Ready-made Materials

1892 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ Միհրան Փափազյանի տպարանում հրատարակված այս՝ 78 էջից բաղկացած աշխատությունն ըստ վերնագրի քերականական ձեռնարկ է, որը նպատակ ունի լեզվական կանոնները ներկայացնել համառոտ և համակարգված ձևով։ Քերականական նման ձեռնարկները XIX դարի կրթական միջավայրում կարևոր նշանակություն ունեին՝ օգնելով սովորողներին հասկանալ լեզվի կառուցվածքը, բառերի կազմությունը, դրանց փոփոխության օրինաչափությունները և նախադասության կառուցման սկզբունքները։ «Նոր քերականություն» ձևակերպումը կարող է մատնանշել քերականական նյութի նորացված շարադրանք կամ տվյալ ժամանակաշրջանում կիրառվող ուսուցման մոտեցում, սակայն միայն վերնագրից հնարավոր չէ որոշել, թե հատկապես որ լեզվի քերականությանն է նվիրված գիրքը։ Հրատարակության վերնագրում լեզուն հստակ նշված չէ, ուստի այն առանց բնագրի ուսումնասիրության միանշանակ հայերենի քերականության դասագիրք համարելը ճիշտ չի լինի։ Կոստանդնուպոլիսը XIX դարում հայալեզու տպագրության, կրթական գործունեության և մտավոր կյանքի կարևոր կենտրոններից էր։ Քաղաքում հրատարակվում էին դպրոցական դասագրքեր, լեզվական ձեռնարկներ և այլ ուսումնական նյութեր, որոնք նպաստում էին գրագիտության տարածմանը և լեզվական գիտելիքների համակարգմանը։ Գրքի համեմատաբար փոքր ծավալը թույլ է տալիս ենթադրել, որ այն նախատեսված է եղել հիմնական քերականական գիտելիքների ամփոփ ներկայացման համար, թեև դրա նպատակային լսարանը և կիրառման ոլորտը վերջնականապես պարզելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել բովանդակությունը։ Աշխատանքը հետաքրքրություն է ներկայացնում XIX դարի վերջի լեզվական ուսումնական գրականության և Կոստանդնուպոլսի հայ տպագրական պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից։

1865 թվականին Վենետիկում՝ Մխիթարյան միաբանության Սուրբ Ղազար տպարանում հրատարակված այս՝ 288 էջից բաղկացած աշխատությունն ըստ վերնագրի ներկայացնում է պատմություն՝ կապված Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի և նրա ժամանակաշրջանի հետ։ Հայ եկեղեցու ավանդության մեջ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը համարվում է հայ ժողովրդին քրիստոնեություն քարոզած և Հայաստանում քրիստոնեության հաստատման գործում առանցքային դեր ունեցած հոգևոր գործիչը։ Նրա գործունեությունը սերտորեն կապված է Տրդատ Գ թագավորի ժամանակաշրջանի և IV դարի սկզբին Հայաստանում քրիստոնեության պետականորեն ընդունման ավանդական պատմության հետ։ Այս թեման կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայ ժողովրդի կրոնական, մշակութային և պատմական հիշողության մեջ, քանի որ քրիստոնեության ընդունումը մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ գրավոր մշակույթի, կրթության, եկեղեցական կառույցների և ազգային ինքնության հետագա զարգացման վրա։ Վերնագրում գործածված «ի սրբոյն Գրիգորէ ցաւուրս իւր» ձևակերպումը մատնանշում է Սուրբ Գրիգորի ժամանակներից մինչև աշխատության շարադրանքում դիտարկվող ժամանակաշրջանը ներկայացնելու մտադրություն, իսկ «լուսաբանեալ» բառը հուշում է պատմական նյութի բացատրական կամ մեկնաբանական շարադրանք։ Հետևաբար, գիրքը կարող է անդրադառնալ ոչ միայն Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի կյանքին ու գործունեությանը, այլև նրա ժամանակաշրջանի կրոնական և քաղաքական հանգամանքներին ու դրանց պատմական նշանակությանը։ XIX դարում Մխիթարյան միաբանությունը կարևոր դեր էր կատարում հայոց պատմության, եկեղեցական ժառանգության և հին մատենագրության ուսումնասիրության ու հրատարակման գործում։ Վենետիկի Սուրբ Ղազար տպարանում լույս տեսած նման աշխատությունները նպաստում էին պատմական և կրոնական գիտելիքների տարածմանը հայալեզու ընթերցողների շրջանում։ Այնուամենայնիվ, վերնագիրն ու մատենագիտական տվյալները բավարար չեն գրքի ճշգրիտ ժամանակագրական ընդգրկումը, օգտագործված աղբյուրները կամ հեղինակի պատմական մեկնաբանությունները հաստատելու համար․ այդ մանրամասները պարզելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել բնագիրը։

1864 թվականին Վենետիկում՝ Սուրբ Ղազար տպարանում հրատարակված այս՝ 350 էջից բաղկացած աշխատությունը նվիրված է հայ ժողովրդի պատմությանը։ Վերնագիրը ցույց է տալիս, որ գիրքը նպատակ ունի համառոտ և համակարգված կերպով ներկայացնելու հայոց պատմությունը՝ ընթերցողին ծանոթացնելով ժողովրդի պատմական անցյալին, պետական կազմավորումներին, քաղաքական իրադարձություններին և ազգային կյանքի զարգացմանը։ XIX դարում հայոց պատմության ուսումնասիրությունն ու տարածումը կարևոր նշանակություն ունեին ազգային ինքնագիտակցության ամրապնդման, պատմական հիշողության պահպանման և կրթության զարգացման համար։ Այդ ժամանակաշրջանի պատմական աշխատությունները հաճախ նպատակ ունեին մեկտեղելու հայ ժողովրդի անցյալի մասին տեղեկությունները և դրանք հասանելի դարձնելու տարբեր կրթական ու հասարակական շրջանակների համար։ Վենետիկի Սուրբ Ղազարի Մխիթարյան միաբանությունը մեծ դեր է ունեցել հայագիտության զարգացման, պատմական աղբյուրների ուսումնասիրման, հայերեն գրքերի հրատարակման և ազգային մշակութային ժառանգության պահպանման գործում։ Միաբանության տպարանում լույս տեսած պատմագիտական գրքերը նպաստել են հայոց պատմության վերաբերյալ գիտելիքների տարածմանը և հայերեն գիտակրթական գրականության հարստացմանը։ Աշխատությունը կարող է ընդգրկել հայ ժողովրդի պատմության տարբեր ժամանակաշրջաններ՝ հնագույն շրջանից մինչև ավելի ուշ դարեր, անդրադառնալով հայկական պետականությունների ձևավորմանը, թագավորություններին, արտաքին հարաբերություններին, կրոնական ու մշակութային զարգացումներին և պատմական կարևոր իրադարձություններին։ Սակայն առանց գրքի բովանդակության ցանկի կամ ամբողջական բնագրի հնարավոր չէ հաստատել, թե որ ժամանակաշրջաններն են ներկայացված, ինչ պատմական աղբյուրներ են օգտագործված և ինչ սկզբունքով է շարադրված նյութը։ Գիրքը արժեքավոր է ուսումնասիրության համար՝ որպես XIX դարի հայերեն պատմագիտական հրատարակության օրինակ, որը կարող է տեղեկություններ տալ ժամանակի պատմական գիտելիքների ներկայացման, ազգային կրթական մտքի և հայ տպագրական մշակույթի զարգացման մասին։

1884 թվականին Վենետիկում՝ Սուրբ Ղազար տպարանում հրատարակված այս՝ 75 էջից բաղկացած աշխատությունն ըստ վերնագրի նվիրված է վրաց ժողովրդի պատմությանը։ Համառոտ ձևաչափը ենթադրում է, որ գիրքը նախատեսված է պատմական տեղեկությունները մատչելի և համառոտ ներկայացնելու համար՝ ընթերցողին ծանոթացնելով Վրաստանի անցյալին և պատմական զարգացման հիմնական փուլերին։ Վրաց ժողովրդի պատմությունը սերտորեն կապված է Հարավային Կովկասի քաղաքական, մշակութային և կրոնական պատմության հետ։ Դարերի ընթացքում Վրաստանի տարածքում ձևավորվել են տարբեր պետական կազմավորումներ, զարգացել են վրացական գրավոր մշակույթը, քրիստոնեական ավանդույթները և ինքնուրույն գրական ժառանգությունը։ Վրաստանի պատմության մեջ կարևոր տեղ են զբաղեցրել միասնական թագավորության ձևավորումը, միջնադարյան մշակութային վերելքը, հարևան պետությունների հետ հարաբերությունները և տարածաշրջանում տեղի ունեցած քաղաքական փոփոխությունները։ Հայ և վրաց ժողովուրդների պատմական շփումները նույնպես նշանակալի են եղել՝ արտահայտվելով առևտրի, կրոնական կապերի, մշակութային փոխազդեցությունների և քաղաքական հարաբերությունների մեջ։ Սուրբ Ղազարի միաբանությունը կարևոր դեր է ունեցել հայագիտական ու պատմական գրականության հրատարակման գործում, իսկ Վենետիկը XIX դարում հայ տպագրության և մտավոր կյանքի կարևոր կենտրոններից էր։ Այնուամենայնիվ, միայն վերնագրի և մատենագիտական տվյալների հիման վրա հնարավոր չէ հաստատել, թե աշխատությունն ընդգրկում է Վրաստանի պատմության որ ժամանակաշրջանները, ինչ աղբյուրների վրա է հիմնված կամ արդյոք նախատեսված է եղել որպես դպրոցական դասագիրք։ Այդ հարցերը պարզելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել գրքի ամբողջական բնագիրը։

1870 թվականին Թեոդոսիայում՝ Խալիբյան ուսումնարանի տպարանում հրատարակված այս՝ 43 էջից բաղկացած աշխատությունը նախատեսված է եղել ժողովրդական դպրոցներում հայոց լեզվի ուսուցման համար։ Վերնագրից կարելի է եզրակացնել, որ այն համառոտ և մատչելի քերականական ձեռնարկ է, որի նպատակն է եղել աշակերտներին ծանոթացնել հայերենի հիմնական կանոններին և նպաստել լեզվական գիտելիքների համակարգված յուրացմանը։ XIX դարում հայալեզու դպրոցների զարգացումը կարևոր դեր ուներ գրագիտության տարածման, մայրենի լեզվի ուսուցման և ազգային կրթական ավանդույթների պահպանման գործում։ Այդ ժամանակաշրջանում կազմված քերականության դասագրքերը սովորաբար նախատեսվում էին դպրոցականների տարիքին և կրթական մակարդակին համապատասխան՝ լեզվի կառուցվածքի հիմնական առանձնահատկությունները հնարավորինս պարզ ձևով ներկայացնելու համար։ Հրատարակության վերնագիրը հստակ մատնանշում է դրա կրթական նշանակությունը և նպատակային լսարանը՝ ժողովրդական դպրոցների աշակերտներին։ Այն կարող էր ներառել հայերենի քերականական հիմնական բաժինների, բառերի տեսակների, նախադասության կառուցման և լեզվական կանոնների վերաբերյալ բացատրություններ ու օրինակներ, սակայն այդ թեմաների առկայությունը հաստատելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել բնագիրը։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև հայ կրթական մտքի և XIX դարի դպրոցական դասագրքերի պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից՝ որպես Թեոդոսիայում հրատարակված հայալեզու ուսումնական գրականության օրինակ։

Գիրքը նվիրված է քաղաքագիտության՝ որպես հասարակական գիտության կարևորագույն ուղղություններից մեկի ուսումնասիրությանը։ Այն ներկայացնում է քաղաքական կյանքի, պետական կառավարման, իշխանության ձևավորման և իրականացման, քաղաքական համակարգերի գործունեության ու հասարակական հարաբերությունների հիմնական սկզբունքները։ Նյութը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու քաղաքականության էությանը, դրա առաջացմանն ու զարգացմանը, ինչպես նաև քաղաքական գործընթացների վրա ազդող ներքին և արտաքին գործոններին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պետության և հասարակության փոխհարաբերություններին, պետական իշխանության կառուցվածքին, կառավարման ձևերին, քաղաքական ինստիտուտների դերին և դրանց գործունեության առանձնահատկություններին։ Ուսումնասիրվում են քաղաքական համակարգի բաղադրիչները, կուսակցությունների և հասարակական կազմակերպությունների նշանակությունը, ընտրական գործընթացների կազմակերպման սկզբունքները, քաղաքական մասնակցության ձևերն ու քաղաքացիների ներգրավվածությունը հասարակական և պետական կյանքում։ Նյութը նպաստում է ժողովրդավարության, իրավական պետության, քաղաքացիական հասարակության և քաղաքական մշակույթի վերաբերյալ գիտելիքների ձևավորմանը՝ ներկայացնելով դրանց փոխկապակցվածությունն ու նշանակությունը ժամանակակից հասարակության զարգացման գործում։ Կարևոր տեղ է հատկացվում նաև քաղաքական գաղափարախոսություններին, քաղաքական գիտակցությանն ու վարքագծին, հանրային կարծիքի ձևավորմանը, քաղաքական առաջնորդության առանձնահատկություններին և քաղաքական որոշումների ընդունման գործընթացներին։ Քաղաքագիտական հիմնահարցերի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի խորությամբ հասկանալու հասարակության ներսում ընթացող քաղաքական փոփոխությունները, պետական քաղաքականության ձևավորման տրամաբանությունը, հասարակական շահերի արտահայտման մեխանիզմներն ու քաղաքական ուժերի փոխազդեցությունը։ Ձեռնարկի ուսումնամեթոդական բնույթը ենթադրում է նյութի համակարգված ներկայացում և ուսումնական գործընթացում դրա կիրառման հնարավորություն։ Այն կարող է օգտակար լինել քաղաքական և հասարակական երևույթների վերաբերյալ հիմնարար գիտելիքներ ձեռք բերելու, մասնագիտական բառապաշարը հարստացնելու, տեսական հասկացությունները տարբերակելու և քաղաքական գործընթացները վերլուծելու կարողությունները զարգացնելու համար։ Գիրքը կարող է ծառայել որպես ուսումնական օժանդակ նյութ քաղաքագիտության դասընթացների շրջանակում՝ աջակցելով թեմաների հաջորդական յուրացմանը, ինքնուրույն ուսումնասիրությանը և հասարակական կյանքի վերաբերյալ գիտակցված ու հիմնավորված դիրքորոշման ձևավորմանը։ Քաղաքական իրադարձությունների և կառավարման գործընթացների ուսումնասիրության միջոցով ընթերցողը կարող է զարգացնել վերլուծական մտածողությունը, համադրել տարբեր քաղաքական մոտեցումներ և ավելի լավ ըմբռնել պետական կառույցների, հասարակական ինստիտուտների ու քաղաքացիների իրավունքների և պարտականությունների փոխկապակցվածությունը։ Այսպիսով, աշխատությունը կարող է օգտակար լինել ինչպես քաղաքագիտություն ուսումնասիրող ուսանողների, այնպես էլ քաղաքական և հասարակական հարցերով հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ նպաստելով քաղաքական գիտելիքների ընդլայնմանը և հասարակական գործընթացների առավել խորքային ընկալմանը։

1892 թվականին Թիֆլիսում Մ. Շարաձեի տպարանում հրատարակված այս՝ 218 էջից բաղկացած գիրքը, ըստ վերնագրի, առնչվում է հայ գրին՝ որպես հայ ժողովրդի լեզվական, գրային և մշակութային ինքնության կարևորագույն բաղադրիչի։ Հայ գրերի ուսումնասիրությունը հայագիտության հիմնարար ուղղություններից է, քանի որ այն կապված է հայոց գրային համակարգի ձևավորման, գրավոր լեզվի զարգացման, ձեռագրային և տպագիր ժառանգության պահպանման, ինչպես նաև հայերենով կրթության և գրագիտության տարածման հետ։ XIX դարի վերջին Թիֆլիսը հայ մշակութային և հրատարակչական կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ տպագրվում էին լեզվին, պատմությանը, գրականությանը և ազգային ինքնագիտակցությանը վերաբերող աշխատություններ։ Այդ ժամանակաշրջանում հայ գրի թեման առանձնահատուկ նշանակություն ուներ կրթական և հասարակական կյանքում՝ հայոց լեզվի ուսուցման, ազգային մշակույթի պահպանման և գրավոր ժառանգության տարածման տեսանկյունից։ Միայն վերնագրի և մատենագիտական տվյալների հիման վրա, սակայն, հնարավոր չէ հաստատել՝ գիրքը հատկապես անդրադառնում է հայոց այբուբենի ստեղծման պատմությանը, տառերի ձևերին ու զարգացմանը, ուղղագրությանը, թե գրի ուսուցմանն ու կիրառությանը։ Այդ պատճառով աշխատության կոնկրետ բովանդակությունը պարզելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել գրքի բնագիրը կամ բովանդակության ցանկը։

Մ. Ա. սկզբնատառերով ներկայացված հեղինակի «Հայոց եկեղեցին և ամերիկացի քարոզիչք» աշխատությունը վերաբերում է հայ եկեղեցու և ամերիկացի բողոքական քարոզիչների միջև առկա հարաբերություններին ու կրոնական փոխգործակցությանը։ Վերնագիրը ցույց է տալիս, որ հրատարակության կենտրոնական թեման Հայ եկեղեցու և ամերիկացի միսիոներների գործունեության առնչություններն են՝ 19-րդ դարի կրոնական ու հասարակական կյանքի համատեքստում։ Այդ ժամանակաշրջանում Օսմանյան կայսրության հայաբնակ բնակավայրերում ակտիվացել էին ամերիկյան բողոքական միսիոներական կազմակերպությունների գործունեությունը, որոնք զբաղվում էին կրոնական քարոզչությամբ, կրթական հաստատությունների հիմնադրմամբ, գրքերի ու թերթերի հրատարակությամբ և հասարակական տարբեր նախաձեռնություններով։ Նրանց գործունեությունը շփման նոր ձևեր էր ստեղծում հայ համայնքների և ամերիկյան կրոնական կազմակերպությունների միջև՝ միաժամանակ առաջացնելով քննարկումներ դավանաբանական տարբերությունների, եկեղեցական ավանդույթների և կրոնական ինքնության պահպանման շուրջ։ Հայոց եկեղեցին, ունենալով դարավոր պատմություն, ինքնուրույն ծիսակարգ և դավանաբանական ավանդույթ, կարևոր դեր էր կատարում հայ ժողովրդի հոգևոր, կրթական և համայնքային կյանքում։ Ամերիկացի բողոքական քարոզիչների գործունեությունը որոշ միջավայրերում նպաստում էր կրթության և տպագրության զարգացմանը, սակայն նրանց դավանաբանական մոտեցումները կարող էին հակասություններ առաջացնել Հայ եկեղեցու ուսմունքի և ավանդական եկեղեցական կառույցների հետ։ Նման թեմաներով աշխատությունները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու ոչ միայն կրոնական գաղափարների տարածումը, այլև այն հասարակական արձագանքները, որոնք առաջանում էին տարբեր քրիստոնեական ուղղությունների հանդիպման ժամանակ։ Գրքի վերնագիրը հուշում է, որ հեղինակը կարող է քննարկել ամերիկացի քարոզիչների գործունեության բնույթը, նրանց հարաբերությունները հայ հոգևորականության հետ և այդ հարաբերությունների շուրջ ձևավորված դիրքորոշումները։ Այնուամենայնիվ, առանց բնագրի ուսումնասիրության հնարավոր չէ հաստատել հեղինակի կոնկրետ փաստարկները, գնահատականները կամ ներկայացված պատմական դեպքերը։ Կոստանդնուպոլիսը 19-րդ դարում հայ մամուլի, գրահրատարակչության և հասարակական քննարկումների կարևոր կենտրոններից էր։ Հովհաննես Մյուհենտիսյանի տպարանում լույս տեսած այս աշխատությունը կարող է դիտարկվել այդ ժամանակաշրջանի հայ կրոնական հրապարակախոսության և դավանաբանական բանավեճերի համատեքստում։ Այն արժեքավոր նյութ կարող է լինել Հայ եկեղեցու պատմությամբ, բողոքական միսիոներական շարժումների տարածմամբ, հայ-ամերիկյան կրոնական շփումներով և օսմանյան ժամանակաշրջանի հայ հասարակական կյանքով զբաղվող ուսումնասիրողների համար։ Հրատարակությունը նաև հնարավորություն է տալիս ուսումնա

«Հեղինե կամ գաղտնիք մը ի Կոստանդնուպոլիս» վերնագրով ստեղծագործությունը, դատելով անվանումից, պատկանում է պատմողական գեղարվեստական գրականությանը և հավանաբար կառուցված է գաղտնիքի, անհայտ հանգամանքների կամ մարդկային հարաբերությունների շուրջ ծավալվող պատմության հիման վրա։ Վերնագրում հիշատակված Հեղինե անունը կարող է մատնանշել ստեղծագործության գլխավոր հերոսուհուն, իսկ Կոստանդնուպոլսի հիշատակությունը գործողությունների հավանական միջավայրն է դարձնում Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաքը՝ իր բազմազգ հասարակությամբ, աշխույժ քաղաքային կյանքով և սոցիալական բազմազան հարաբերություններով։ «Գաղտնիք մը» ձևակերպումը բնորոշ է այնպիսի վիպական պատմություններին, որոնց սյուժեն զարգանում է թաքնված իրադարձությունների, չբացահայտված հանգամանքների կամ հերոսների անձնական կյանքի շուրջ։ Այդպիսի ստեղծագործություններում գաղտնիքի բացահայտումը հաճախ դառնում է պատմության առաջընթացի հիմնական շարժիչը՝ ընթերցողի հետաքրքրությունը պահպանելով հաջորդական իրադարձությունների և կերպարների փոխհարաբերությունների միջոցով։ Վեպը կարող է անդրադառնալ սիրային հարաբերություններին, ընտանեկան կապերին, հասարակական կարծիքին, պատվի ու բարոյականության պատկերացումներին կամ անհատի՝ միջավայրի սահմանափակումների հետ ունեցած բախմանը։ Սակայն այս թեմաները հնարավոր մեկնաբանություններ են՝ հիմնված վերնագրի վրա, և առանց ամբողջական բնագրի հնարավոր չէ հաստատել ստեղծագործության իրական սյուժեն կամ գլխավոր գաղափարները։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին Կոստանդնուպոլիսը հայ գրական և հրատարակչական կյանքի կարևոր կենտրոններից էր։ Այստեղ ձևավորվում և զարգանում էր արևմտահայ գրականությունը, հրատարակվում էին վեպեր, թարգմանություններ, պարբերականներ և ընթերցանության համար նախատեսված այլ գործեր։ Քաղաքային միջավայրում ծավալվող վիպական պատմությունները հնարավորություն էին տալիս գրականության միջոցով ներկայացնելու հասարակական հարաբերությունները, տարբեր խավերի կենսակերպը և ժամանակաշրջանի բարոյական ու մշակութային հարցերը։ Ռուբեն Քյուրքչյանի տպարանում հրատարակված այս գիրքը արևմտահայ գրքի պատմության ուսումնասիրության համար հետաքրքրություն ներկայացնող նյութ է։ Առաջին հատորի առկայությունը ցույց է տալիս, որ ստեղծագործությունը նախատեսված էր որպես բազմահատոր հրատարակություն կամ շարունակություն ունեցող պատմություն, թեև հետագա հատորների գոյությունն ու հրատարակման տվյալները միայն այս գրառումից հաստատել հնարավոր չէ։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել արևմտահայ վեպի զարգացման, 19-րդ դարի հայ ընթերցողական մշակույթի և Կոստանդնուպոլսի գրական կյանքի պատմությամբ զբաղվող ուսումնասիրողներին։ Հեղինակի, սյուժեի և ստեղծագործության գրական աղբյուրների վերաբերյալ ավելի հստակ եզրակացություններ անելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել գրքի տիտղոսաթերթը և բնագիրը։

Աշխատությունը վերաբերում է քրիստոնեական եկեղեցիների միջև պատմական և դավանաբանական հարաբերություններին, մասնավորապես՝ Հռոմի պապական իշխանության և Արևելյան եկեղեցիների դիրքորոշումների շուրջ ձևավորված տարաձայնություններին։ Վերնագրում օգտագործված «հերձուածող» բառը մատնանշում է հեղինակի կամ հրատարակության քննադատական մոտեցումը պապականության նկատմամբ։ Այդ պատճառով աշխատությունը կարելի է դիտարկել որպես կրոնադավանաբանական բանավեճի բնույթի երկ, որը ներկայացնում է եկեղեցական իշխանության, դավանանքի և եկեղեցիների փոխհարաբերությունների վերաբերյալ որոշակի դիրքորոշում։ Քրիստոնեական աշխարհի պատմության ընթացքում Հռոմի եկեղեցու և Արևելքի քրիստոնեական եկեղեցիների միջև տարբերություններ են առաջացել եկեղեցական իշխանության, աստվածաբանական մեկնաբանությունների, ծիսական ավանդույթների և եկեղեցական կառավարման հարցերում։ Այդ տարաձայնությունները հատկապես սրվել են միջնադարում և երկարատև ազդեցություն են ունեցել քրիստոնեական աշխարհի կառուցվածքի վրա։ Հայոց եկեղեցին, պահպանելով իր ինքնուրույն դավանաբանական, ծիսական և վարչական ավանդույթները, պատմականորեն ունեցել է բարդ հարաբերություններ ինչպես Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու, այնպես էլ արևելյան քրիստոնեական այլ համայնքների հետ։ Այս հարաբերությունները տարբեր ժամանակներում արտահայտվել են աստվածաբանական երկխոսության, եկեղեցական միության փորձերի, փոխադարձ քննադատության և դավանաբանական բանավեճերի միջոցով։ Աշխատության վերնագիրը հուշում է, որ գրքում կարող են քննարկվել պապականության հավակնությունները, Հռոմի եկեղեցու հարաբերությունները Արևելյան եկեղեցիների հետ և այդ հարցերի շուրջ ձևավորված կրոնական փաստարկները։ Սակայն առանց բնագրի ուսումնասիրության հնարավոր չէ ճշգրտորեն որոշել, թե որ պատմական իրադարձություններն են քննարկվում, ինչ աղբյուրներ են օգտագործվում կամ ինչպես են ներկայացվում առանձին եկեղեցիների դիրքորոշումները։ Արմաշում՝ Չարխափան Սուրբ Աստվածածնի վանքի տպարանում, հրատարակված այս աշխատությունը կապված է Օսմանյան կայսրության հայ եկեղեցական և վանական միջավայրի հետ։ Վանքերը 19-րդ դարում կարևոր դեր էին կատարում կրոնական կրթության, աստվածաբանական մտքի զարգացման, ձեռագրերի ու գրքերի պահպանման և տպագրության գործում։ Նման հրատարակությունները նպաստում էին դավանաբանական գիտելիքների տարածմանը և ընթերցողներին ծանոթացնում եկեղեցական պատմության շուրջ գոյություն ունեցող բանավեճերին։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել հայ եկեղեցու պատմությամբ, համեմատական աստվածաբանությամբ, քրիստոնեական դավանաբանական հակասություններով և հայ կրոնական գրականության պատմությամբ զբաղվող ուսումնասիրողներին։ Այն նաև կարևոր է որպես 19-րդ դարի հայերեն կրոնական հրապարակախոսության օրինակ, որտեղ վերնագիրն ինքնին արտահայտում է որոշակի դավանաբանական դիրքորոշում։

Հրատարակությունը վերաբերում է Օսմանյան կայսրության պետական կառավարման և իրավական համակարգի հիմնարար սկզբունքներին։ Վերնագիրը, ինչպես նաև հրատարակության տարեթիվը, հուշում են, որ այն կարող է առնչվել 1876 թվականին ընդունված օսմանյան առաջին սահմանադրությանը՝ «Կանուն-ի էսասիին» (Kanun-i Esasi), որը կարևոր իրադարձություն էր կայսրության քաղաքական և իրավական պատմության մեջ։ Սահմանադրության ընդունումը կապված էր պետական կառավարման համակարգը վերափոխելու, կենտրոնական իշխանության գործունեությունը կանոնակարգելու և կայսրության քաղաքական կառույցներում նոր ինստիտուտներ ձևավորելու փորձերի հետ։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին Օսմանյան կայսրությունը կանգնած էր ներքին ու արտաքին լուրջ մարտահրավերների առջև, և պետական բարեփոխումների անհրաժեշտությունը դարձել էր քաղաքական օրակարգի կարևոր հարցերից մեկը։ Այդ ժամանակաշրջանի սահմանադրական նախաձեռնությունները նպատակ ունեին սահմանել պետական իշխանության կազմակերպման սկզբունքները, կարգավորել սուլթանի լիազորությունները, նախատեսել խորհրդարանական կառույցի գործունեությունը և որոշակի իրավական դրույթներով ամրագրել կայսրության հպատակների կարգավիճակը։ 1876 թվականի սահմանադրությունը նախատեսում էր երկպալատ խորհրդարան՝ պատգամավորների պալատով և սենատով, ինչպես նաև սահմանում էր պետական կառավարման տարբեր մարմինների գործառույթները։ Այնուամենայնիվ, սահմանադրական կարգի գործնական կիրառումը սահմանափակվեց, իսկ խորհրդարանական գործունեությունը կարճ ժամանակ անց ընդհատվեց։ Այս իրադարձությունները կարևոր տեղ են զբաղեցնում Օսմանյան կայսրության արդիականացման, սահմանադրականության և պետական իշխանության վերակազմավորման պատմության մեջ։ Կոստանդնուպոլիսը՝ կայսրության մայրաքաղաքը, պետական որոշումների ընդունման, օրենսդրական գործունեության և քաղաքական գաղափարների տարածման հիմնական կենտրոնն էր։ Այս քաղաքում հրատարակված փոքրածավալ գրքույկը կարող էր նպատակ ունենալ ընթերցողներին ծանոթացնել պետական կառավարման հիմնարար կանոններին կամ ներկայացնել սահմանադրական բնույթի փաստաթուղթ։ Այն կարող է հետաքրքրել Օսմանյան կայսրության պատմությամբ, սահմանադրական իրավունքի ձևավորմամբ, պետական կառավարման համակարգերով և 19-րդ դարի քաղաքական բարեփոխումներով զբաղվող ուսումնասիրողներին։ Հայերեն վերնագիրը նաև հնարավորություն է տալիս դիտարկելու օսմանյան պետական և իրավական հասկացությունների փոխանցումը հայերեն գրավոր միջավայր։ Սակայն առանց տիտղոսաթերթի և ամբողջական տեքստի ուսումնասիրության հնարավոր չէ հաստատել, որ այս հրատարակությունն ամբողջությամբ կամ ուղղակիորեն ներկայացնում է 1876 թվականի սահմանադրությունը, ուստի այդ կապը պետք է դիտարկել որպես հավանական, ոչ թե հաստատված։

«Հնություններ Ակնա» աշխատությունը վերաբերում է Ակն քաղաքի պատմական անցյալին և նրա պատմամշակութային ժառանգությանը։ Ակնը՝ պատմական Հայաստանի արևմտյան հատվածում՝ Արևմտյան Եփրատի ավազանի շրջանում գտնվող քաղաքը, հայտնի էր իր հայ բնակչությամբ, մշակութային կյանքով, կրթական ավանդույթներով և հարուստ բանավոր ստեղծագործությամբ։ Ակնի պատմության ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի հայ ժողովրդի տեղային պատմության, բնակավայրերի զարգացման, համայնքային կյանքի և պատմական հիշողության պահպանման տեսանկյունից։ «Հնություններ» հասկացությունը վերնագրում կարող է ընդգրկել քաղաքի և շրջակա բնակավայրերի պատմական հիշատակություններ, հին կառույցների ու հուշարձանների վերաբերյալ տեղեկություններ, տեղական ավանդություններ, եկեղեցական և կրթական հաստատությունների պատմություն, ինչպես նաև բնակչության սովորույթների ու կենցաղի նկարագրություններ։ Այնուամենայնիվ, առանց գրքի բովանդակության մանրամասն ուսումնասիրության հնարավոր չէ հաստատել, թե այս թեմաներից որոնք են ներկայացված աշխատության մեջ։ Ակնը կարևոր տեղ է զբաղեցրել արևմտահայ մշակութային կյանքում։ Քաղաքի և նրա շրջակայքի հայ բնակչությունը հայտնի էր իր լեզվական առանձնահատկություններով, ժողովրդական երգերով, ավանդություններով և համայնքային սովորույթներով։ Ակնից պահպանված բանահյուսական նյութերը, մասնավորապես ժողովրդական երգերն ու պատմությունները, նշանակալի աղբյուր են հայ ժողովրդական մշակույթի և տեղական ինքնության ուսումնասիրության համար։ Ակնի պատմության մասին աշխատությունները կարող են տեղեկություններ հաղորդել նաև բնակչության զբաղմունքների, տնտեսական հարաբերությունների, հասարակական կյանքի և հարևան բնակավայրերի հետ ունեցած կապերի մասին՝ օգնելով վերակազմելու տարածաշրջանի պատմական պատկերը։ Նման ուսումնասիրությունները կարևոր են հատկապես այն պատճառով, որ պատմական իրադարձությունների, բնակչության տեղաշարժերի և համայնքների կորստի հետևանքով բազմաթիվ տեղական ավանդույթներ ու պատմական հիշողություններ վտանգվել կամ մասնատվել են։ Թիֆլիսը 19-րդ դարում հայ հրատարակչության, կրթության և ազգային մշակութային կյանքի գլխավոր կենտրոններից էր։ Այստեղ լույս տեսած պատմական և ազգագրական աշխատությունները նպաստում էին հայ տարբեր բնակավայրերի անցյալի ուսումնասիրությանը և տեղական մշակութային ժառանգության մասին տեղեկությունների պահպանմանը։ Մարկիանոս Դ. Ռոտինյանցի տպարանում հրատարակված այս գիրքը կարևոր է Ակնի պատմության և հայ պատմագրական ավանդույթի ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, ազգագրագետներին, բանահավաքներին և Արևմտյան Հայաստանի հայ բնակավայրերի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին։ Աշխատության կոնկրետ աղբյուրները, ընդգրկած ժամանակաշրջանները և թեմատիկ բաժինները հնարավոր կլինի հստակեցնել գրքի բնագրի ուսումնասիրությամբ։

«Հովուականք» վերնագիրը կապված է հովվերգական գրականության հետ, որի հիմնական թեմաներն են բնությունը, հովիվների կյանքը, գյուղական միջավայրը և մարդու ու բնության ներդաշնակ հարաբերությունները։ Հովվերգական ստեղծագործություններում հաճախ պատկերվում են հովիվների առօրյան, դաշտերի ու լեռների գեղեցկությունը, կենդանիների խնամքը, պարզ ու խաղաղ կյանքի պատկերները, ինչպես նաև սիրո, ընկերության և մարդկային զգացմունքների տարբեր դրսևորումները։ Այս գրական ժանրը ձևավորվել է դեռևս անտիկ աշխարհում և մեծ ազդեցություն է ունեցել եվրոպական ու հայ գրական ավանդույթների վրա։ Հովվերգական երկերում բնությունը սովորաբար հանդես է գալիս ոչ միայն որպես գործողությունների միջավայր, այլև որպես ներքին ապրումների, հոգեկան խաղաղության և գեղեցկության խորհրդանիշ։ «Հովուականք» անվանումը կարող է մատնանշել հովվերգական թեմաներով ստեղծագործությունների ժողովածու կամ դասական հովվերգական գրականությանն առնչվող երկ, սակայն առանց հեղինակի անվան և գրքի բովանդակության հնարավոր չէ հստակ որոշել դրա ժանրային պատկանելությունը, գրական սկզբնաղբյուրը կամ առանձին ստեղծագործությունների կազմը։ Հովվերգական գրականությունը հաճախ հակադրում է գյուղական կյանքի պարզությունն ու բնության ներդաշնակությունը քաղաքային կյանքի բարդություններին՝ ստեղծելով խաղաղության, անմիջականության և բնական գեղեցկության իդեալականացված պատկեր։ Միաժամանակ այն կարող է արտահայտել սիրային ապրումներ, կարոտ, բաժանում, կյանքի անցողիկության գիտակցում և մարդու հոգևոր աշխարհի հետ կապված այլ թեմաներ։ Վենետիկում՝ Սուրբ Ղազարի Մխիթարյան միաբանության տպարանում, հրատարակված այս գիրքը տեղավորվում է հայ գրական և թարգմանական մշակույթի զարգացման պատմության համատեքստում։ Մխիթարյանները կարևոր դեր են ունեցել դասական գրականության ուսումնասիրման, թարգմանության և հայերեն հրատարակությունների տարածման գործում։ Նրանց տպագրական գործունեությունը նպաստել է հայ ընթերցողներին համաշխարհային գրական ժառանգությանը ծանոթացնելուն և գրական տարբեր ժանրերի նկատմամբ հետաքրքրության զարգացմանը։ Այս հրատարակությունը կարող է հետաքրքրել հովվերգական գրականության, դասական գրականության ազդեցությունների, հայ թարգմանական գրականության և 19-րդ դարի հայ տպագրության պատմությամբ զբաղվող ուսումնասիրողներին։ Գրքի հեղինակին, լեզվական բնույթին և կոնկրետ բովանդակությանը վերաբերող եզրակացությունները, սակայն, հնարավոր կլինի ճշգրտել միայն հրատարակության ամբողջական տեքստի կամ տիտղոսաթերթի ուսումնասիրությամբ։

«Հռչակավոր ոճիրք» վերնագրով աշխատությունը, դատելով անվանումից, վերաբերում է հայտնի կամ հասարակական մեծ արձագանք առաջացրած հանցագործությունների թեմային։ Վերնագրի «ոճիրք» բառը գրաբարյան և հին արևմտահայերեն գործածությամբ նշանակում է հանցագործություններ կամ ծանր արարքներ, իսկ «հռչակավոր» բնորոշումը կարող է մատնանշել այն դեպքերը, որոնք հայտնի են դարձել իրենց արտասովոր բնույթով, հետևանքներով կամ հանրային նշանակությամբ։ Աշխատությունը կարող է պատկանել պատմողական կամ հրապարակախոսական գրականության այն տեսակին, որը ներկայացնում է հանցագործությունների հանգամանքները, դրանց մասնակիցներին և հասարակական հետևանքները։ Նման երկերը հաճախ ընթերցողին ծանոթացնում են մարդկային վարքի բարդ կողմերին, բարոյական ընտրություններին, արդարության և պատասխանատվության հարցերին, ինչպես նաև հասարակության մեջ գործող իրավական ու բարոյական նորմերին։ Հնարավոր է, որ գրքում ներկայացված են տարբեր ժամանակներում տեղի ունեցած հայտնի հանցագործությունների պատմություններ կամ դրանց գրական մշակումներ, սակայն միայն վերնագրի հիման վրա հնարավոր չէ հաստատել՝ խոսքը իրական դեպքերի՞, գեղարվեստական պատմությունների՞, թե՞ այլ բնույթի նյութերի մասին է։ 19-րդ դարում հանցագործությունների մասին պատմությունները հետաքրքրություն էին առաջացնում ընթերցողների շրջանում, քանի որ դրանք միավորում էին պատմողական լարվածությունը, մարդկային բնավորությունների ուսումնասիրությունը և հասարակական խնդիրների քննարկումը։ Այդպիսի գրականությունը կարող էր նաև նպաստել բարոյական դատողությունների ձևավորմանը՝ ներկայացնելով արարքների հնարավոր հետևանքները և ուշադրություն հրավիրելով հասարակական կարգի ու արդարության նշանակության վրա։ Կոստանդնուպոլսում՝ «Մասիս» լրագրի տպարանում, գրքի հրատարակությունը այն կապում է ժամանակաշրջանի հայ մամուլի և տպագրական մշակույթի հետ։ Հայերեն պարբերականների տպարանները կարևոր դեր էին խաղում ոչ միայն թերթերի, այլև առանձին գրքերի ու ընթերցանության համար նախատեսված այլ նյութերի տարածման գործում։ Այս հրատարակությունը կարող է հետաքրքրել հայ գրականության պատմությամբ, 19-րդ դարի ընթերցողական մշակույթով, քրեական թեմաների ներկայացմամբ և հայ մամուլի տպագրական գործունեությամբ զբաղվող ուսումնասիրողներին։ Այն նաև կարող է ծառայել որպես նյութ՝ հասկանալու, թե ինչպես էին այդ ժամանակաշրջանի հայերեն գրքերում ներկայացվում հանցագործության, բարոյականության և հասարակական պատասխանատվության թեմաները։ Գրքի իրական ժանրի, պատմությունների աղբյուրների և կոնկրետ բովանդակության մասին ավելի որոշակի եզրակացություն անելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել հրատարակության բնագիրը։