Պատրաստի նյութեր

Աշխատությունը նվիրված է Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու գլխավոր պաշտամունքային արարողությանը՝ Սուրբ Պատարագին, դրա ծիսական կառուցվածքին, աստվածաբանական բովանդակությանը, խորհրդաբանական նշանակությանը և կատարման ավանդական կարգին։ Այն պատկանում է հայ եկեղեցական ծիսական գրականության կարևոր տեսակին, որի հիմնական նպատակն է պահպանել և փոխանցել Սուրբ Պատարագի կատարման ընթացքում կիրառվող աղոթքները, սրբազան ընթերցումները, քահանայական գործողությունները և եկեղեցական արարողակարգի հաստատված ձևերը։ Սուրբ Պատարագը Հայ Առաքելական Եկեղեցու հոգևոր կյանքի կենտրոնական արարողությունն է, որի առանցքում գտնվում է Սուրբ Հաղորդության խորհուրդը՝ քրիստոնեական հավատքի հիմնարար խորհրդագործություններից մեկը։ Այն արտահայտում է Հիսուս Քրիստոսի փրկագործության հիշատակությունը, նրա զոհաբերության խորհուրդը և հավատացյալների հաղորդակցությունը աստվածային շնորհին։ Պատարագի միջոցով եկեղեցին միավորում է Սուրբ Գրքի ընթերցումը, աղոթքը, օրհնությունը, սաղմոսերգությունը և հաղորդության խորհրդի կատարումը՝ ստեղծելով պաշտամունքային ամբողջական արարողություն, որի ընթացքում հոգևորականներն ու հավատացյալները մասնակցում են ընդհանուր աղոթական կյանքին։ Աշխատության հիմնական թեմատիկ ուղղություններից է Սուրբ Պատարագի հաջորդականության և դրա առանձին բաղադրիչների ներկայացումը։ Հայ եկեղեցու պատարագային ավանդության մեջ արարողությունն ունի հստակ կառուցվածք, որտեղ յուրաքանչյուր հատված ունի իր առանձնահատուկ ծիսական և աստվածաբանական նշանակությունը։ Պատարագի սկզբնական հատվածում կարևոր տեղ են զբաղեցնում նախապատրաստական աղոթքները, սաղմոսերգությունը, աստվածաշնչյան ընթերցումները և հոգևոր քարոզչությունը։ Այս գործողությունները հավատացյալներին նախապատրաստում են հաղորդության խորհրդին՝ նրանց ուշադրությունը կենտրոնացնելով քրիստոնեական հավատքի, ապաշխարության և հոգևոր մաքրագործման վրա։ Սուրբ Գրքի ընթերցումները, եկեղեցական երգերը և հոգևորականների աղոթքները փոխկապակցված են և նպաստում են արարողության ընդհանուր խորհրդի բացահայտմանը։ Պատարագի կարևորագույն հանգրվաններից է Սուրբ Հաղորդության խորհրդի կատարումը, որը քրիստոնեական ավանդության համաձայն հաստատվել է Հիսուս Քրիստոսի կողմից Վերջին ընթրիքի ժամանակ։ Հացի և գինու սրբագործման միջոցով հավատացյալները հաղորդակցվում են Քրիստոսի մարմնին և արյանը՝ մասնակցելով նրա փրկագործությանը և եկեղեցու հոգևոր միասնությանը։ Հաղորդության խորհուրդը խորհրդանշում է նաև քրիստոնեական սիրո, եղբայրության, մեղքերի թողության և հավիտենական կյանքի հույսի ամբողջությունը։ Այս առումով Սուրբ Պատարագը պարզապես եկեղեցական արարողությունների հաջորդականություն չէ, այլ հավատացյալի հոգևոր կյանքի կարևորագույն իրադարձություն, որի միջոցով ամրապնդվում է նրա կապը Աստծո և եկեղեցական համայնքի հետ։ Աշխատության նշանակալի բովանդակային կողմերից է պատարագի ընթացքում կատարվող աղոթքների, օրհնությունների և ծիսական գործողությունների կանոնակարգված ներկայացումը։ Հայ եկեղեցական պաշտամունքում յուրաքանչյուր գործողություն ունի որոշակի տեղ և նշանակություն, իսկ դրանց ճիշտ հաջորդականությունը կարևոր պայման է արարողության ամբողջականության պահպանման համար։ Քահանայական աղոթքները, սարկավագական բացականչությունները, սրբազան ընթերցումները և երգեցողությունը միասնաբար ձևավորում են պատարագի հանդիսավոր ու խորհրդավոր բնույթը։ Պատարագային արարողության ընթացքում կիրառվող ծիսական առարկաները, եկեղեցական զգեստները, օրհնության շարժումները և խորանի հետ կապված գործողությունները նույնպես ունեն խորհրդանշական նշանակություն։ Խորանը դիտվում է որպես աստվածային ներկայության և սրբագործման խորհրդավոր կենտրոն, իսկ պատարագի ընթացքում կատարվող ընծայաբերությունը, աղոթքները և օրհնությունները արտահայտում են հավատացյալների հոգևոր նվիրումն ու հաղորդակցությունը Աստծուն։ Հատուկ նշանակություն ունի նաև եկեղեցական երգեցողությունը, որը ոչ միայն ուղեկցում է ծիսական գործողություններին, այլև հանդիսանում է պաշտամունքի ինքնուրույն և կարևոր բաղադրիչ։ Հայկական շարականներն ու պատարագային երգերը դարերի ընթացքում ձևավորված հոգևոր երաժշտական ժառանգության մասն են և արտահայտում են ազգային եկեղեցական մշակույթի ինքնատիպությունը։ Աշխատության կարևոր գործառույթներից է պատարագային ավանդության միասնականության և շարունակականության ապահովումը։ Հայ եկեղեցու ծիսական կյանքը ձևավորվել է դարերի ընթացքում և հիմնված է եկեղեցական կանոնների, ավանդությունների ու սրբազան գրականության վրա։ Պատարագի կատարման հաստատված կարգը նպաստում է տարբեր եկեղեցիներում պաշտամունքային արարողության ավանդական ձևերի պահպանմանը և հոգևորականների գործունեության կազմակերպմանը։ Այսպիսի խորհրդատետրերը ծառայում են որպես գործնական ուղեցույցներ, որոնց միջոցով հոգևորականները կարողանում են հետևել արարողության հաջորդականությանը, պահպանել աղոթքների և ծիսական գործողությունների ընդունված ձևերը և ապահովել պաշտամունքի պատշաճ իրականացումը։ Դրանք միաժամանակ նպաստում են եկեղեցական ժառանգության փոխանցմանը՝ կանխելով ծիսական ավանդության խաթարումն ու մոռացումը։ Գրական և կառուցվածքային առումով հրատարակությունը պատկանում է հայ պատարագային գրականության ժանրին։ Նրան բնորոշ են աղոթական բանաձևերը, ծիսական տեքստերը, պաշտամունքային հրահանգներն ու եկեղեցական արարողակարգին հատուկ լեզվական ձևերը։ Շարադրանքի ոճը պայմանավորված է սրբազան արարողության նպատակով և պահպանում է հայ եկեղեցական գրականությանը բնորոշ հանդիսավոր, աղոթական ու աստվածաբանական բնույթը։ Այն նաև կարևոր նյութ է հայ եկեղեցական լեզվի, պատարագային տերմինաբանության, ծիսական արտահայտությունների և պաշտամունքային խոսքի պատմական զարգացման ուսումնասիրության համար։ Հրատարակության պատմական ու մշակութային նշանակությունը կապված է Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքի հոգևոր, կրթական և տպագրական կյանքի հետ։ Կոստանդնուպոլիսը դարեր շարունակ եղել է հայ եկեղեցական և մշակութային կյանքի խոշոր կենտրոններից մեկը, որտեղ գործել են բազմաթիվ հայկական եկեղեցիներ, դպրոցներ, տպարաններ և հասարակական հաստատություններ։ Այստեղ ձևավորված հայ մտավոր միջավայրը կարևոր դեր է ունեցել ազգային հոգևոր ժառանգության պահպանման, հայերեն գրականության տարածման և եկեղեցական կյանքի կազմակերպման գործում։ Մայր եկեղեցու և Մայր Դպրատան տպագրական գործունեությունը կապված էր եկեղեցական ու կրթական պահանջների բավարարման, հոգևորականների պատրաստման և պաշտամունքային գրականության տարածման հետ։ Այսպիսի հրատարակությունների միջոցով հնարավոր էր ապահովել պատարագային տեքստերի հասանելիությունը և պահպանել Հայոց եկեղեցու ծիսական ավանդության շարունակականությունը։ Աշխատությունը կարևոր վկայություն է նաև այն մասին, թե ինչպես են հայ համայնքները, անկախ իրենց բնակության վայրից, պահպանել միասնական հոգևոր ու ծիսական ինքնությունը՝ եկեղեցական գրականության և հաստատված պաշտամունքային կարգերի միջոցով։ Այն արժեքավոր է հայ պատարագագիտության, ծիսագիտության, աստվածաբանության, եկեղեցական երաժշտության, հայ տպագրության և Կոստանդնուպոլսի հայկական համայնքի պատմության ուսումնասիրության համար։ Հրատարակությունը կարող է հետաքրքրել հոգևորականներին, աստվածաբաններին, պատարագագետներին, պատմաբաններին, հայագետներին, երաժշտագետներին և Հայ Առաքելական Եկեղեցու պատմությամբ ու ավանդույթներով հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Նրա գիտական և ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է Սուրբ Պատարագի ծիսական կառուցվածքի, խորհրդաբանական բովանդակության և եկեղեցական ավանդության պահպանման գործում ունեցած նշանակության ներկայացմամբ։ Այն հնարավորություն է տալիս ճանաչելու հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքի կարևորագույն հաստատություններից մեկի պաշտամունքային ավանդույթները և ուսումնասիրելու այն մշակութային ժառանգությունը, որի միջոցով դարեր շարունակ պահպանվել ու փոխանցվել են ազգային եկեղեցական ինքնությունն ու հոգևոր արժեքները։

Աշխատությունը նվիրված է Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու գլխավոր պաշտամունքային արարողությանը՝ Սուրբ Պատարագին, դրա ծիսական կարգին, խորհրդաբանական նշանակությանը և կատարման ավանդական ընթացքին։ Այն ներկայացնում է հայ եկեղեցական ծիսական գրականության կարևոր տեսակներից մեկը, որի նպատակն է պահպանել և համակարգված ձևով փոխանցել Սուրբ Պատարագի կատարման ընթացքում կիրառվող աղոթքները, խորհրդաբանական գործողությունները և եկեղեցական արարողակարգի հիմնական տարրերը։ Սուրբ Պատարագը Հայ եկեղեցու հոգևոր կյանքի կենտրոնական արարողությունն է, որի ընթացքում հավատացյալները մասնակցում են քրիստոնեական ամենասրբազան խորհրդին՝ հաղորդությանը։ Այն արտահայտում է Հիսուս Քրիստոսի փրկագործության հիշատակությունը, նրա զոհաբերության խորհրդավոր վերապրումը և հավատացյալների հոգևոր միասնությունը։ Պատարագի միջոցով եկեղեցին միավորում է քրիստոնեական դավանանքը, աղոթքը, աստվածաշնչյան խոսքը և խորհուրդների կատարումը՝ ձևավորելով պաշտամունքային այն ամբողջությունը, որի միջոցով արտահայտվում է հավատացյալ համայնքի հարաբերությունն Աստծո հետ։ Աշխատության հիմնական թեմատիկ առանցքը Սուրբ Պատարագի ծիսական կառուցվածքն ու դրա յուրաքանչյուր բաղադրիչի հոգևոր նշանակությունն է։ Պատարագի արարողությունը բաղկացած է փոխկապակցված հատվածներից, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր աստվածաբանական և խորհրդաբանական իմաստը։ Պատարագի սկզբնական հատվածում կարևոր տեղ են զբաղեցնում հոգևոր պատրաստությունը, եկեղեցական աղոթքները, սաղմոսերգությունը և աստվածաշնչյան ընթերցումները։ Այս ամենը հավատացյալներին նախապատրաստում է հաղորդության խորհրդին՝ նրանց ուշադրությունը կենտրոնացնելով աստվածային խոսքի, ապաշխարության և հոգևոր մաքրագործման վրա։ Պատարագի ընթացքում ընթերցվող Սուրբ Գրքի հատվածները հիշեցնում են քրիստոնեական հավատքի հիմնարար ճշմարտությունները, իսկ քարոզչական խոսքը նպաստում է դրանց ընկալմանն ու գործնական կիրառմանը։ Ծիսական արարողության կարևորագույն բաղադրիչներից են նաև քահանայական աղոթքները, սարկավագական բացականչությունները և երգեցողությունը, որոնք միասնաբար ձևավորում են հայկական պատարագի առանձնահատուկ հանդիսավորությունը։ Աշխատության կարևոր գաղափարական ուղղություններից է Սուրբ Հաղորդության խորհրդի ներկայացումը։ Քրիստոնեական աստվածաբանության մեջ Հաղորդությունը հաստատված է Հիսուս Քրիստոսի կողմից Վերջին ընթրիքի ժամանակ և համարվում է եկեղեցու հոգևոր կյանքի հիմնարար խորհուրդներից մեկը։ Հացի և գինու օրհնության ու սրբագործման միջոցով հավատացյալները հաղորդակցվում են Քրիստոսի մարմնին և արյանը՝ մասնակցելով նրա փրկագործությանը։ Այս խորհուրդը խորհրդանշում և իրականացնում է քրիստոնեական համայնքի միասնությունը, մեղքերի թողության հույսը և հավիտենական կյանքի խոստումը։ Պատարագի ընթացքում կատարվող աղոթքներն ու ծիսական գործողությունները նպաստում են այս աստվածաբանական բովանդակության բացահայտմանը՝ հավատացյալներին ներգրավելով ընդհանուր աղոթքի և հոգևոր հաղորդակցության մեջ։ Ծիսական գրքի նշանակալի կողմերից է նաև պատարագի կատարման կարգի պահպանման և միասնականության ապահովման գործառույթը։ Եկեղեցական արարողությունների կանոնավոր և ավանդական ձևով իրականացումը կարևոր նշանակություն ունի պաշտամունքային կյանքի շարունակականության համար։ Պատարագի յուրաքանչյուր հատված ունի որոշակի հաջորդականություն, իսկ աղոթքների, օրհնությունների, ընթերցումների և ծիսական գործողությունների ճիշտ իրականացումը պայմանավորում է արարողության ամբողջականությունը։ Այս առումով խորհրդատետրը հոգևորականների համար ծառայում է որպես անհրաժեշտ գործնական ուղեցույց՝ նպաստելով ծիսական ավանդության պահպանմանը և արարողության պատշաճ կատարմանը։ Այն արտահայտում է եկեղեցական այն սկզբունքը, որ պաշտամունքի ավանդական ձևերը պետք է փոխանցվեն հաջորդ սերունդներին՝ պահպանելով դրանց բովանդակային և ծիսական ամբողջականությունը։ Աշխատության կարևոր բաղադրիչ է նաև պատարագի խորհրդաբանական լեզուն։ Հայ եկեղեցու պաշտամունքում ծիսական գործողությունները, սրբազան առարկաները, զգեստները, շարժումները և աղոթքները փոխկապակցված են և ունեն հոգևոր նշանակություն։ Խորանը խորհրդանշում է աստվածային ներկայության և սրբագործման վայրը, իսկ պատարագի ընթացքում կատարվող օրհնություններն ու ընծայաբերությունը արտահայտում են մարդու հոգևոր նվիրումը Աստծուն։ Խաչի, Ավետարանի, սրբազան անոթների և այլ ծիսական առարկաների կիրառությունը պաշտամունքային արարողությանը հաղորդում է խորհրդանշական ամբողջականություն։ Եկեղեցական երգեցողությունն իր հերթին կարևոր դեր է կատարում աղոթական միջավայրի ստեղծման գործում՝ միավորելով հոգևորականներին և հավատացյալներին ընդհանուր փառաբանության մեջ։ Հայկական պատարագի երաժշտական ավանդույթը ձևավորվել է դարերի ընթացքում և հանդիսանում է ազգային հոգևոր մշակույթի ինքնատիպ արտահայտություններից մեկը։ Պատարագի ծիսական կարգի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս նաև հասկանալու եկեղեցու և հավատացյալ համայնքի փոխհարաբերությունները։ Սուրբ Պատարագը անհատական աղոթքի սահմաններից դուրս եկող համայնքային պաշտամունք է, որի ընթացքում հավատացյալները միավորվում են ընդհանուր հավատքի և հաղորդության խորհրդի շուրջ։ Այն նպաստում է քրիստոնեական համերաշխության, փոխադարձ սիրո, ներողամտության և հոգևոր պատասխանատվության ամրապնդմանը։ Պատարագի մասնակցությունը ենթադրում է ոչ միայն արարողության արտաքին ընթացքին հետևել, այլև դրա հոգևոր բովանդակության գիտակցված ընկալում։ Այս իմաստով աշխատությունը կարևոր է նաև կրոնական կրթության տեսանկյունից, քանի որ ծիսական կարգի իմացությունը նպաստում է պաշտամունքի իմաստի և քրիստոնեական վարդապետության ավելի խոր ըմբռնմանը։ Գրական և կառուցվածքային առումով հրատարակությունը պատկանում է հայկական պատարագային և ծիսական գրականության ժանրին։ Նրան բնորոշ են աղոթական բանաձևերը, եկեղեցական ընթերցումները, ծիսական հրահանգները և պաշտամունքային արարողությունների ավանդական ձևակերպումները։ Շարադրանքի լեզուն պայմանավորված է սրբազան արարողության նպատակով և պահպանում է հայ եկեղեցական գրականությանը բնորոշ հանդիսավոր ու աղոթական ոճը։ Խորհրդատետրը կարևոր նշանակություն ունի նաև հայերեն եկեղեցական լեզվի, ծիսական տերմինաբանության, պատարագային բանաձևերի և պաշտամունքային խոսքի ուսումնասիրության համար։ Պատմական ու մշակութային առումով աշխատությունն առանձնահատուկ արժեք ունի Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի հոգևոր և տպագրական ժառանգության համատեքստում։ Էջմիածինը դարեր շարունակ եղել է Հայ Առաքելական Եկեղեցու հոգևոր կենտրոնը, որտեղ պահպանվել, ուսումնասիրվել և զարգացվել են հայկական եկեղեցական ավանդույթները։ Այստեղ կազմված և տարածված ծիսական գրքերը կարևոր դեր են ունեցել պատարագի միասնական կարգի պահպանման, հոգևորականների պատրաստման և եկեղեցական կյանքի կազմակերպման գործում։ Հայ եկեղեցու ծիսական գրականության հրատարակումը նպաստել է ազգային հոգևոր ինքնության ամրապնդմանը և սրբազան ավանդության շարունակականությանը։ Այս հրատարակությունը ներկայացնում է հայ եկեղեցական պաշտամունքի պատմական զարգացման կարևոր մի դրվագ՝ արտացոլելով պատարագային գրականության գործնական նշանակությունն ու Մայր Աթոռի հոգևոր առաքելությունը։ Այն արժեքավոր է հայ պատարագագիտության, ծիսագիտության, աստվածաբանության, եկեղեցական երաժշտության և հայ հոգևոր մշակույթի պատմության ուսումնասիրության համար։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հոգևորականների, աստվածաբանների, պատարագագետների, երաժշտագետների, պատմաբանների, հայագետների և Հայ Առաքելական Եկեղեցու ավանդույթներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Նրա ընթերցողական և գիտական արժեքը պայմանավորված է Սուրբ Պատարագի կառուցվածքի, խորհրդաբանական բովանդակության և ծիսական ավանդության պահպանման նշանակության բացահայտմամբ։ Այն հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու հայ եկեղեցական պաշտամունքի կենտրոնական արարողության մասին և ճանաչելու այն հոգևոր ու մշակութային ժառանգությունը, որը դարեր շարունակ ձևավորել է հայ ժողովրդի կրոնական կյանքն ու ազգային ինքնությունը։

Աշխատությունը նվիրված է հայ ժողովրդի պատմական անցյալին, ազգային պետականության ձևավորման ու զարգացման ընթացքին, քաղաքական և հասարակական կյանքի կարևոր իրադարձություններին, ինչպես նաև հայոց հոգևոր ու մշակութային ժառանգությանը։ Այն ներկայացնում է հայ պատմագրական և կրթական գրականության այն ավանդույթը, որի հիմնական նպատակն է եղել հայ ընթերցողին հաղորդակից դարձնել սեփական ժողովրդի պատմությանը, նրա պատմական հիշողությանը և ազգային ինքնության ձևավորման կարևորագույն հանգրվաններին։ Հայոց պատմության ուսումնասիրությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես անցյալի իրադարձությունների ճանաչողություն, այլև որպես ազգային ինքնագիտակցության ամրապնդման, հայրենասիրական դաստիարակության և սերունդների միջև պատմական հիշողության փոխանցման կարևոր միջոց։ Աշխատության թեմատիկ ընդգրկումը վերաբերում է հայ ժողովրդի պատմական ակունքներին, հայկական պետականության ձևավորմանը, թագավորական իշխանությունների գործունեությանը, արտաքին քաղաքական հարաբերություններին, պատերազմներին, հասարակական փոփոխություններին և ազգային մշակույթի զարգացմանը։ Հայոց պատմության վաղ շրջանի ուսումնասիրության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունի հայկական պետականության ձևավորման գործընթացը, որը կապված է Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն բնակչության, ցեղային միությունների և պետական կազմավորումների պատմության հետ։ Ուրարտական պետության ժառանգությունը, Երվանդունիների թագավորությունը և Արտաշեսյան հարստության հաստատումը կարևոր փուլեր են Հայաստանի քաղաքական պատմության մեջ։ Արտաշեսյանների օրոք Հայաստանի հզորացումը, տարածքային ընդարձակումը և պետական կառավարման համակարգի զարգացումը նպաստեցին երկրի քաղաքական դիրքի ամրապնդմանը։ Տիգրան Մեծի գահակալությունը հայոց պետականության պատմության նշանակալի ժամանակաշրջաններից է, երբ Հայաստանը դարձավ տարածաշրջանի ազդեցիկ քաղաքական ուժերից մեկը։ Այս պատմական իրադարձությունները կարևոր են ազգային պետականության ավանդույթների և հայ ժողովրդի քաղաքական ինքնուրույնության ձգտումների ճանաչման տեսանկյունից։ Հայոց պատմության առանցքային հանգրվաններից է նաև քրիստոնեության ընդունումը պետական կրոն, որը հիմնարար փոփոխություններ առաջացրեց երկրի հոգևոր, մշակութային և հասարակական կյանքում։ Քրիստոնեության տարածումը նպաստեց Հայոց եկեղեցու ձևավորմանն ու ամրապնդմանը, հոգևոր կյանքի կազմակերպմանը և ազգային մշակույթի նոր զարգացմանը։ Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից հայոց գրերի ստեղծումը դարձավ հայ ժողովրդի պատմության ամենանշանակալի իրադարձություններից մեկը։ Հայերեն գրերի միջոցով հնարավոր դարձավ ազգային լեզվով գրականության, պատմագրության, աստվածաբանական մտքի և գիտական գիտելիքների զարգացումը։ Հայ գրավոր մշակույթը դարձավ ազգային ինքնության պահպանման և պատմական հիշողության փոխանցման հիմնական միջոցներից մեկը։ Հայ պատմագրական ավանդույթի ձևավորումը, մատենագրական ժառանգության ստեղծումը և կրթական հաստատությունների զարգացումը նպաստեցին հայ ժողովրդի մշակութային ինքնուրույնության ամրապնդմանը։ Աշխատության պատմական ընդգրկման կարևոր ուղղություններից է միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական և հասարակական կյանքի ներկայացումը։ Այս ժամանակաշրջանը ներառում է հայկական իշխանությունների և թագավորությունների ձևավորումը, օտար տիրապետությունների պայմաններում ազգային ինքնության պահպանումը, ինչպես նաև պետականության վերականգնման ու զարգացման տարբեր փորձերը։ Բագրատունյաց թագավորության վերելքը կարևոր իրադարձություն էր հայոց պետականության պատմության մեջ, իսկ Կիլիկյան հայկական թագավորության ստեղծումը նոր հնարավորություններ ընձեռեց հայ քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կյանքի զարգացման համար։ Հայկական իշխանական տները, հոգևոր կենտրոնները, վանքերն ու կրթական հաստատությունները կարևոր դեր ունեցան ազգային կյանքի կազմակերպման գործում։ Պատմական այս իրադարձությունները բացահայտում են հայ ժողովրդի դիմակայունությունը և պետականության ավանդույթների պահպանման ձգտումը՝ նույնիսկ քաղաքական բարդ ու փոփոխական պայմաններում։ Հայոց պատմությունը միաժամանակ ներկայացնում է ժողովրդի հոգևոր ու մշակութային կյանքի շարունակական զարգացումը։ Հայ ճարտարապետությունը, մանրանկարչությունը, ձեռագրարվեստը, երաժշտությունը, փիլիսոփայությունը և գրականությունը ձևավորել են հարուստ մշակութային ժառանգություն, որն իր նշանակությամբ դուրս է գալիս ազգային սահմաններից։ Վանքերն ու մատենադարանները եղել են գիտելիքի պահպանման և տարածման կենտրոններ, իսկ կրթական հաստատությունները նպաստել են լեզվի, գրականության և պատմական գիտակցության զարգացմանը։ Հայ եկեղեցին իր հոգևոր առաքելությունից բացի կատարել է նաև կարևոր ազգային և հասարակական գործառույթ՝ նպաստելով համայնքների միավորմանը և մշակութային ավանդույթների պահպանմանը։ Այս տեսանկյունից պատմական իրադարձությունների ուսումնասիրությունը լրացվում է ազգային մշակույթի, հոգևոր կյանքի և հասարակական հարաբերությունների ճանաչմամբ։ Աշխատության գաղափարական առանցքում ազգային պատմության իմացության և հայրենասիրական գիտակցության փոխկապակցվածությունն է։ Սեփական ժողովրդի անցյալի ճանաչումը դիտարկվում է որպես ազգային պատկանելության գիտակցման և պատմական ժառանգության նկատմամբ պատասխանատվության ձևավորման անհրաժեշտ պայման։ Պատմական հիշողությունը ներկայացվում է որպես սերունդներին միավորող արժեք, որի միջոցով պահպանվում են ժողովրդի ձեռքբերումները, փորձությունները, քաղաքական փորձը և մշակութային ինքնությունը։ Այսպիսի մոտեցումը հատկապես կարևոր նշանակություն ուներ հայկական սփյուռքի և հայրենիքից հեռու ապրող հայ համայնքների համար, որոնց ազգային ինքնության պահպանման գործում հայոց պատմության ուսուցումն ու տարածումը կարևոր դեր էին կատարում։ Գրական և պատմագիտական առումով աշխատությունը պատկանում է հայոց պատմության ուսուցողական շարադրանքի ավանդույթին։ Նման հրատարակությունների նպատակն էր պատմական նյութը ներկայացնել հաջորդական և համակարգված ձևով՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով ընդհանուր պատկերացում կազմելու հայ ժողովրդի պատմական զարգացման հիմնական փուլերի մասին։ Դրանցում պատմական գիտելիքը զուգակցվում է ազգային դաստիարակության և մշակութային ինքնագիտակցության գաղափարների հետ։ Հայոց պատմության շարադրանքը միաժամանակ ծառայում է որպես կրթական միջոց և որպես ազգային ժառանգության պահպանման ու փոխանցման ձև։ Այս տեսակի գրականությունը կարևոր նշանակություն է ունեցել հայ պատմական մտքի զարգացման, պատմության նկատմամբ հասարակական հետաքրքրության ձևավորման և ազգային կրթական համակարգի հարստացման գործում։ Պատմական ու մշակութային առումով հրատարակությունն առանձնահատուկ տեղ ունի Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության գիտակրթական և տպագրական գործունեության շրջանակում։ Սուրբ Ղազար կղզում գործող Մխիթարյան միաբանությունը մեծ դեր է ունեցել հայ պատմագրության, լեզվաբանության, գրականության և գիտության զարգացման գործում։ Միաբանության անդամները կարևորել են հայ ժողովրդի պատմական անցյալի ուսումնասիրությունը, հին մատենագրական աղբյուրների հավաքումը, մշակումը և հրատարակումը։ Նրանց գործունեությունը նպաստել է հայ պատմական գիտելիքի համակարգմանը և եվրոպական գիտական միջավայրում հայ մշակույթի ճանաչելիության բարձրացմանը։ Վենետիկի Մխիթարյան տպագրությունը դարձել է հայ գրավոր ժառանգության պահպանման և տարածման կարևոր կենտրոն՝ ապահովելով պատմական, կրոնական, լեզվաբանական և կրթական գրականության հրատարակումը։ Այս համատեքստում աշխատությունը կարևոր վկայություն է հայ պատմական ինքնագիտակցության զարգացման և հայերեն պատմագիտական գրականության տարածման գործընթացի մասին։ Այն արժեքավոր է հայ պատմագրության, Մխիթարյան միաբանության գործունեության, ազգային կրթության և տասնիններորդ դարի սկզբի հայկական մտավոր կյանքի ուսումնասիրության համար։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, հայագետներին, պատմագրության մասնագետներին, մշակութաբաններին, կրթության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին և հայ ժողովրդի անցյալով հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Նրա պատմամշակութային արժեքը պայմանավորված է հայոց պատմության վերաբերյալ գիտելիքների տարածման, ազգային հիշողության պահպանման և պատմական ժառանգության ուսումնասիրման գործում ունեցած նշանակությամբ։

Աշխատությունը նվիրված է հայ ժողովրդի պատմությանը՝ ներկայացնելով նրա պատմական անցյալը, ազգային ինքնության ձևավորման ընթացքը, քաղաքական ու հասարակական կյանքի զարգացումը և պատմական հիշողության պահպանման նշանակությունը։ Այն պատկանում է հայ պատմագիտական գրականության այն ավանդույթին, որի նպատակն է ընթերցողին ծանոթացնել սեփական ժողովրդի անցած ճանապարհին, նրա պատմական իրադարձություններին, պետականության ավանդույթներին և մշակութային ժառանգությանը։ Հայոց պատմության ուսումնասիրությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես անցյալի դեպքերի ու իրադարձությունների շարադրանք, այլև որպես ազգային ինքնաճանաչողության, պատմական գիտակցության և հայրենասիրական դաստիարակության կարևոր միջոց։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու հայ ժողովրդի ծագման, պատմական հայրենիքի, հին հայկական պետական կազմավորումների և ազգային կյանքի զարգացման հիմնահարցերին։ Հայկական պատմական ավանդության մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում հին Հայաստանի պատմությունը, որի ուսումնասիրությունը կապված է հայ ժողովրդի ինքնության, քաղաքական կազմակերպվածության և մշակութային ժառանգության ակունքների բացահայտման հետ։ Հայկական պետականության ձևավորման ու զարգացման պատմությունը ներառում է թագավորական իշխանության հաստատման, երկրի քաղաքական միավորման, արտաքին հարաբերությունների, հարևան պետությունների հետ փոխազդեցությունների և պատմական տարածքների պաշտպանության խնդիրները։ Հայոց պատմության կարևորագույն հանգրվաններից են Արտաշեսյան և Արշակունյաց թագավորությունների ժամանակաշրջանները, որոնք նշանակալի դեր են ունեցել պետական կառավարման, հասարակական հարաբերությունների և ազգային մշակույթի զարգացման գործում։ Այս պատմական փուլերի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու հայոց պետականության ավանդույթների, քաղաքական ինքնուրույնության ձգտումների և տարածաշրջանային պատմության մեջ Հայաստանի ունեցած դիրքի մասին։ Հայ ժողովրդի պատմության առանցքային իրադարձություններից է քրիստոնեության ընդունումը պետական կրոն, որը հիմնարար նշանակություն ունեցավ ազգային հոգևոր ու մշակութային ինքնության ձևավորման համար։ Քրիստոնեության տարածումը և Հայոց եկեղեցու հաստատումը խորապես փոխեցին հասարակական կյանքի կազմակերպումը՝ նպաստելով հոգևոր մշակույթի, կրթության, գրականության և ճարտարապետության զարգացմանը։ Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից հայոց գրերի ստեղծումը դարձավ ազգային պատմության կարևորագույն իրադարձություններից մեկը՝ հիմք դնելով հայ գրավոր մշակույթի աննախադեպ վերելքին։ Հայերեն գրի և գրականության զարգացումը հնարավորություն տվեց պահպանելու ազգային հիշողությունը, տարածելու գիտելիքը և ամրապնդելու հայ ժողովրդի մշակութային ինքնուրույնությունը։ Այս իրադարձությունները հայ պատմական գիտակցության մեջ դիտարկվում են որպես ազգային գոյատևման և մշակութային շարունակականության կարևորագույն հիմքեր։ Հայոց պատմության հետագա ընթացքը բնորոշվել է քաղաքական բարդ իրավիճակներով, օտար տիրապետությունների, պատերազմների և իշխանական փոփոխությունների հետևանքով առաջացած դժվարություններով։ Միաժամանակ հայ ժողովուրդը պահպանել է իր ազգային ինքնությունը՝ զարգացնելով եկեղեցական, կրթական, գրական և համայնքային հաստատությունները։ Միջնադարյան Հայաստանի պատմության մեջ կարևոր տեղ են զբաղեցնում Բագրատունյաց թագավորության վերելքը, Կիլիկյան հայկական պետականության ձևավորումն ու զարգացումը, ինչպես նաև հայկական իշխանությունների և հոգևոր կենտրոնների գործունեությունը։ Այս պատմական իրողությունները բացահայտում են հայ ժողովրդի քաղաքական վերակազմավորման, պետականության վերականգնման և ազգային մշակույթի շարունակական զարգացման ձգտումները։ Աշխատության պատմագիտական նշանակության կարևոր բաղադրիչներից է նաև հայ ժողովրդի հասարակական և մշակութային կյանքի դիտարկումը։ Պատմությունը ներառում է ոչ միայն թագավորների, իշխանների և քաղաքական գործիչների գործունեությունը, այլև ժողովրդի առօրյան, հասարակական հարաբերությունները, տնտեսական զբաղմունքները, կրթության տարածումը և մշակութային արժեքների ստեղծումը։ Հայկական քաղաքներն ու բնակավայրերը, վանքերն ու դպրոցները, ձեռագրական կենտրոններն ու առևտրական համայնքները նշանակալի դեր են ունեցել ազգային կյանքի կազմակերպման և մշակութային ժառանգության պահպանման գործում։ Հայ ժողովրդի պատմական փորձը ցույց է տալիս, որ պետականության բացակայության կամ քաղաքական մասնատվածության պայմաններում ևս ազգային հաստատությունները կարողացել են պահպանել լեզուն, հավատքը, կրթությունը և պատմական հիշողությունը։ Այս առումով պատմական անցյալի ուսումնասիրությունը ձեռք է բերում նաև հասարակական ու դաստիարակչական նշանակություն։ Աշխատության կարևոր գաղափարական ուղղություններից է ազգային պատմության և հայրենասիրական գիտակցության կապը։ Հայ ժողովրդի անցած ճանապարհի ճանաչումը նպաստում է ազգային պատկանելության գիտակցմանը, պատմական իրադարձությունների նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքի ձևավորմանը և մշակութային ժառանգության արժևորմանը։ Պատմությունը ներկայացվում է որպես սերունդներին կապող հիշողության շարունակականություն, որի միջոցով պահպանվում են ժողովրդի ձեռքբերումները, փորձությունները և ինքնության հիմնարար արժեքները։ Այսպիսի մոտեցումը հատկապես կարևոր էր այն հայ համայնքների համար, որոնք բնակվում էին պատմական հայրենիքից դուրս և ազգային ինքնությունը պահպանելու համար կարիք ունեին հայոց պատմության ու մշակույթի վերաբերյալ մատչելի կրթական գրականության։ Գրական և պատմագիտական առումով աշխատությունը տեղավորվում է հայոց պատմության ուսուցողական ու պատմական շարադրանքի ավանդույթի շրջանակում։ Նման գրքերը նպատակ ունեին պատմական նյութը ներկայացնելու ընթերցողի համար հասկանալի և հաջորդական ձևով՝ կարևորելով պատմական իրադարձությունների ճանաչումը, ազգային հիշողության փոխանցումը և անցյալի դասերի գիտակցումը։ Դրանց շարադրական առանձնահատկությունը պայմանավորված է պատմական փաստերի, ազգային ավանդությունների և հայրենասիրական գաղափարների համադրմամբ։ Հայոց պատմության վերաբերյալ այսպիսի հրատարակությունները կարևոր դեր են ունեցել ինչպես կրթական միջավայրում, այնպես էլ հայ հասարակական մտքի զարգացման գործում՝ ձևավորելով պատմական գիտելիքի նկատմամբ հետաքրքրություն և խթանելով ազգային ինքնագիտակցությունը։ Պատմական ու մշակութային առումով հրատարակությունը առանձնահատուկ նշանակություն ունի Կալկաթայի հայ համայնքի և Հնդկաստանի հայ տպագրական ժառանգության ուսումնասիրության համար։ Կալկաթան տասնութերորդ և տասնիններորդ դարերում հայ գաղթօջախների կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ ձևավորվել էին կրթական, եկեղեցական և մշակութային հաստատություններ։ Հեռավորության պայմաններում հայ համայնքը մեծ նշանակություն էր տալիս մայրենի լեզվի պահպանմանը, ազգային պատմության ուսուցմանը և երիտասարդ սերնդի կրթությանը։ Մարդասիրական ճեմարանի գործունեությունն այդ միջավայրում արտահայտում էր հայ կրթական կյանքի կազմակերպման և ազգային գիտելիքի տարածման ձգտումը։ Հայոց պատմության վերաբերյալ գրքի հրատարակումը նման հաստատության տպարանում վկայում է ազգային պատմական ժառանգությունը պահպանելու և այն հայ ընթերցողին հասանելի դարձնելու կարևորության մասին։ Այն նաև արտացոլում է հայկական տպագրության աշխարհագրական ընդլայնումը և հայ մտավոր կյանքի միջազգային բնույթը։ Այս աշխատությունը արժեքավոր է հայ պատմագրության, հայկական կրթության պատմության, ազգային ինքնագիտակցության զարգացման և Հնդկաստանի հայ գաղթօջախների մշակութային կյանքի ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում պատմաբանների, հայագետների, պատմական կրթության մասնագետների, մշակութաբանների և հայ ժողովրդի անցյալով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Հատկապես կարևոր է դրա նշանակությունը որպես հայերեն պատմական գիտելիքի տարածման և ազգային հիշողության պահպանման վկայություն։ Աշխատության ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է հայ ժողովրդի պատմական ուղու, պետականության ավանդույթների, հոգևոր ու մշակութային ձեռքբերումների և ազգային ինքնության շարունակականության վերաբերյալ հետաքրքրություն ձևավորելու հնարավորությամբ։

Աշխատությունը գյուղատնտեսական և գործնական բնույթի հրատարակություն է՝ նվիրված բամբակենու բազմացման, մշակության և բամբակի ստացման ու մշակման եղանակներին։ Այն ներկայացնում է բամբակագործության կարևորությունը գյուղատնտեսական արտադրության մեջ և նպատակ ունի ընթերցողին ծանոթացնելու այս արժեքավոր տեխնիկական մշակաբույսի աճեցման ու բերքի արդյունավետ օգտագործման հիմնական սկզբունքներին։ Բամբակենին գյուղատնտեսական նշանակալի բույսերից է, որի մշակությունը միավորում է հողագործությունը, բուսաբուծությունը և գյուղատնտեսական հումքի նախնական վերամշակումը։ Բույսի հիմնական արժեքը պայմանավորված է նրա սերմերին շրջապատող մանրաթելերով, որոնք օգտագործվում են թելերի, գործվածքների և բազմատեսակ տեքստիլ արտադրանքի պատրաստման համար։ Հետևաբար բամբակագործությունը ոչ միայն հողագործական գործունեություն է, այլև տնտեսական կարևոր նշանակություն ունեցող արտադրական ոլորտ, որը կապում է գյուղատնտեսությունը արհեստագործության, մանածագործության և առևտրի հետ։ Աշխատության հիմնական թեմաներից է բամբակենու բազմացումը, որը հաջող մշակության առաջին և կարևորագույն փուլերից է։ Բամբակենու աճեցումը պահանջում է բույսի կենսաբանական առանձնահատկությունների, սերմերի որակի, հողի հատկությունների և կլիմայական պայմանների իմացություն։ Բույսի բնականոն աճն ու բերքատվությունը մեծապես կախված են հողի նախապատրաստումից, ցանքի ժամանակի ճիշտ ընտրությունից, խոնավության ապահովումից և մշակաբույսի հետագա խնամքից։ Բազմացման գործընթացի ճիշտ կազմակերպումը հնարավորություն է տալիս ստանալու առողջ բույսեր, ապահովելու ցանքատարածությունների արդյունավետ օգտագործումը և նպաստելու բերքի որակի բարելավմանը։ Բամբակենու մշակության առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը կարևոր է հատկապես այն շրջանների համար, որտեղ կլիմայական պայմանները նպաստավոր են ջերմասեր տեխնիկական մշակաբույսերի աճեցման համար։ Աշխատության մյուս կարևոր ուղղությունը բամբակի ստացման և մշակման գործընթացն է։ Բամբակի բերքի տնտեսական արժեքը պայմանավորված է ոչ միայն բույսի աճեցմամբ, այլև ստացված հումքի ճիշտ հավաքմամբ, մշակմամբ և մանրաթելի առանձնացմամբ։ Բամբակի վերամշակումը պահանջում է որոշակի աշխատանքային հմտություններ և համապատասխան գործիքների կիրառություն, որոնց միջոցով հնարավոր է առանձնացնել մանրաթելը սերմերից, մաքրել հումքը և պատրաստել այն հետագա օգտագործման համար։ Այս գործընթացը գյուղատնտեսական արտադրությունը կապում է տնայնագործական ու արհեստագործական գործունեության հետ՝ ստեղծելով հումքի մշակման և պատրաստի արտադրանքի ստացման հնարավորություններ։ Բամբակի մանրաթելը կարևոր նշանակություն ունի մանածագործության զարգացման համար, քանի որ այն լայնորեն կիրառվում է տարբեր տեսակի գործվածքների պատրաստման մեջ։ Այդ պատճառով բամբակագործության զարգացումը կարող է նպաստել ինչպես գյուղական տնտեսությունների եկամուտների ավելացմանը, այնպես էլ տեղական արհեստների և արտադրական գործունեության ընդլայնմանը։ Աշխատության գաղափարական և գործնական առանցքում գյուղատնտեսական արտադրության կատարելագործման և բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման սկզբունքն է։ Բամբակենու մշակությունը ներկայացվում է որպես տնտեսական հեռանկար ունեցող զբաղմունք, որի հաջողությունը պայմանավորված է համապատասխան գիտելիքների ձեռքբերմամբ, աշխատանքի ճիշտ կազմակերպմամբ և հումքի նպատակային վերամշակմամբ։ Նման ձեռնարկների կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք գյուղատնտեսական աշխատանքը դիտարկում են ոչ միայն որպես ավանդական զբաղմունք, այլև որպես գիտելիքի, փորձի և գործնական հմտությունների վրա հիմնված արտադրական գործունեություն։ Բույսերի բազմացման, մշակության և բերքի վերամշակման մասին տեղեկությունների տարածումը նպաստում է գյուղացիների մասնագիտական պատրաստվածության բարձրացմանը և գյուղատնտեսական տնտեսության զարգացմանը։ Գրական և մասնագիտական առումով հրատարակությունը պատկանում է կիրառական գյուղատնտեսական ու ագրոնոմիական հրահանգների ժանրին։ Նրան բնորոշ է գործնական նպատակադրումը, մասնագիտական գիտելիքների փոխանցումը և որոշակի արտադրական գործընթացի ներկայացումը։ Այսպիսի աշխատությունները կարևոր դեր են ունեցել գյուղատնտեսական գիտելիքների տարածման գործում, քանի որ ընթերցողին հնարավորություն են տվել ծանոթանալու նոր մշակաբույսերի, դրանց բազմացման ու մշակման եղանակների և գյուղատնտեսական հումքի օգտագործման հնարավորությունների հետ։ Աշխատության թեմատիկ ընդգրկումը թույլ է տալիս այն դիտարկել նաև որպես տեխնիկական մշակաբույսերի և դրանց վերամշակման վերաբերյալ մասնագիտական գրականության օրինակ։ Պատմական և մշակութային առումով գիրքը կարևոր վկայություն է տասնիններորդ դարի հայերեն կիրառական գրականության և գյուղատնտեսական գիտելիքների տարածման պատմության համար։ Այդ ժամանակաշրջանում Կովկասի տնտեսական զարգացման կարևոր ուղղություններից էին հողագործության կատարելագործումը, արտադրական մշակաբույսերի տեսականու ընդլայնումը և գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման հնարավորությունների զարգացումը։ Բամբակագործությունը հատկապես կարևոր էր այն շրջաններում, որտեղ բնակլիմայական պայմանները նպաստավոր էին դրա մշակության համար, իսկ տեքստիլ արտադրության պահանջարկը խթանում էր հումքի արտադրության ընդլայնումը։ Թիֆլիսը հայ տպագրական, կրթական և հասարակական կյանքի նշանակալի կենտրոններից էր, որտեղ հրատարակվող գործնական գրականությունը նպաստում էր մասնագիտական գիտելիքների տարածմանը և տնտեսական գործունեության արդիականացմանը։ Հ. և Դ. Արզանյանցների տպարանում լույս տեսած այս աշխատությունը ներկայացնում է հայերեն գյուղատնտեսական գրականության այն ուղղությունը, որի նպատակն էր ընթերցողին հաղորդակից դարձնել արտադրական նոր հնարավորություններին և կիրառական գիտելիքներին։ Հրատարակությունը արժեքավոր է բամբակագործության պատմության, տեխնիկական մշակաբույսերի մշակության, գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման և տասնիններորդ դարի հայ տնտեսական մտքի ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է հետաքրքրել գյուղատնտեսության պատմաբաններին, ագրոնոմներին, բուսաբույծներին, մանածագործության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, տնտեսական կյանքի ուսումնասիրողներին և հին հայերեն մասնագիտական գրականությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Գրքի ընթերցողական ու պատմագիտական արժեքը պայմանավորված է գյուղատնտեսության և արհեստագործության փոխկապակցվածությունը ներկայացնելու, բամբակագործության արտադրական նշանակությունը բացահայտելու և հայերեն կիրառական գիտելիքի տարածման պատմությունը լուսաբանելու հնարավորությամբ։

Աշխատությունը գյուղատնտեսական գործնական բնույթի հրատարակություն է, որը նվիրված է ամերիկյան ծխախոտի մշակությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով դրա ցանքի կազմակերպման եղանակներին և Ղրիմում կատարված փորձերի արդյունքների կիրառմանը։ Այն նպատակ ունի ընթերցողին ծանոթացնելու նոր մշակաբույսի տարածման հնարավորություններին, մշակման առանձնահատկություններին և գյուղատնտեսական արտադրության մեջ դրա արդյունավետ ներդրման սկզբունքներին։ Հրատարակության հիմքում ընկած է գյուղատնտեսական փորձի և գործնական գիտելիքի տարածման գաղափարը, որի համաձայն՝ տարբեր աշխարհագրական միջավայրերում հաջողությամբ փորձարկված մշակաբույսերն ու մշակման եղանակները կարող են հարմարեցվել այլ շրջանների բնական և տնտեսական պայմաններին։ Ամերիկյան ծխախոտի մշակության նկատմամբ հետաքրքրությունը պայմանավորված էր գյուղատնտեսության զարգացման, մշակաբույսերի տեսականու ընդլայնման և նոր տնտեսական հնարավորությունների որոնման ձգտմամբ։ Ծխախոտը որպես տեխնիկական մշակաբույս առանձնահատուկ տեղ ուներ գյուղատնտեսական տնտեսության մեջ, քանի որ դրա արտադրությունը կարող էր ապահովել վաճառքի համար նախատեսված հումք և նպաստել գյուղացիական տնտեսությունների եկամտային հնարավորությունների ընդլայնմանը։ Աշխատության հիմնական թեմատիկ ուղղությունը ցանքի կազմակերպումն է, որը ծխախոտի մշակության հաջողության կարևոր նախապայմաններից է։ Գյուղատնտեսական տեսանկյունից ցանքը պահանջում է հաշվի առնել սերմերի որակը, հողի կառուցվածքը, խոնավության պայմանները, ջերմաստիճանը և բույսի աճի առանձնահատկությունները։ Մշակաբույսի բնականոն զարգացումը կախված է նաև հողի նախապատրաստման, սերմնացանի ժամանակի ընտրության և երիտասարդ բույսերի խնամքի ճիշտ կազմակերպումից։ Ղրիմում կատարված փորձերի հիշատակումը կարևորում է գործնական դիտարկումների և տեղական պայմաններում ստացված արդյունքների դերը գյուղատնտեսական գիտելիքի ձևավորման գործում։ Փորձարարական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս համեմատելու մշակաբույսի աճի տարբեր պայմանները, գնահատելու դրա հարմարվողականությունը և որոշելու մշակման առավել նպատակահարմար եղանակները։ Այս առումով հրատարակությունը ներկայացնում է գյուղատնտեսական նորարարության տարածման այն մոտեցումը, որի հիմքում ընկած է փորձի, դիտարկման և գործնական կիրառության համադրությունը։ Աշխատության կարևոր նշանակություններից է նաև գյուղատնտեսական գիտելիքների մատչելի տարածումը։ Գյուղատնտեսության զարգացումը մեծապես կախված է ոչ միայն բնական ռեսուրսների առկայությունից, այլև մշակման նոր եղանակների յուրացումից, արտադրական փորձի փոխանակումից և տնտեսավարողների մասնագիտական տեղեկացվածությունից։ Նոր մշակաբույսերի ներդրումը պահանջում է համապատասխան գիտելիքներ, քանի որ յուրաքանչյուր բույս ունի իր աճման, զարգացման և խնամքի առանձնահատկությունները։ Այսպիսի գործնական ձեռնարկները նպաստում են գյուղատնտեսական աշխատանքի գիտականացմանը՝ ավանդական փորձին ավելացնելով դիտարկումների և փորձարկումների վրա հիմնված մոտեցումներ։ Ծխախոտի մշակության ուսումնասիրությունը նաև հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու տեխնիկական բույսերի տնտեսական նշանակությանը։ Դրանց արտադրությունը կապում է հողագործությունը վերամշակող արհեստների և առևտրի հետ՝ ձևավորելով գյուղատնտեսական արտադրանքի իրացման նոր ուղղություններ։ Ծխախոտի մշակաբույսի տարածումը կարող էր հետաքրքրություն ներկայացնել այն տնտեսությունների համար, որոնք ձգտում էին ընդլայնել իրենց արտադրությունը և օգտվել շուկայում պահանջարկ ունեցող հումքի հնարավորություններից։ Այս տեսանկյունից աշխատությունը ոչ միայն բուսաբուծական, այլև գյուղատնտեսական տնտեսագիտության որոշակի նշանակություն ունեցող հրատարակություն է։ Այն արտացոլում է արտադրողականության բարձրացման, նոր մշակաբույսերի փորձարկման և գյուղատնտեսական տնտեսության դիվերսիֆիկացման վերաբերյալ ժամանակաշրջանի գործնական հետաքրքրությունները։ Գրական և մասնագիտական առումով հրատարակությունը պատկանում է գյուղատնտեսական հրահանգների ու գործնական ագրոնոմիական ձեռնարկների ժանրին։ Նրան բնորոշ է կիրառական ուղղվածությունը, պարզաբանական շարադրանքը և կոնկրետ արտադրական խնդրի լուծման նպատակադրումը։ Ի տարբերություն ընդհանուր գյուղատնտեսական տեսական աշխատությունների՝ նման հրատարակությունները կենտրոնանում են որոշակի մշակաբույսի արտադրության վրա՝ ընթերցողին ներկայացնելով դրա մշակության համար անհրաժեշտ գիտելիքներն ու գործնական մոտեցումները։ Աշխատության արժեքը պայմանավորված է նաև նրանով, որ այն գյուղատնտեսական փորձի տարածումը դիտարկում է որպես տնտեսական առաջընթացի և արտադրական մշակույթի զարգացման կարևոր միջոց։ Պատմական և մշակութային առումով գիրքը հետաքրքիր վկայություն է տասնիններորդ դարի հայերեն գյուղատնտեսական գրականության զարգացման և գործնական գիտելիքների տարածման պատմության համար։ Այդ ժամանակաշրջանում Կովկասի տարբեր շրջաններում աճում էր գյուղատնտեսական արտադրության կատարելագործման, նոր մշակաբույսերի ներմուծման և եվրոպական ու այլ տարածաշրջանների փորձի ուսումնասիրման հետաքրքրությունը։ Թիֆլիսը հայ տպագրական և մտավոր կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ հրատարակվում էին կրթական, գիտական, տնտեսական և կիրառական բնույթի գրքեր։ Հայերեն գյուղատնտեսական ձեռնարկների հրատարակությունը նպաստում էր մասնագիտական գիտելիքների տարածմանը և հայ ընթերցողի՝ ժամանակակից տնտեսական ու տեխնիկական նորություններին հաղորդակից դառնալուն։ Այս հրատարակությունը կարևոր է նաև գյուղատնտեսական փորձի միջազգային փոխանակման պատմության տեսանկյունից, քանի որ դրա թեման կապում է ամերիկյան ծխախոտի մշակության փորձը Ղրիմի գյուղատնտեսական միջավայրի և կովկասյան ընթերցողական շրջանակների հետ։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես էին նոր մշակաբույսերի վերաբերյալ տեղեկությունները տարածվում տարբեր տարածաշրջաններում և ինչպես էին տեղական փորձարկումները նպաստում գյուղատնտեսական գիտելիքի զարգացմանը։ Աշխատությունը արժեքավոր է հայ գյուղատնտեսական գրականության պատմության, բուսաբուծության, տեխնիկական մշակաբույսերի տարածման, ագրոնոմիական փորձարարության և տասնիններորդ դարի տնտեսական կյանքի ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում գյուղատնտեսության պատմաբանների, ագրոնոմների, բուսաբույծների, տնտեսագիտական պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների և հին հայերեն մասնագիտական գրականությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Նրա պատմամշակութային արժեքը հատկապես դրսևորվում է գիտական ու գործնական գիտելիքների տարածման, գյուղատնտեսական նորարարությունների նկատմամբ հետաքրքրության և հայերեն կիրառական գրականության ձևավորման պատմությունը ներկայացնելու հնարավորության մեջ։

Աշխատությունը նվիրված է Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու յոթ խորհուրդներից մեկի՝ ապաշխարության խորհրդի աստվածաբանական, ծիսական և հովվական նշանակությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով քահանաների պարտականություններին, հոգևոր պատասխանատվությանը և այդ խորհրդի պատշաճ կատարման սկզբունքներին։ Այն նախատեսված է հոգևորականների համար՝ որպես եկեղեցական ծառայության կարևորագույն բնագավառներից մեկի վերաբերյալ ուսուցողական և գործնական նշանակություն ունեցող աշխատություն։ Ապաշխարության խորհուրդը քրիստոնեական հավատքի մեջ մարդու հոգևոր վերականգնման, մեղքերի գիտակցման, զղջման և Աստծո հետ հաշտության կարևորագույն միջոցներից է։ Դրա հիմքում ընկած է այն համոզմունքը, որ մարդը, գիտակցելով իր մեղավորությունը և անկեղծորեն ձգտելով փոխել իր կյանքը, կարող է աստվածային ողորմությամբ ստանալ մեղքերի թողություն և վերադառնալ հոգևոր կյանքի ճշմարիտ ուղուն։ Այս խորհուրդը կարևոր տեղ է զբաղեցնում քրիստոնեական դավանաբանության մեջ, քանի որ միավորում է անհատի ներքին բարոյական վերափոխումը, եկեղեցական միջնորդությունը և աստվածային ներողամտության գաղափարը։ Աշխատության հիմնական գաղափարական ուղղություններից է քահանայի դերի լուսաբանումը ապաշխարության խորհրդի իրականացման ընթացքում։ Քահանան հանդես է գալիս ոչ միայն որպես եկեղեցական արարողության կատարող, այլև որպես հոգևոր հովիվ, խորհրդատու և հավատացյալի հոգևոր վերականգնմանն աջակցող անձ։ Նրա պարտականությունն է լսել ապաշխարողին, օգնել նրան գիտակցելու իր արարքների բարոյական հետևանքները, խրախուսել անկեղծ զղջումը և առաջնորդել դեպի քրիստոնեական կյանքի վերականգնումը։ Այս ծառայությունը պահանջում է աստվածաբանական գիտելիքներ, եկեղեցական կանոնների իմացություն, հոգևոր խոհեմություն, համբերություն և մարդկային ապրումներին ըմբռնումով մոտենալու կարողություն։ Քահանայի հովվական պատասխանատվության կարևոր կողմերից է նաև ապաշխարողի նկատմամբ ողորմած և միաժամանակ սկզբունքային վերաբերմունքը՝ զուգակցելով քրիստոնեական ներողամտությունը բարոյական պատասխանատվության գիտակցման հետ։ Ապաշխարության խորհուրդը ենթադրում է մի քանի փոխկապակցված հոգևոր հանգրվաններ՝ մեղքի գիտակցում, անկեղծ զղջում, մեղքերի խոստովանություն, ներողության հայցում և կյանքի ուղղության բարեփոխում։ Զղջումը դիտարկվում է որպես մարդու ներքին հոգևոր վերափոխման սկիզբ, երբ նա ոչ միայն ընդունում է իր սխալները, այլև գիտակցում դրանց հակասությունը քրիստոնեական բարոյական սկզբունքներին։ Խոստովանությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու սեփական հոգևոր վիճակը և ազատագրվելու մեղքի ծանրությունից՝ անկեղծորեն դիմելով Աստծո ողորմությանը։ Մեղքերի արձակման արարողությունը խորհրդանշում և արտահայտում է աստվածային ներողամտությունը, իսկ ապաշխարական խրատներն ու հանձնարարությունները նպատակ ունեն նպաստելու հավատացյալի հետագա բարոյական կատարելագործմանը։ Այս գործընթացում առանձնահատուկ կարևորություն ունի այն հանգամանքը, որ ապաշխարությունը չպետք է սահմանափակվի միայն ծիսական գործողությամբ, այլ պետք է արտահայտվի մարդու իրական վարքագծային փոփոխությամբ, բարեգործությամբ, խոնարհությամբ և քրիստոնեական պատվիրաններին հետևելու պատրաստակամությամբ։ Աշխատության կարևոր թեմատիկ ուղղություններից է նաև քահանայի հոգևոր և բարոյական պատրաստվածության խնդիրը։ Ապաշխարության խորհրդի կատարման ընթացքում հոգևորականը պարտավոր է առաջնորդվել եկեղեցական կանոններով և քրիստոնեական բարոյականության սկզբունքներով՝ պահպանելով խոստովանության գաղտնիությունը, հավատացյալի արժանապատվությունը և հոգևոր վստահության մթնոլորտը։ Խոստովանության գաղտնիությունը եկեղեցական ծառայության հիմնարար պահանջներից է, քանի որ հավատացյալը պետք է կարողանա անկաշկանդ ներկայացնել իր հոգևոր դժվարություններն ու մեղքերը՝ վստահ լինելով, որ իր խոստովանությունը կմնա հոգևորականի պատասխանատվության ներքո։ Քահանայի խոհեմությունը, արդարամտությունը և բարեսրտությունը կարևոր պայմաններ են ապաշխարության խորհրդի հոգևոր արդյունավետության համար։ Աշխատությունը գաղափարական առումով ընդգծում է նաև մեղքի, խղճի և ազատ կամքի փոխհարաբերությունը։ Քրիստոնեական աշխարհայացքում մարդը պատասխանատու է իր ընտրությունների և արարքների համար, իսկ ապաշխարությունը հնարավորություն է տալիս վերանայելու սեփական վարքագիծը և վերականգնելու խաթարված հարաբերությունները Աստծո, մերձավորների և հասարակության հետ։ Մեղքի գիտակցումը դիտարկվում է ոչ թե որպես հուսահատության պատճառ, այլ որպես հոգևոր արթնացման և բարոյական կատարելագործման նախապայման։ Ներողամտությունը չի նշանակում պատասխանատվությունից ազատում, այլ ենթադրում է անկեղծ զղջում և հետագա կյանքի բարեփոխման գիտակցված ձգտում։ Այս իմաստով ապաշխարության խորհուրդը միաժամանակ ունի անհատական, հասարակական և դաստիարակչական նշանակություն։ Այն նպաստում է մարդու ինքնաճանաչմանը, բարոյական զգոնությանը, փոխադարձ ներողամտությանը և քրիստոնեական համայնքի հոգևոր համերաշխությանը։ Գրական և կառուցվածքային առումով աշխատությունը պատկանում է եկեղեցական ուսուցողական, հովվական և ծիսական-կանոնական գրականության ժանրին։ Նրան բնորոշ են հոգևորականներին ուղղված խրատական շարադրանքը, աստվածաբանական բացատրությունները և գործնական ծառայության հետ կապված հարցերի ներկայացումը։ Նման աշխատությունների կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք համադրում են դավանաբանական գիտելիքը և եկեղեցական առօրյա գործունեության պահանջները՝ հոգևորականին տրամադրելով անհրաժեշտ գիտելիքներ ու բարոյական կողմնորոշիչներ։ Պատմական և մշակութային առումով հրատարակությունը կարևոր տեղ ունի հայ եկեղեցական գրականության և հոգևոր կրթության պատմության մեջ։ Տասնիններորդ դարում հայ եկեղեցական կյանքում մեծ նշանակություն ուներ հոգևորականության պատրաստվածության բարձրացումը, եկեղեցական կանոնների միասնական կիրառությունը և հավատացյալների կրոնական կրթության զարգացումը։ Այսպիսի հրատարակությունները նպաստում էին քահանայական ծառայության մասնագիտական ու բարոյական կողմերի ամրապնդմանը և եկեղեցու հովվական առաքելության արդյունավետ իրականացմանը։ Կոստանդնուպոլիսը հայ հոգևոր, կրթական և տպագրական կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ լույս տեսնող կրոնական գրքերը տարածվում էին տարբեր հայ համայնքներում՝ նպաստելով ազգային եկեղեցական ժառանգության պահպանմանը։ Պողոս Արապյան Ապուչեխցու տպագրական գործունեությունը կարևոր դեր է ունեցել հայ գրքի պատմության մեջ, իսկ նրա հրատարակած կրոնական աշխատությունները նպաստել են աստվածաբանական և ծիսական գիտելիքների տարածմանը։ Գիրքը արժեքավոր սկզբնաղբյուր է ապաշխարության խորհրդի պատմության, հայ եկեղեցական հովվական ծառայության, քահանայական պարտականությունների և տասնիններորդ դարի հայ աստվածաբանական մտքի ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հոգևորականների, աստվածաբանների, եկեղեցական իրավունքի մասնագետների, պատմաբանների, կրոնագետների և հայ եկեղեցու ավանդույթներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Նրա ընթերցողական ու գիտական արժեքը հատկապես պայմանավորված է քահանայի հոգևոր պատասխանատվության, խոստովանության նշանակության, մեղքերի թողության և մարդու բարոյական վերափոխման հարցերի ներկայացմամբ՝ բացահայտելով ապաշխարության խորհրդի կենտրոնական տեղը հայ քրիստոնեական հոգևոր կյանքում։

Աշխատությունը Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու ծիսական գրականության կարևորագույն տեսակներից է և ներկայացնում է եկեղեցական խորհուրդների, սրբազան արարողությունների ու հոգևոր արարողակարգերի կատարման կարգը։ Մաշտոցը հայ եկեղեցական ավանդության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունեցող ծիսամատյան է, որը նախատեսված է հոգևորականների կողմից տարբեր առիթներով կատարվող եկեղեցական արարողությունների կազմակերպման և իրականացման համար։ Այն ընդգրկում է քրիստոնեական կյանքի կարևորագույն իրադարձություններին ուղեկցող ծիսական կարգեր՝ մարդու ծննդյան, մկրտության, եկեղեցական համայնք մուտք գործելու, ամուսնության, հիվանդության, մահվան և այլ հոգևոր ու հասարակական հանգամանքների առնչությամբ։ Գրքի հիմնական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ այն ամրագրում է Հայ եկեղեցու դարավոր ծիսական ժառանգությունը՝ ապահովելով արարողությունների հաջորդականության, աղոթքների, օրհնությունների և խորհրդանշական գործողությունների ավանդական ձևերի պահպանումը։ Մաշտոցի կարևորագույն բաժիններից է մկրտության խորհուրդը, որի միջոցով մարդն ընդունվում է քրիստոնեական հավատքի և եկեղեցական համայնքի մեջ։ Մկրտությունը քրիստոնեական աստվածաբանության մեջ դիտարկվում է որպես հոգևոր վերածննդի, մեղքերի սրբագործման և նոր կյանքի սկզբի խորհուրդ։ Դրան առնչվող ծիսական կարգը ներառում է աղոթքներ, օրհնություններ և խորհրդանշական գործողություններ, որոնց միջոցով արտահայտվում է մարդու հոգևոր մուտքը քրիստոնեական կյանք։ Ծիսական գրքի կարևոր ուղղություններից է նաև դրոշմի և հաղորդության խորհուրդների հետ կապված արարողակարգային ավանդությունը, որոնք մկրտության հետ միասին կազմում են քրիստոնեական հավատքի մեջ մարդու ներգրավման կարևոր բաղադրիչները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն նաև պսակի և ամուսնության արարողությունները, որոնց միջոցով եկեղեցին օրհնում և սրբագործում է տղամարդու և կնոջ ընտանեկան միությունը։ Հայ եկեղեցու ավանդության մեջ ամուսնությունը դիտարկվում է որպես հոգևոր ու բարոյական պատասխանատվության վրա հիմնված միություն, որը ենթադրում է փոխադարձ սեր, հավատարմություն, նվիրվածություն և ընտանիքի պահպանման պարտավորություն։ Պսակի ծիսական կարգը արտահայտում է ընտանիքի սրբազան նշանակությունը և ամուսնական կյանքի աստվածային օրհնության գաղափարը։ Մաշտոցում կարևոր տեղ են զբաղեցնում նաև հիվանդների այցելության, ապաշխարության, հոգևոր մխիթարության և օրհնության արարողությունները։ Դրանք արտահայտում են եկեղեցու հոգատարությունը մարդու կյանքի դժվարին ու փորձություններով լի ժամանակահատվածներում։ Հիվանդի համար կատարվող աղոթքները և հոգևոր արարողությունները նպատակ ունեն ամրապնդելու նրա հավատքը, մխիթարելու տառապանքը և Աստծուց հայցելու առողջություն ու զորություն։ Այս արարողությունները ցույց են տալիս, որ եկեղեցու հոգևոր առաքելությունը տարածվում է մարդու կյանքի բոլոր փուլերի վրա՝ ծնունդից մինչև կյանքի ավարտը։ Ծիսական ավանդության կարևոր մասն են կազմում նաև մահվան, հանգուցյալի հոգեհանգստի և թաղման հետ կապված կարգերը։ Դրանք արտահայտում են քրիստոնեական հավատը հանդերձյալ կյանքի, հարության և աստվածային ողորմության նկատմամբ։ Հանգուցյալի հիշատակության արարողությունները միաժամանակ հոգևոր մխիթարության միջոց են նրա հարազատների համար՝ օգնելով նրանց իրենց վիշտն արտահայտել աղոթքի և հավատքի միջոցով։ Այսպիսով, ծիսական գիրքը միավորում է մարդու կյանքի տարբեր հանգրվաններին համապատասխանող հոգևոր կարգերը՝ ընդգծելով եկեղեցու շարունակական ներկայությունը անհատի և ընտանիքի կյանքում։ Մաշտոցի կարևոր առանձնահատկություններից է աղոթքների, սաղմոսների, աստվածաշնչյան ընթերցումների և օրհնությունների համակարգված կիրառությունը։ Ծիսական յուրաքանչյուր գործողություն ունի իր խորհրդանշական և աստվածաբանական նշանակությունը, իսկ աղոթական խոսքը հանդիսանում է արարողության հոգևոր բովանդակության հիմնական արտահայտչամիջոցը։ Խորհուրդների կատարման ընթացքում խոսքը, շարժումը, օրհնությունը և ծիսական առարկաները միավորվում են մեկ ամբողջական համակարգում՝ արտահայտելով տեսանելի գործողությունների միջոցով հոգևոր իրականության ընկալումը։ Այս առումով Մաշտոցը ոչ միայն արարողությունների գործնական ուղեցույց է, այլև հայ եկեղեցական աստվածաբանության, ծիսական մտածողության և հոգևոր խորհրդանշանների կարևոր կրող։ Գրական և կառուցվածքային առումով աշխատությունը պատկանում է ծիսական-պաշտամունքային գրականության ժանրին։ Նրան բնորոշ են աղոթական բանաձևերը, պաշտոնական ծիսական ձևակերպումները, հոգևոր ընթերցումները և արարողությունների կատարման հաջորդական նկարագրությունները։ Լեզուն և շարադրանքը ենթարկված են պաշտամունքային նպատակին՝ պահպանելով եկեղեցական խոսքի ավանդական ոճը, հանդիսավորությունը և աստվածաբանական բովանդակությունը։ Մաշտոցի տեքստերը կարևոր նշանակություն ունեն նաև հայ եկեղեցական լեզվի, աղոթական գրականության և ծիսական տերմինաբանության ուսումնասիրության համար։ Պատմական ու մշակութային առումով Մաշտոցը հայ ժողովրդի հոգևոր և գրավոր ժառանգության անբաժանելի մասն է։ Դրա ծիսական ավանդույթը ձևավորվել և զարգացել է դարերի ընթացքում՝ արտացոլելով Հայ եկեղեցու աստվածաբանական մտածողությունը, պաշտամունքային սովորույթները և ազգային մշակութային առանձնահատկությունները։ Մաշտոցների բազմակի ընդօրինակումը, խմբագրումը և հրատարակումը նպաստել են ծիսական միասնականության պահպանմանը և եկեղեցական գիտելիքների փոխանցմանը։ Կոստանդնուպոլիսը հայ եկեղեցական, կրթական և տպագրական կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ կրոնական գրքերի հրատարակությունը նպաստում էր հայ համայնքի հոգևոր կարիքների բավարարմանը։ Պողոս Արապյանի տպագրական գործունեությունը նշանակալի տեղ է զբաղեցնում հայ գրքի պատմության մեջ, իսկ նրա տպարանում լույս տեսած կրոնական հրատարակությունները նպաստել են հայերեն ծիսական գրականության տարածմանը։ Աշխատությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է Հայ Առաքելական Եկեղեցու ծիսական ավանդության, խորհուրդների պատմության, եկեղեցական արարողակարգի և հայ հոգևոր մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Այն արժեքավոր է հոգևորականների, աստվածաբանների, ծիսագետների, եկեղեցական երաժշտության և աղոթական գրականության ուսումնասիրողների, պատմաբանների ու հայագետների համար։ Միաժամանակ այն կարևոր նշանակություն ունի հայ եկեղեցական ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու այն ծիսական համակարգի մասին, որի միջոցով դարեր շարունակ կազմակերպվել է հայ հավատացյալների հոգևոր կյանքը, պահպանվել եկեղեցական ավանդույթների շարունակականությունը և ամրապնդվել ազգային ու կրոնական ինքնությունը։

Աշխատությունը նվիրված է քրիստոնեական հավատի հիմնադրույթներին՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով Սուրբ Գրքի և Եկեղեցու նշանակությանը, դրանց փոխադարձ կապին և քրիստոնեական կրոնական կյանքի ձևավորման գործում ունեցած դերին։ Այն ներկայացնում է հավատքի այն սկզբունքները, որոնց վրա հիմնվում են քրիստոնեական աշխարհայացքը, դավանաբանական համոզմունքները և եկեղեցական ավանդությունը։ Ստեղծագործության հիմնական թեմատիկ առանցքը Սուրբ Գրքի հեղինակության, աստվածային հայտնության, եկեղեցական ուսմունքի և հավատացյալի հոգևոր կյանքի փոխհարաբերությունն է։ Քրիստոնեական դավանաբանության համաձայն՝ Սուրբ Գիրքը աստվածային հայտնության հիմնական գրավոր վկայությունն է, որի միջոցով մարդուն փոխանցվում են Աստծո, արարչագործության, մարդու հոգևոր բնույթի, մեղքի, փրկության և հավիտենական կյանքի մասին հիմնարար ճշմարտությունները։ Այն ոչ միայն կրոնական գիտելիքների աղբյուր է, այլև բարոյական առաջնորդության, հոգևոր լուսավորության և քրիստոնեական կյանքի կազմակերպման հիմք։ Սուրբ Գրքի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ճանաչելու քրիստոնեական հավատքի բովանդակությունը, հասկանալու աստվածաշնչյան պատմությունների ու պատվիրանների նշանակությունը և գիտակցելու դրանց ազդեցությունը անհատի ու հասարակության բարոյական կյանքի վրա։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է Եկեղեցու բնույթի և առաքելության ներկայացումը։ Քրիստոնեական ընկալմամբ՝ Եկեղեցին հավատացյալների հոգևոր համայնքն է, որը միավորված է մեկ հավատքով, քրիստոնեական վարդապետությամբ, խորհուրդներով և առաքելական ավանդությամբ։ Այն կոչված է պահպանելու և փոխանցելու աստվածային հայտնությունը, առաջնորդելու հավատացյալներին հոգևոր կյանքում, իրականացնելու քարոզչական ու դաստիարակչական առաքելություն և ապահովելու քրիստոնեական համայնքի շարունակականությունը։ Եկեղեցին դիտարկվում է ոչ միայն որպես պաշտամունքային կազմակերպություն, այլև որպես հոգևոր միասնության, կրոնական կրթության, բարոյական դաստիարակության և հասարակական համերաշխության կարևոր հաստատություն։ Սուրբ Գրքի և Եկեղեցու փոխհարաբերության հարցը քրիստոնեական աստվածաբանության հիմնարար խնդիրներից է։ Սուրբ Գիրքը պարունակում է քրիստոնեական հավատի գրավոր հիմքերը, իսկ Եկեղեցին պատմականորեն պահպանել, մեկնաբանել և փոխանցել է այդ գրավոր ժառանգությունը՝ այն կապելով առաքելական ավանդության և հավատացյալ համայնքի հոգևոր փորձառության հետ։ Այս փոխկապակցվածությունը կարևոր է քրիստոնեական վարդապետության ամբողջական ընկալման համար, քանի որ հավատքը չի սահմանափակվում միայն աստվածաշնչյան տեքստերի ընթերցմամբ, այլ ենթադրում է նաև դրանց իմաստի գիտակցում, հոգևոր յուրացում և գործնական կիրառություն։ Աշխատության գաղափարական ուղղվածության կարևոր բաղադրիչներից է հավատի և գիտելիքի հարաբերության լուսաբանումը։ Քրիստոնեական հավատը ներկայացվում է որպես մարդու գիտակցված հոգևոր դիրքորոշում, որը ներառում է Աստծո գոյության, աստվածային նախախնամության, Հիսուս Քրիստոսի փրկագործական առաքելության և քրիստոնեական վարդապետության հիմնական ճշմարտությունների ընդունումը։ Հավատքը միաժամանակ ենթադրում է բարոյական պատասխանատվություն, քանի որ ճշմարիտ կրոնական համոզմունքները պետք է արտահայտվեն մարդու վարքագծում, գործերում և ուրիշների նկատմամբ վերաբերմունքում։ Այս տեսանկյունից քրիստոնեական ուսմունքը կարևորում է սերը, ներողամտությունը, խոնարհությունը, արդարությունը, ողորմածությունը և մերձավորի հանդեպ պատասխանատվությունը։ Սուրբ Գրքի և Եկեղեցու մասին գիտելիքները դիտարկվում են որպես այդ արժեքների ճանաչման և կիրառման անհրաժեշտ նախապայմաններ։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակում կարևոր տեղ ունի նաև քրիստոնեական դավանանքի և եկեղեցական ավանդության պահպանման խնդիրը։ Դավանաբանական սկզբունքները ձևավորում են հավատացյալ համայնքի միասնականությունը և ապահովում քրիստոնեական ուսմունքի շարունակական փոխանցումը սերնդեսերունդ։ Եկեղեցական ավանդությունը, իր հերթին, պահպանում է հավատքի պատմական հիշողությունը, պաշտամունքային սովորույթները և աստվածաբանական մեկնության ժառանգությունը։ Այսպիսով՝ կրոնական գիտելիքը դիտարկվում է ոչ միայն որպես անհատական համոզմունքների ամբողջություն, այլև որպես համայնքային և պատմական ժառանգություն, որի պահպանման գործում կարևոր դեր ունեն եկեղեցական հաստատությունները, հոգևորականությունը և հավատացյալները։ Դավանաբանական գրականության համար բնորոշ է նաև ճշմարիտ հավատի և քրիստոնեական կյանքի միջև կապի ընդգծումը։ Հավատացյալը կոչված է ոչ միայն ճանաչելու կրոնական ուսմունքի դրույթները, այլև դրանք վերածելու իր առօրյա կյանքի սկզբունքների։ Սուրբ Գրքի պատվիրանները և եկեղեցական ուսուցումը ծառայում են մարդու բարոյական կատարելագործմանը, հոգևոր ինքնաճանաչմանը և հասարակական պատասխանատվության զարգացմանը։ Այս մոտեցման շրջանակում կրոնը ներկայացվում է որպես անհատի ամբողջական կյանքի ձևավորման կարևոր գործոն, որը միավորում է հավատքը, գիտելիքը, բարոյականությունը և հոգևոր փորձառությունը։ Գրական առումով աշխատությունը պատկանում է քրիստոնեական դավանաբանական և ուսուցողական աստվածաբանական գրականության ժանրին։ Այս ժանրին բնորոշ են կրոնական հասկացությունների բացատրությունը, հավատի հիմնադրույթների համակարգված ներկայացումը, աստվածաշնչյան և եկեղեցական հեղինակության կարևորումը և ընթերցողի հոգևոր կրթության նպատակադրումը։ Նման աշխատությունները սովորաբար ծառայում են որպես հավատի սկզբունքների ճանաչման և կրոնական գիտելիքների ամրապնդման միջոց՝ միաժամանակ նպաստելով աստվածաբանական մտածողության զարգացմանը։ Դրանց լեզվական ու շարադրական առանձնահատկությունը պայմանավորված է ուսուցողական նպատակով, երբ բարդ կրոնական գաղափարները ներկայացվում են բացատրական և դավանաբանական ձևակերպումների միջոցով։ Պատմական և մշակութային առումով հրատարակությունը կարևոր տեղ ունի տասնիններորդ դարի հայ կրոնական մտքի և հայերեն աստվածաբանական գրականության զարգացման պատմության մեջ։ Այդ ժամանակաշրջանում հայ համայնքներում մեծ նշանակություն էր տրվում քրիստոնեական կրթությանը, Սուրբ Գրքի ճանաչողությանը և եկեղեցական ավանդության պահպանմանը։ Հայերեն կրոնական գրականության հրատարակումը նպաստում էր հավատքի վերաբերյալ գիտելիքների տարածմանը, հոգևոր կրթության հասանելիության ընդլայնմանը և ազգային եկեղեցական ինքնության ամրապնդմանը։ Զմյուռնիան հայ տպագրական և մշակութային կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ հրատարակվող գրքերը ծառայում էին ինչպես տեղական հայ համայնքի, այնպես էլ ավելի լայն ընթերցողական շրջանակների կրթական և հոգևոր պահանջներին։ Գուլիելմոս Գրիֆիտի տպարանում լույս տեսած այս աշխատությունը ներկայացնում է այդ միջավայրում կրոնական գրականության հրատարակման և տարածման կարևորությունը։ Այն արժեքավոր է հայ աստվածաբանական մտքի, քրիստոնեական դավանաբանության, եկեղեցագիտության և տասնիններորդ դարի հայ կրոնական հրատարակությունների ուսումնասիրության համար։ Հատկապես հետաքրքրություն է ներկայացնում Սուրբ Գրքի և Եկեղեցու վերաբերյալ հարցերի արծարծումը՝ որպես քրիստոնեական ինքնության և հոգևոր կյանքի երկու հիմնարար բաղադրիչների։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել աստվածաբանների, հոգևորականների, կրոնագետների, եկեղեցու պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների, հայագետների, ինչպես նաև քրիստոնեական վարդապետությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Նրա ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է հավատի հիմքերի, աստվածաշնչյան հեղինակության, եկեղեցական ավանդության և քրիստոնեական բարոյականության վերաբերյալ ամբողջական պատկերացում ձևավորելու հնարավորությամբ։

Աշխատությունը կանոնական և կրոնաբարոյական բնույթի հրատարակություն է, որը վերաբերում է բարեպաշտ ծնողների կողմից իրենց զավակներին սուրբ հովանավորությանն ու պաշտպանությանը հանձնելու ավանդույթին։ Այն արտացոլում է քրիստոնեական աշխարհայացքում ընտանիքի, ծնողական պատասխանատվության, երեխաների հոգևոր դաստիարակության և սրբազան հովանավորության գաղափարների կարևորությունը։ Ստեղծագործության հիմքում ընկած է այն համոզմունքը, որ ծնողների պարտականությունը չի սահմանափակվում երեխաների նյութական կարիքների հոգածությամբ, այլ ներառում է նաև նրանց հոգևոր կյանքի ձևավորումը, քրիստոնեական արժեքների փոխանցումը և հավատքի ճանապարհով առաջնորդելու պատասխանատվությունը։ Երեխայի կյանքը դիտարկվում է որպես աստվածային պարգև, որի պահպանությունն ու բարոյական զարգացումը պահանջում են ծնողական հոգատարություն, աղոթք և եկեղեցական կյանքի հետ շարունակական կապ։ Այս համատեքստում սուրբ հովանավորությանը հանձնելը ձեռք է բերում առանձնահատուկ հոգևոր նշանակություն՝ արտահայտելով ծնողների վստահությունը աստվածային նախախնամության և սրբերի բարեխոսության նկատմամբ։ Աշխատության գաղափարական առանցքում ծնողական բարեպաշտության և երեխայի հոգևոր պաշտպանության փոխկապակցվածությունն է։ Քրիստոնեական ավանդության համաձայն՝ ծնողները կոչված են իրենց զավակներին դաստիարակելու հավատքի, խոնարհության, ազնվության, գթասրտության և բարոյական պատասխանատվության սկզբունքներով։ Այդ դաստիարակությունը սկսվում է ընտանիքից, որտեղ երեխան առաջին անգամ ծանոթանում է աղոթքին, եկեղեցական սովորույթներին և քրիստոնեական կենսակերպին։ Ծնողների կողմից զավակներին սուրբ հովանավորությանը հանձնելու գործողությունը խորհրդանշում է նրանց ցանկությունը՝ երեխաների կյանքը կապելու հոգևոր պաշտպանության և օրհնության հետ։ Այն նաև արտահայտում է ծնողների գիտակցությունը, որ երեխայի ապագան պահանջում է ոչ միայն մարդկային ջանքեր, այլև հավատքի վրա հիմնված հոգևոր զորակցություն։ Կանոնական բնույթի այսպիսի աշխատությունների նշանակությունը պայմանավորված է նաև կրոնական ավանդույթների և դրանց կիրառության կարգավորման անհրաժեշտությամբ։ Եկեղեցական կանոնները պատմականորեն ծառայել են հավատացյալների վարքագիծը, հոգևոր պարտականությունները և համայնքային կյանքը որոշակի սկզբունքներով կազմակերպելուն։ Դրանք սահմանել են այն արժեքային շրջանակը, որի ներսում իրականացվել են կրոնական արարողությունները, ընտանեկան բարեպաշտության դրսևորումները և երեխաների հոգևոր դաստիարակությանն ուղղված գործողությունները։ Այս առումով հրատարակությունը կարևորում է ծնողների և եկեղեցու փոխադարձ կապը՝ ընտանիքը դիտարկելով որպես քրիստոնեական դաստիարակության առաջնային միջավայր, իսկ եկեղեցին՝ որպես հոգևոր առաջնորդության և հավատքի պահպանման հաստատություն։ Աշխատության մեջ արտահայտված գաղափարները կապված են նաև սրբերի բարեխոսության և սուրբ հովանավորության վերաբերյալ քրիստոնեական պատկերացումների հետ։ Հայ եկեղեցական ավանդության մեջ սրբերի հիշատակը, նրանց կյանքի օրինակների ուսումնասիրությունը և բարեխոսության հայցումը կարևոր տեղ են զբաղեցնում հավատացյալի հոգևոր կյանքում։ Սրբերի հովանավորությանը դիմելը խորհրդանշում է նրանց առաքինությունների հետևելու, քրիստոնեական կյանքի ուղին ընտրելու և դժվարությունների մեջ հոգևոր զորակցություն փնտրելու ձգտումը։ Երեխաների նկատմամբ նման հոգևոր հոգածությունը դիտարկվում է որպես ծնողական սիրո և հավատքի արտահայտություն, որի նպատակն է նպաստել նրանց բարոյական ու հոգևոր հասունացմանը։ Աշխատության դաստիարակչական նշանակությունը հատկապես կարևոր է ընտանիքի և հասարակության փոխհարաբերությունների տեսանկյունից։ Ընտանիքը ներկայացվում է որպես այն հիմնական միջավայրը, որտեղ ձևավորվում են անհատի աշխարհայացքը, վարքագծային սկզբունքները և հոգևոր ինքնությունը։ Ծնողների բարեպաշտությունը, անձնական օրինակը և երեխաների նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքը դիտարկվում են որպես հաջորդ սերնդի քրիստոնեական դաստիարակության կարևոր նախապայմաններ։ Այսպիսով, աշխատությունը միավորում է կրոնական, կանոնական և մանկավարժական նշանակություն ունեցող գաղափարներ՝ ընդգծելով երեխայի կյանքի հոգևոր պաշտպանության և ընտանիքի բարոյական պատասխանատվության կարևորությունը։ Գրական և փաստաթղթային առումով հրատարակությունը պատկանում է եկեղեցական կանոնների ու կրոնաբարոյական կարգադրությունների ժանրին։ Նրան բնորոշ է նորմատիվ և ուսուցողական ուղղվածությունը, որի միջոցով ամրագրվում կամ ներկայացվում են կրոնական կյանքի որոշակի սկզբունքներ և դրանց համապատասխան գործելակերպը։ Նման հրատարակությունները կարևոր դեր են ունեցել եկեղեցական ավանդույթների պահպանման, հավատացյալների հոգևոր կրթության և ընտանեկան բարեպաշտության ձևերի տարածման գործում։ Պատմական ու մշակութային առումով աշխատությունը կարևոր տեղ ունի Երուսաղեմի հայ հոգևոր և տպագրական ժառանգության ուսումնասիրության մեջ։ Երուսաղեմը հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքի կարևոր կենտրոններից է, որտեղ Սրբոց Հակոբյանց միաբանությունը դարեր շարունակ պահպանել և զարգացրել է հայ եկեղեցական ավանդույթները, հոգևոր կրթությունը և գրավոր մշակույթը։ Հայկական տպագրական գործունեությունն այս միջավայրում ծառայել է ոչ միայն կրոնական գիտելիքների տարածմանը, այլև ազգային հոգևոր ինքնության պահպանմանը։ Սրբոց Հակոբյանց տպարանի հրատարակությունները կարևոր դեր են ունեցել հայ հավատացյալների համար եկեղեցական, ծիսական և բարոյադաստիարակչական գրականության հասանելիության ապահովման գործում։ Այս աշխատությունը արժեքավոր է հայ եկեղեցական կանոնական գրականության, ընտանեկան բարեպաշտության, երեխաների հոգևոր դաստիարակության և Երուսաղեմի հայ տպագրության պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում աստվածաբանների, եկեղեցական իրավունքի մասնագետների, պատմաբանների, ազգագրագետների, մանկավարժների և հայ հոգևոր մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Նրա ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է ընտանիքի, ծնողական պատասխանատվության, սրբերի հովանավորության և քրիստոնեական դաստիարակության փոխկապակցվածության բացահայտմամբ՝ ներկայացնելով հայ եկեղեցական ավանդության մեջ երեխայի հոգևոր պաշտպանության և բարոյական ձևավորման կարևորությունը։

Աշխատությունը Հայ Առաքելական Եկեղեցու ամուսնության և պսակի խորհրդի վերաբերյալ կանոնական բնույթի պաշտոնական փաստաթուղթ է, որի հիմնական նպատակն է ներկայացնել հարսանեկան հարաբերությունների կարգավորման եկեղեցական սկզբունքներն ու ամուսնության հաստատմանն առնչվող կանոնական պահանջները։ Այն արտացոլում է եկեղեցու այն մոտեցումը, ըստ որի՝ ամուսնությունը պարզապես ընտանեկան կամ հասարակական պայմանավորվածություն չէ, այլ քրիստոնեական հավատքի շրջանակում առանձնահատուկ հոգևոր և բարոյական նշանակություն ունեցող միություն։ Հարսանեկան կյանքի կազմակերպումը դիտարկվում է եկեղեցական ավանդության, քրիստոնեական բարոյականության և կանոնական իրավունքի սկզբունքների համատեքստում՝ կարևորելով ամուսնության օրինականությունը, ամուսինների փոխադարձ պարտավորությունները, ընտանիքի կայունությունը և եկեղեցական կարգի պահպանումը։ Կանոնական կոնդակի բովանդակային ուղղվածությունը կապված է ամուսնության վերաբերյալ եկեղեցական դիրքորոշման հստակեցման և հավատացյալ համայնքում համապատասխան կանոնների կիրառման հետ։ Քրիստոնեական ընկալմամբ պսակի խորհուրդը խորհրդանշում է տղամարդու և կնոջ միությունը, նրանց փոխադարձ նվիրվածությունը, սիրո և հավատարմության պարտավորությունը, ինչպես նաև ընտանիքի ձևավորման հոգևոր հիմքը։ Ամուսնությունը դիտարկվում է որպես պատասխանատու և երկարատև միություն, որը ենթադրում է ոչ միայն անձնական կապվածություն, այլև բարոյական պարտականություններ միմյանց, ընտանիքի և հասարակության նկատմամբ։ Այս համատեքստում կանոնական կարգավորումները նպատակ ունեն ապահովելու ամուսնական հարաբերությունների համապատասխանությունը եկեղեցական ավանդույթին և կանխելու այնպիսի իրավիճակները, որոնք կարող են հակասել քրիստոնեական ամուսնության սկզբունքներին։ Աշխատության կարևոր թեմատիկ ուղղություններից է ամուսնության եկեղեցական օրինականության հարցը։ Հայ եկեղեցու կանոնական իրավունքում ամուսնության կարգավորումը ներառում է ամուսնացող անձանց իրավունակության, ամուսնական արգելքների, ազգակցական կապերի, նախկին ամուսնական հարաբերությունների և պսակի կատարման եկեղեցական պայմանների վերաբերյալ սկզբունքներ։ Այս հարցերը կարևոր են ոչ միայն եկեղեցական արարողության պատշաճ իրականացման, այլև ընտանիքի իրավական, բարոյական և հոգևոր կայունության ապահովման տեսանկյունից։ Կանոնական մոտեցումը շեշտադրում է այն հանգամանքը, որ ամուսնությունը պետք է հիմնված լինի եկեղեցական կարգի, փոխադարձ համաձայնության և քրիստոնեական պատասխանատվության վրա։ Ընտանիքի կազմավորումը դիտարկվում է որպես հասարակական կյանքի կարևոր հիմք, քանի որ ընտանիքում են ձևավորվում սերունդների դաստիարակության, բարոյական արժեքների փոխանցման և համայնքային համերաշխության նախադրյալները։ Աշխատության գաղափարական նշանակությունը պայմանավորված է նաև եկեղեցու՝ որպես ոչ միայն հոգևոր, այլև հասարակական հարաբերությունների կարգավորման կարևոր հաստատության դերով։ Հայ եկեղեցին պատմականորեն մասնակցել է ընտանեկան կյանքի, ամուսնության, ազգակցական հարաբերությունների և հասարակական բարքերի կանոնակարգմանը՝ պահպանելով ազգային ու կրոնական ավանդույթների շարունակականությունը։ Կանոնական փաստաթղթերը նպաստել են եկեղեցական միասնական դիրքորոշման ամրապնդմանը և տարբեր համայնքներում ամուսնական հարաբերությունների կարգավորման ընդհանուր սկզբունքների պահպանմանը։ Դրանք միաժամանակ ծառայել են հոգևորականների գործունեության կազմակերպմանը՝ սահմանելով այն չափանիշները, որոնց հիման վրա պետք է իրականացվեր ամուսնության եկեղեցական հաստատումը։ Գրական և փաստաթղթային առումով հրատարակությունը պատկանում է կանոնական կարգադրությունների և եկեղեցական պաշտոնական փաստաթղթերի ժանրին։ Նրան բնորոշ են նորմատիվ շարադրանքը, կարգադրական բնույթը և գործնական կիրառության նպատակադրումը։ Ի տարբերություն աստվածաբանական կամ քարոզչական երկերի՝ նման փաստաթղթերի առաջնային նշանակությունը եկեղեցական կանոնների հստակ ամրագրումն ու դրանց կիրառության կարգավորումն է։ Դրանք կարևոր տեղեկություններ են պարունակում եկեղեցական կառավարման, ծիսական կարգապահության և հասարակական կյանքի նկատմամբ եկեղեցու իրավական ու բարոյական մոտեցումների վերաբերյալ։ Պատմական և մշակութային առումով աշխատությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է տասնիններորդ դարի սկզբի հայ եկեղեցական կյանքի, ամուսնական սովորույթների և կանոնական իրավունքի ուսումնասիրության համար։ Այդ ժամանակաշրջանում Կոստանդնուպոլիսը հայոց պատրիարքության, եկեղեցական կառավարման, կրթության և տպագրության կարևոր կենտրոններից էր։ Այստեղ հրատարակվող կրոնական ու կանոնական աշխատությունները նպաստում էին եկեղեցական կարգերի տարածմանը, հոգևորականության գործունեության կանոնակարգմանը և հայ համայնքի կրոնական կյանքի կազմակերպմանը։ Հայ եկեղեցին դարերի ընթացքում պահպանել է ամուսնության և ընտանիքի վերաբերյալ կանոնական հարուստ ավանդույթ, որի միջոցով կարգավորվել են ընտանեկան հարաբերությունները և ամրապնդվել քրիստոնեական բարոյական սկզբունքները։ Այս հրատարակությունը կարևոր վկայություն է այդ ավանդույթի գրավոր ամրագրման և հասարակական կյանքում դրա կիրառության վերաբերյալ։ Այն արժեքավոր է հայ եկեղեցական իրավունքի, ամուսնության պատմության, ծիսագիտության, ընտանեկան հարաբերությունների պատմության և հայ համայնքի սոցիալական կյանքի ուսումնասիրության համար։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում աստվածաբանների, եկեղեցական իրավունքի մասնագետների, պատմաբանների, ազգագրագետների, իրավաբանների և հայ եկեղեցու պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։ Նրա պատմագիտական և մշակութային նշանակությունը հատկապես դրսևորվում է այն հանգամանքով, որ հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես էին եկեղեցական կանոններն ազդում ընտանեկան կյանքի կազմակերպման, ամուսնության հասարակական ընկալման և համայնքային բարոյական նորմերի պահպանման վրա։

Աշխատությունը նվիրված է հին հռոմեական պատմության նշանավոր պետական և հասարակական գործիչներից մեկի՝ Մարկոս Պորցիոս Կատոնի, որը հայտնի է նաև Կատոն Ավագ անունով, կյանքին, գործունեությանը և պատմական կերպարին։ Նա Հռոմեական Հանրապետության քաղաքական, հասարակական և մտավոր կյանքի ազդեցիկ ներկայացուցիչներից էր, որի անունը կապվում է հռոմեական ավանդական բարքերի պահպանման, պետական կարգի ամրապնդման, հայրենասիրության, խստապահանջության և հասարակական պատասխանատվության գաղափարների հետ։ Նրա կենսագրության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու Հռոմեական Հանրապետության պատմական զարգացման կարևոր փուլերին, պետական կառավարման առանձնահատկություններին և հռոմեական հասարակության բարոյական ու մշակութային պատկերացումներին։ Կատոն Ավագը հայտնի էր իր քաղաքական գործունեությամբ, հռետորական կարողություններով, իրավական ու վարչական հարցերում ունեցած ազդեցությամբ և հռոմեական ավանդական արժեքների պաշտպանությամբ։ Նրա հասարակական դիրքորոշման հիմքում ընկած էին կարգապահության, աշխատասիրության, խնայողության, պարզակենցաղության և պետական շահի գերակայության սկզբունքները։ Նա քննադատաբար էր վերաբերվում շռայլությանը, բարքերի անկմանը և օտար մշակութային ազդեցությունների այն դրսևորումներին, որոնք, իր համոզմամբ, կարող էին թուլացնել հռոմեական հասարակության ավանդական հիմքերը։ Կատոնի կերպարը կարևոր է նաև այն պատճառով, որ նրա գործունեության միջոցով բացահայտվում են Հռոմի քաղաքական կյանքում առկա գաղափարական հակասությունները, ավանդույթի և նորարարության հարաբերությունները, ինչպես նաև պետական գործչի պատասխանատվության մասին հին հռոմեական պատկերացումները։ Նրա քաղաքական հայացքները հիմնված էին հանրապետական պետականության պահպանման, հասարակական կարգապահության և քաղաքացիների բարոյական պարտականությունների գիտակցման վրա։ Կատոնը կարևորում էր գյուղատնտեսությունը և հողագործական աշխատանքը՝ դրանք համարելով հասարակության տնտեսական կայունության ու քաղաքացիների բարոյական դաստիարակության կարևոր հիմքեր։ Նրա աշխարհայացքում հողագործը մարմնավորում էր աշխատասիրության, ինքնուրույնության և հայրենիքի նկատմամբ նվիրվածության հատկանիշները։ Այս գաղափարները սերտորեն կապված էին հռոմեական հանրապետական ավանդույթի հետ, որտեղ քաղաքացու արժանիքը գնահատվում էր ոչ միայն նրա անձնական հաջողություններով, այլև պետությանն ու հասարակությանը մատուցած ծառայություններով։ Կատոնի պատմական գործունեության կարևոր դրվագներից էր նրա մասնակցությունը Հռոմի քաղաքական և ռազմական կյանքին, հատկապես Պունիկյան պատերազմների ժամանակաշրջանում։ Նա մասնակցել է Հռոմի արտաքին քաղաքականությանն ու պետական կառավարման գործընթացներին, իսկ հետագայում դարձել է սենատական պահպանողականության և Կարթագենի նկատմամբ խիստ քաղաքականության հայտնի ներկայացուցիչներից մեկը։ Նրա անունը պատմական հիշողության մեջ պահպանվել է նաև Կարթագենի ոչնչացման անհրաժեշտության մասին արտահայտած դիրքորոշման շնորհիվ։ Կատոնի կենսագրությունն այս առումով հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու Հռոմի՝ միջերկրածովյան առաջատար տերության վերածվելու պատմական գործընթացը, ռազմական ընդլայնման հետևանքները և արտաքին նվաճումների ազդեցությունը հանրապետության ներքին հասարակական կյանքի վրա։ Նրա կերպարը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև գրականության և մտավոր մշակույթի պատմության տեսանկյունից։ Կատոնը հռոմեական արձակի վաղ շրջանի կարևոր ներկայացուցիչներից էր, իսկ նրա գրական ու հռետորական գործունեությունը նպաստել է լատինական գրավոր մշակույթի զարգացմանը։ Նրա աշխատություններից առանձնահատուկ նշանակություն ունի «Գյուղատնտեսության մասին» երկը, որը համարվում է լատիներեն պահպանված արձակ ամենահին ամբողջական գործերից մեկը և արժեքավոր տեղեկություններ է հաղորդում հռոմեական գյուղատնտեսության, տնտեսավարման և կենցաղի վերաբերյալ։ Կատոնի գործունեությունը ցույց է տալիս, որ պետական գործիչը կարող էր միաժամանակ լինել քաղաքական մտածող, հռետոր և գրող՝ իր գաղափարները տարածելով ինչպես հասարակական գործունեության, այնպես էլ գրավոր խոսքի միջոցով։ Աշխատության գաղափարական նշանակությունը կապված է պետական ծառայության, բարոյական սկզբունքների, քաղաքացիական պարտքի և հասարակական պատասխանատվության հարցերի հետ։ Կատոնի կերպարը ներկայացնում է այն համոզմունքը, որ պետության հզորությունը պայմանավորված է ոչ միայն ռազմական ուժով և նյութական հարստությամբ, այլև քաղաքացիների բնավորությամբ, օրենքների նկատմամբ հարգանքով, աշխատասիրությամբ և հասարակական շահի գիտակցմամբ։ Նրա կյանքի պատմությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու նաև անհատի և պետության հարաբերություններին, քաղաքական առաջնորդության բարոյական կողմին և ավանդական արժեքների պահպանման խնդրին։ Գրական ու պատմագրական առումով աշխատությունը պատկանում է անտիկ պատմական և կենսագրական գրականության ավանդույթին, որտեղ պատմական անձի կյանքի ու գործունեության ներկայացումը միաժամանակ ծառայում է ժամանակաշրջանի քաղաքական և հասարակական իրողությունների բացահայտմանը։ Կատոնի կերպարը հարմար նյութ է նաև բարոյադաստիարակչական մեկնաբանության համար, քանի որ նրա կյանքի օրինակով քննարկվում են առաքինության, խստապահանջության, պարտաճանաչության և հայրենասիրության գաղափարները։ Պատմական և մշակութային առումով հրատարակությունը կարևոր է հին Հռոմի պատմության ու դասական ժառանգության հայերեն ներկայացման տեսանկյունից։ Տասնիններորդ դարում Մխիթարյան միաբանությունը մեծ դեր է ունեցել անտիկ աշխարհի պատմության, գրականության և փիլիսոփայության ուսումնասիրության ու հայերեն տարածման գործում։ Դասական պատմական դեմքերի մասին աշխատությունները հայ ընթերցողին հնարավորություն էին տալիս հաղորդակից դառնալու եվրոպական հումանիստական կրթության ավանդույթներին, ծանոթանալու հին քաղաքակրթությունների պատմությանը և համաշխարհային մշակույթի կարևոր ներկայացուցիչներին։ Վիեննայի Մխիթարյան տպագրատան գործունեությունը նպաստել է այդ գիտելիքների տարածմանը և հայերեն գիտակրթական ու պատմական գրականության հարստացմանը։ Աշխատությունը արժեքավոր է հին Հռոմի պատմության, անտիկ կենսագրական գրականության, դասական հռետորության և հայերեն պատմագիտական հրատարակությունների ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում պատմաբանների, դասական բանասերների, գրականագետների, փիլիսոփայության պատմությամբ զբաղվող մասնագետների, մանկավարժների և հին աշխարհի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Նրա ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է ոչ միայն նշանավոր հռոմեացու կյանքի ճանաչմամբ, այլև պետականության, քաղաքացիական պարտքի, բարոյականության և հասարակական պատասխանատվության վերաբերյալ հարցերի շուրջ խորհելու հնարավորությամբ։

Աշխատությունը ներկայացնում է Սուրբ Սանդուխտ դպրոցի գործունեությունը կարգավորող կանոններն ու կազմակերպական սկզբունքները՝ անդրադառնալով կրթական հաստատության ներքին կյանքին, ուսումնական գործընթացի կազմակերպմանը, աշակերտների վարքագծին և դպրոցի առջև դրված կրթադաստիարակչական խնդիրներին։ Այն պատմական և վարչական նշանակություն ունեցող փաստաթուղթ է, որն արտացոլում է տասնիններորդ դարի հայ համայնքային կրթության կազմակերպման սկզբունքները, դպրոցական կարգապահության վերաբերյալ պատկերացումները և ազգային կրթական հաստատությունների գործունեության կանոնակարգման ձգտումը։ Դպրոցի կանոնների ու կարգի ամրագրումը կարևոր քայլ էր կրթական հաստատության բնականոն գործունեությունն ապահովելու, ուսուցիչների և աշակերտների պարտականությունները սահմանելու, ուսումնական առօրյան կազմակերպելու և կրթադաստիարակչական միասնական միջավայր ձևավորելու տեսանկյունից։ Աշխատության բովանդակային առանցքը դպրոցի ներքին կյանքի կանոնակարգումն է, որի շրջանակում առանձնահատուկ նշանակություն ունեն ուսումնական պարտականությունների կատարումը, դասերին կանոնավոր հաճախելը, ժամանակի ճիշտ օգտագործումը, դպրոցական կարգապահության պահպանումը և ուսումնական հաստատության սահմանած պահանջներին հետևելը։ Կանոնադրական բնույթի նման փաստաթղթերը կարևորում են աշակերտների պատասխանատվությունը, փոխադարձ հարգանքը, պատշաճ վարքագիծը և ուսումնական միջավայրի նկատմամբ հոգատար վերաբերմունքը։ Դպրոցը դիտարկվում է ոչ միայն որպես գիտելիքների փոխանցման վայր, այլև որպես անհատի մտավոր, բարոյական և հասարակական դաստիարակության միջավայր, որտեղ ձևավորվում են կարգապահության, աշխատասիրության, պարտաճանաչության և համակեցության սկզբունքները։ Հատուկ ուշադրության է արժանի հաստատության անվան մեջ օրիորդաց և տղաների կրթության համատեղ հիշատակումը, որը կարևոր տեղեկություն է տալիս դպրոցի կրթական կազմակերպման և հայ համայնքում տղաների ու աղջիկների ուսուցման նկատմամբ վերաբերմունքի մասին։ Աղջիկների կրթության կազմակերպումը հայ կրթական կյանքի նշանակալի խնդիրներից էր, քանի որ այն անմիջականորեն կապված էր ընտանիքի, հասարակության և ազգային մշակույթի զարգացման հետ։ Կրթված կանանց դերը կարևորվում էր ընտանեկան դաստիարակության, բարոյական արժեքների փոխանցման, գրագիտության տարածման և համայնքային կյանքի առաջընթացի տեսանկյունից։ Տղաների կրթության հետ մեկտեղ աղջիկների ուսուցման կազմակերպումը վկայում էր կրթության շրջանակների ընդլայնման և համայնքի տարբեր անդամների կրթական հնարավորությունների զարգացման ձգտման մասին։ Դպրոցական կանոնների սահմանումը նաև նպաստում էր աշակերտների միջև փոխադարձ հարգանքի, կարգապահության և համատեղ ուսումնական գործունեության մշակույթի ձևավորմանը։ Մանկավարժական տեսանկյունից աշխատությունը ներկայացնում է կրթության այն մոտեցումը, որի համաձայն՝ ուսուցումը պետք է ուղեկցվի բարոյական դաստիարակությամբ և կազմակերպված դպրոցական կյանքով։ Կրթական գործընթացի արդյունավետությունը պայմանավորված է ոչ միայն դասավանդվող գիտելիքների որակով, այլև հաստատության ներքին կարգուկանոնով, ուսուցիչների պատասխանատու աշխատանքով և աշակերտների պարտաճանաչ մասնակցությամբ։ Դպրոցական կանոնակարգը սահմանում է ընդհանուր վարքականոնային միջավայր, որի նպատակն է սովորողներին սովորեցնել հետևողականության, ինքնակարգապահության, պարտականությունների գիտակցման և հասարակական պատասխանատվության սկզբունքները։ Այսպիսի մոտեցումը կրթությունը դիտարկում է որպես ամբողջական գործընթաց, որտեղ մտավոր զարգացումը լրացվում է բնավորության ձևավորմամբ և հասարակական կյանքի համար անհրաժեշտ հատկանիշների զարգացմամբ։ Աշխատության կարևոր գաղափարական նշանակություններից է կրթական հաստատության նկատմամբ ընդհանուր պատասխանատվության և համայնքային համագործակցության արժևորումը։ Դպրոցի գործունեությունը պահանջում է ոչ միայն ուսուցիչների և ղեկավարության աշխատանք, այլև ծնողների, աշակերտների և համայնքի աջակցությունը։ Կանոնների պահպանումը նպաստում է կրթական միջավայրի կայունությանը, ուսումնական աշխատանքի շարունակականությանը և հաստատության ընդհանուր նպատակների իրականացմանը։ Այս տեսանկյունից աշխատությունը ներկայացնում է կրթության կազմակերպման այն սկզբունքները, որոնց հիմքում ընկած են կարգապահությունը, փոխադարձ վստահությունը և կրթական ընդհանուր նպատակի գիտակցումը։ Գրական և փաստաթղթային առումով հրատարակությունը պատկանում է դպրոցական կանոնադրությունների ու վարչական կարգավորումների ժանրին։ Նրան բնորոշ են պաշտոնական, կարգադրական և գործնական շարադրանքը, կանոնների համակարգված ներկայացումը և կրթական հաստատության գործունեության հստակ կազմակերպման նպատակադրումը։ Նման փաստաթղթերը կարևոր աղբյուր են դպրոցական կառավարման, մանկավարժական մոտեցումների, աշակերտական կարգապահության և կրթական հարաբերությունների պատմական ուսումնասիրության համար։ Պատմական ու մշակութային առումով աշխատությունը նշանակալի տեղ ունի Հնդկաստանի հայ համայնքի կրթական կյանքի և Կալկաթայի հայ մշակութային ժառանգության ուսումնասիրության մեջ։ Կալկաթան տասնիններորդ դարում հայ համայնքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ զարգանում էին համայնքային ինքնակազմակերպումը, բարեգործությունը, եկեղեցական գործունեությունը և կրթությունը։ Հեռավոր աշխարհագրական միջավայրում գործող հայ դպրոցները կարևոր դեր էին կատարում ազգային ինքնության, մայրենի լեզվի, կրոնական ավանդույթների և մշակութային հիշողության պահպանման գործում։ Հայկական դպրոցների ստեղծումն ու գործունեության կանոնակարգումը վկայում էին համայնքի՝ կրթությունը որպես ազգային շարունակականության և հասարակական առաջընթացի կարևոր միջոց ընկալելու մասին։ Արարատյան ընկերության տպագրական գործունեությունը նույնպես նշանակալի էր, քանի որ նպաստում էր հայերեն գրավոր մշակույթի տարածմանը և համայնքի կրթական ու մշակութային կարիքների բավարարմանը։ Այս հրատարակությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է Սուրբ Սանդուխտ դպրոցի պատմության, Կալկաթայի հայ համայնքի կրթական կազմակերպման, աղջիկների և տղաների ուսուցման պատմության, ինչպես նաև տասնիններորդ դարի հայ մանկավարժական մտքի ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում կրթության պատմաբանների, մանկավարժների, հայագետների, համայնքային պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների և հայկական սփյուռքի մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Գիրքը հատկապես արժեքավոր է նրանով, որ թույլ է տալիս պատկերացում կազմել հայ համայնքի կրթական ինքնակազմակերպման, դպրոցական կարգապահության ավանդույթների և կրթության միջոցով ազգային ու մշակութային ինքնությունը պահպանելու ձգտման մասին։

Աշխատությունը ներկայացնում է Մոսկվայում Լազարյանների նախաձեռնությամբ հիմնադրված Արևելյան լեզուների հայկական ճեմարանի կազմակերպական, վարչական և կրթական գործունեությունը կարգավորող պաշտոնական կանոնադրական փաստաթուղթը։ Այն կարևոր պատմական սկզբնաղբյուր է հայ կրթական հաստատությունների ձևավորման, մասնագիտական ուսուցման կազմակերպման, արևելագիտական գիտությունների զարգացման և հայ համայնքի կրթամշակութային գործունեության ուսումնասիրության համար։ Փաստաթղթի հիմնական նպատակն է սահմանել ճեմարանի գործունեության իրավական և կազմակերպական հիմքերը, հաստատության կառավարման սկզբունքները, ուսումնական գործընթացի կազմակերպման կարգը, կրթական պարտականությունները և հաստատության առջև դրված ընդհանուր խնդիրները։ Ճեմարանի հիմնադրումը կապված էր Լազարյան ընտանիքի կրթասիրական և բարեգործական նախաձեռնության հետ, որի նպատակն էր ստեղծել հայ երիտասարդության կրթությանն ու արևելյան լեզուների ուսումնասիրությանը ծառայող մասնագիտացված ուսումնական կենտրոն։ Կանոնադրական կարգավորումների կարևոր նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ կրթական հաստատության արդյունավետ գործունեությունը պահանջում էր ոչ միայն ուսումնական ծրագրերի մշակում, այլև կառավարման հստակ համակարգ, պատասխանատվության բաշխում, դասավանդման կազմակերպված ընթացք և կրթական գործունեության նկատմամբ վերահսկողություն։ Այսպիսի փաստաթղթերը սահմանում էին հաստատության իրավական կարգավիճակը, կառավարման մարմինների լիազորությունները, պաշտոնատար անձանց պարտականությունները և ուսումնական կյանքի կազմակերպման ընդհանուր սկզբունքները։ Ճեմարանի գործունեության առանձնահատուկ ուղղություններից էր արևելյան լեզուների ուսուցումը, որն ուներ ինչպես գիտական, այնպես էլ գործնական նշանակություն։ Արևելյան լեզուների իմացությունը կարևոր էր Ռուսաստանի և Արևելքի ժողովուրդների միջև դիվանագիտական, առևտրային, հասարակական ու մշակութային հարաբերությունների զարգացման համար։ Միաժամանակ հայ երիտասարդության համար այդ լեզուների ուսումնասիրությունը հնարավորություն էր ստեղծում խորացնելու սեփական լեզվամշակութային ժառանգության ճանաչողությունը, զբաղվելու թարգմանական գործունեությամբ և մասնակցելու արևելագիտական գիտելիքների զարգացմանը։ Ճեմարանի կրթական առաքելությունը չէր սահմանափակվում միայն լեզուների ուսուցմամբ. այն միտված էր նաև ընդհանուր մտավոր զարգացմանը, գիտական պատրաստվածության ձևավորմանը և կրթված մասնագետների դաստիարակությանը։ Այսպիսի կրթական միջավայրում լեզվական գիտելիքները դիտարկվում էին որպես պատմության, գրականության, կրոնի, մշակույթի և ժողովուրդների փոխհարաբերությունների ուսումնասիրության անհրաժեշտ հիմք։ Աշխատության կարևոր գաղափարական նշանակություններից է կրթության՝ որպես հասարակական առաջընթացի և ազգային զարգացման հիմնարար միջոցի ընկալումը։ Ճեմարանի ստեղծումը վկայում է այն գիտակցության մասին, որ ժողովրդի մտավոր ու մշակութային առաջընթացը մեծապես պայմանավորված է կազմակերպված կրթական հաստատությունների առկայությամբ, գիտելիքի համակարգված փոխանցմամբ և մասնագիտական պատրաստվածության ապահովմամբ։ Լազարյանների նախաձեռնությունը մարմնավորում էր կրթության միջոցով ազգային կարողությունների զարգացման, հայ երիտասարդության գիտական պատրաստման և հասարակական կյանքում նրա ակտիվ մասնակցության խթանման ձգտումը։ Կրթական հաստատության գործունեությունը կարևոր նշանակություն ուներ նաև հայերեն գիտական ու կրթական միջավայրի ընդլայնման, տարբեր լեզուների ու մշակույթների միջև կապերի ամրապնդման և հայ մտավորականության միջազգային հաղորդակցության հնարավորությունների զարգացման համար։ Փաստաթուղթը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև կրթության կառավարման պատմության տեսանկյունից։ Կանոնադրական կարգավորումները թույլ են տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպես էին ձևավորվում նոր տիպի մասնագիտացված ուսումնական հաստատությունները, ինչպիսի սկզբունքներով էր կազմակերպվում դրանց վարչական կյանքը և ինչպես էին համադրվում բարեգործական նախաձեռնությունը, պետական հովանավորությունը և կրթական նպատակները։ Հաստատության կայսերական հովանավորության հանգամանքը կարևոր է նրա իրավական ու հասարակական դիրքի ընկալման համար, քանի որ այն արտացոլում է կրթական հաստատությունների և պետական իշխանության հարաբերությունների պատմական առանձնահատկությունները։ Միաժամանակ փաստաթուղթը ներկայացնում է կրթության կազմակերպման այն մոդելը, որտեղ ազգային նախաձեռնությունը և հասարակական բարեգործությունը կարող էին նշանակալի դեր ունենալ բարձրագույն կրթական նպատակների իրականացման գործում։ Պատմական առումով ճեմարանը դարձավ հայ մտավոր և գիտական կյանքի կարևոր կենտրոններից մեկը՝ նպաստելով արևելագիտության, հայագիտության, լեզվաբանության, պատմագիտության և թարգմանական գործունեության զարգացմանը։ Լազարյանների կրթական նախաձեռնությունը հատկապես կարևոր էր այն պայմաններում, երբ հայ ժողովրդի տարբեր համայնքներում աճում էր ժամանակակից կրթության, գիտական գիտելիքների և մասնագիտական պատրաստվածության պահանջարկը։ Մոսկվայում նման հաստատության ստեղծումը հայ երիտասարդության համար նոր հնարավորություններ էր բացում՝ հնարավորություն տալով ստանալու կազմակերպված կրթություն և ներգրավվելու միջազգային գիտական ու մշակութային միջավայրում։ Ճեմարանի հետագա գործունեությունը նշանակալի ազդեցություն ունեցավ հայ կրթական մտքի և արևելագիտական ուսումնասիրությունների զարգացման վրա։ Այն դարձավ հայ և ռուս գիտական շրջանակների համագործակցության կարևոր միջավայր և նպաստեց արևելյան ժողովուրդների լեզուների, պատմության ու մշակույթի ուսումնասիրությանը։ Գրական և փաստաթղթային առումով աշխատությունը պատկանում է կրթական կանոնադրությունների ու հաստատությունների պաշտոնական կարգավորումների ժանրին։ Նրան բնորոշ են իրավական և վարչական շարադրանքի հստակությունը, դրույթների համակարգված ներկայացումը և գործնական նպատակադրումը։ Ի տարբերություն սովորական ուսումնական ձեռնարկների՝ այս հրատարակության արժեքը պայմանավորված է ոչ թե գիտելիքի անմիջական ուսուցմամբ, այլ կրթական հաստատության գործունեության սկզբունքների և կազմակերպական հիմքերի ամրագրմամբ։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու տասնիններորդ դարի կրթական կառավարման լեզուն, պաշտոնական փաստաթղթերի կառուցվածքը և ուսումնական հաստատությունների իրավական կարգավորման ավանդույթները։ Պատմամշակութային տեսանկյունից աշխատությունը կարևոր վկայություն է հայ բարեգործական շարժման, կրթական հաստատությունների հիմնադրման և ազգային մտավոր կյանքի զարգացման պատմության համար։ Այն արտացոլում է Լազարյան ընտանիքի բացառիկ ներդրումը հայ կրթության և գիտության զարգացման գործում, ինչպես նաև հայ համայնքի՝ կրթության միջոցով ազգային ինքնությունը պահպանելու և հասարակական դիրքն ամրապնդելու ձգտումը։ Գիրքը արժեքավոր սկզբնաղբյուր է Լազարյան ճեմարանի պատմությամբ, հայ-ռուսական կրթական հարաբերություններով, արևելագիտության զարգացմամբ, տասնիններորդ դարի մանկավարժական մտքով և հայ բարեգործական գործունեությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև պատմաբանների, մանկավարժների, իրավաբանների, արևելագետների, հայագետների և գրադարանային ու մատենագիտական հավաքածուների ուսումնասիրողների համար։ Նրա ընթերցողական և գիտական արժեքը հատկապես դրսևորվում է հայ կրթական հաստատությունների կազմակերպման պատմությունը, ազգային բարեգործության դերը և գիտելիքի տարածման ինստիտուցիոնալ հիմքերը բացահայտելու հնարավորության մեջ։