու այլ քրոնիկ հիվանդությունների հետ։ Քննարկվում են սրտակամային համախտանիշի կանխարգելման, վաղ ախտորոշման և հիվանդների կառավարման ժամանակակից մոտեցումները։ Հետազոտությունը կարևոր նշանակություն ունի նեֆրոլոգիայի և սրտաբանության ոլորտներում՝ նպաստելով բարձր ռիսկային հիվանդների վաղ հայտնաբերմանը, բուժական ռազմավարությունների կատարելագործմանը և բարդությունների կանխարգելմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել նեֆրոլոգների, սրտաբանների, թերապևտների, կլինիկական հետազոտողների և բժշկական ոլորտի մասնագետների համար։

Philosophy

Այս գիրքը ներկայացնում է փիլիսոփայության հիմնական խնդիրներն ու գաղափարական ուղղությունները՝ բացատրելով մարդու մտածողության, գոյության, գիտելիքի և արժեքների վերաբերյալ հիմնարար հարցերը։ Այն անդրադառնում է փիլիսոփայության պատմական զարգացման փուլերին՝ սկսած հին հունական մտածողներից մինչև նոր և ժամանակակից փիլիսոփայական դպրոցներ՝ ընդգծելով գաղափարների շարունակական փոփոխությունն ու զարգացումը։ Գրքում քննարկվում են այնպիսի կարևոր թեմաներ, ինչպիսիք են գոյաբանությունը, իմացաբանությունը, էթիկան, տրամաբանությունը և սոցիալական փիլիսոփայությունը։ Հեղինակը ներկայացնում է տարբեր փիլիսոփայական ուղղություններ՝ ռացիոնալիզմ, էմպիրիզմ, իդեալիզմ, էքզիստենցիալիզմ և այլ հոսանքներ՝ ցույց տալով դրանց ազդեցությունը մարդու աշխարհայացքի ձևավորման վրա։ Նյութը համադրում է տեսական բացատրություններ և օրինակներ, որոնք օգնում են զարգացնել քննադատական մտածողություն և խորքային պատկերացում իրականության մասին։ Գիրքը օգտակար է ուսանողների, դասավանդողների և բոլոր նրանց համար, ովքեր ցանկանում են ուսումնասիրել մարդու մտածողության հիմքերը և աշխարհի ընկալման փիլիսոփայական մոտեցումները։

Religion

1892 թվականին Կոստանդնուպոլսում հրատարակված այս՝ 222 էջից բաղկացած աշխատությունը, ըստ վերնագրի, նախատեսված է եղել 1893 թվականի կիրակիների ընթացքում կիրակնօրյա դպրոցներում դասավանդելու համար։ Վերնագիրը ներկայացված է օսմանյան թուրքերենի՝ հայատառ գրության ձևով և պարունակում է «կիրակի մէքթէպի»՝ կիրակնօրյա դպրոց, ինչպես նաև «տէրսլէրի»՝ դասեր բառերը։ Այս ձևակերպումը հուշում է, որ հրատարակությունը ուսումնական նյութերի ժողովածու է՝ նախատեսված տարվա կիրակնօրյա դասերի կազմակերպման և հաջորդականության համար։ Կիրակնօրյա դպրոցները քրիստոնեական համայնքներում կարևոր դեր են ունեցել կրոնական գիտելիքների փոխանցման, Աստվածաշնչյան պատմությունների ուսումնասիրման, բարոյական դաստիարակության և համայնքային ինքնության պահպանման գործում։ Նման դասագրքերը կարող էին պարունակել աստվածաշնչյան ընթերցանության նյութեր, քրիստոնեական ուսմունքի բացատրություններ, բարոյական խրատներ, աղոթքներ և տարվա տարբեր կիրակիներին համապատասխան դասերի ծրագիր։ 1892 թվականին հրատարակված լինելը և 1893 թվականի կիրակիների համար նախատեսված լինելը վկայում են, որ այն կազմվել է նախապես՝ հաջորդ տարվա ուսումնական կարիքները հոգալու նպատակով։ Կոստանդնուպոլիսը XIX դարի վերջին բազմալեզու և բազմադավան քաղաք էր, որտեղ տարբեր քրիստոնեական համայնքներ ունեին իրենց կրթական և կրոնական կազմակերպությունները։ Այնուամենայնիվ, միայն վերնագրի հիման վրա հնարավոր չէ հաստատել, թե որ համայնքի կամ դավանանքի կիրակնօրյա դպրոցի համար է նախատեսված եղել այս ժողովածուն, ինչ լեզվով են շարադրված դասերը և ինչպես է կազմակերպված դրանց բովանդակությունը։ Այս հրատարակությունը կարող է արժեքավոր աղբյուր լինել Օսմանյան կայսրության հայ և այլ քրիստոնյա համայնքների կրթական կյանքի, կրոնական ուսուցման և XIX դարի վերջի դպրոցական գրականության ուսումնասիրության համար։

Agriculture

Աշխատությունը նվիրված է եգիպտացորենի տարբեր հասունացման ժամկետներով հիբրիդների համեմատական ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի Հանրապետության Արմավիրի մարզի Բաղրամյանի տարածաշրջանի ագրոկլիմայական պայմաններում։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է բացահայտել տարբեր վաղահասության խմբերին պատկանող հիբրիդների աճի, զարգացման, հասունացման և բերքատվության առանձնահատկությունները տվյալ տարածքի պայմաններում և որոշել դրանցից առավել նպատակահարմարները գործնական մշակության համար։ Ուսումնասիրության մեջ կարևոր նշանակություն ունի այն հանգամանքը, որ եգիպտացորենի հիբրիդների ընտրությունը պետք է համապատասխանեցվի ոչ միայն մշակաբույսի կենսաբանական առանձնահատկություններին, այլև տվյալ տարածքի ջերմային ռեժիմին, խոնավության ապահովվածությանը, հողային պայմաններին և ոռոգման հնարավորություններին։ Բաղրամյանի տարածաշրջանի պայմաններում հիբրիդների համեմատական գնահատումը հնարավորություն է տալիս պարզել, թե հասունացման տարբեր ժամկետներն ինչպես են անդրադառնում բույսերի վեգետացիայի տևողության, ֆենոլոգիական փուլերի անցման, բերքի ձևավորման և վերջնական բերքատվության վրա։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել ծլման, ծաղկման, կողրերի ձևավորման, հատիկների հասունացման և այլ կարևոր փուլերի ժամկետները, ինչպես նաև բույսերի աճի ինտենսիվությունը և վեգետացիոն շրջանի ընդհանուր տևողությունը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հիբրիդների բերքատվությանը, բերքի կառուցվածքային տարրերին, կողրերի քանակին և չափերին, հատիկների զանգվածին, ինչպես նաև ստացված բերքի որակական հատկանիշներին։ Համեմատական գնահատումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել ոչ միայն առավել բարձր բերքատվություն ունեցող, այլև տվյալ պայմաններում առավել կայուն և վաղաժամ հասունացող հիբրիդները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է տարբեր հասունության ժամկետներով հիբրիդների ագրոտեխնիկական առավելությունների և սահմանափակումների բացահայտումը։ Վաղահաս հիբրիդների օգտագործումը կարող է կարևոր լինել վեգետացիոն շրջանը կրճատելու և բերքը առավել վաղ ժամկետներում ստանալու տեսանկյունից, մինչդեռ ավելի երկար վեգետացիոն շրջան ունեցող ձևերը համապատասխան պայմանների դեպքում կարող են ապահովել այլ արտադրական առավելություններ։ Հայաստանի Արարատյան դաշտավայրի պայմաններում եգիպտացորենի հիբրիդների ուսումնասիրությունը ունի նաև գործնական հիմք․ պատմականորեն տարածաշրջանում տարբեր հիբրիդների փորձարկումներ են իրականացվել, իսկ պետական ծրագրերով Արմավիրի մարզը ներառվել է հիբրիդային եգիպտացորենի սերմացուի օգտագործման և արտադրության զարգացման միջոցառումներում։ Աշխատության գործնական նշանակությունն այն է, որ ստացված տվյալները կարող են հիմք ծառայել Բաղրամյանի տարածաշրջանի համար առավել հարմար հիբրիդների ընտրության, մշակության ժամկետների պլանավորման, բերքատվության բարձրացման և արտադրության արդյունավետության բարելավման համար։ Հետազոտությունը կարող է օգտակար լինել ագրոնոմներին, բուսաբույծներին, գյուղատնտեսական տնտեսությունների մասնագետներին, սերմարտադրությամբ զբաղվող կազմակերպություններին, գյուղատնտեսության ոլորտի հետազոտողներին և եգիպտացորենի մշակությամբ զբաղվող տնտեսավարողներին։

History

Պատմագիտական և կրոնագիտական բնույթի այս աշխատությունը նվիրված է հին հայերի պետական կառավարման համակարգի, հասարակական կազմակերպման և կրոնական պատկերացումների ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի հնագույն և նախաքրիստոնեական պատմության համատեքստում։ Քննության են առնվում հայկական պետականության վաղ շրջանի քաղաքական կառույցները, թագավորական իշխանության առանձնահատկությունները, հասարակական հարաբերությունները և կառավարման ավանդույթները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հին Հայաստանի իշխանության կազմակերպման սկզբունքներին, միապետական կառավարման ձևերին, արքունիքի և ավագանու դերակատարությանը, ինչպես նաև քաղաքական իշխանության և կրոնական հաստատությունների փոխհարաբերություններին։ Դիտարկվում են նախաքրիստոնեական հայկական հավատալիքները, դիցաբանական պատկերացումները, աստվածությունների պաշտամունքը, ծիսական արարողությունները և կրոնական սովորույթների նշանակությունը հասարակական կյանքում։ Վերլուծվում են կրոնական աշխարհայացքի ազդեցությունը պետական իշխանության գաղափարական հիմնավորման, հասարակական արժեքների ձևավորման և մշակութային ավանդույթների պահպանման գործընթացների վրա։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու նաև հին հայկական կրոնական համակարգի և հարևան ժողովուրդների հավատալիքների առնչություններին, պատմական աղբյուրների մեկնաբանությանը և հնագույն հայկական մշակույթի ինքնատիպության հարցերին։ Կարևորվում է քաղաքական և կրոնական պատմության համատեղ ուսումնասիրությունը՝ հին Հայաստանի հասարակական կառուցվածքն ու աշխարհայացքային առանձնահատկություններն առավել ամբողջական պատկերացնելու տեսանկյունից։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հայոց հին պատմության, պատմական կրոնագիտության, հայկական դիցաբանության, պետականության պատմության և նախաքրիստոնեական մշակույթի ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։