Պատրաստի նյութեր

Աշխատությունը նվիրված է երկու գիտակրթական և հոգևոր կենտրոնների պատմական ու մշակութային նշանակության ներկայացմանը՝ դրանք դիտարկելով որպես գիտելիքի պահպանման, ուսումնառության, ձեռագրական մշակույթի և մտավոր կյանքի զարգացման կարևոր օջախներ։ Հեղինակի ուշադրության կենտրոնում այդ հաստատությունների ծագումն ու ձևավորումն է, դրանց գործունեության պատմական պայմանները, կրթական ավանդույթները և հասարակական ու մշակութային կյանքում ունեցած դերակատարությունը։ Քննության են առնվում այն գործիչները, ուսուցիչները, հոգևորականներն ու գիտնականները, որոնց գործունեությամբ պայմանավորվել է կենտրոնների հեղինակությունը և գիտական ժառանգության շարունակականությունը։ Առանձնահատուկ նշանակություն է տրվում ուսուցման կազմակերպմանը, գիտելիքի փոխանցման եղանակներին, ուսումնասիրվող առարկաների շրջանակին և մտավոր գործունեության այն ուղղություններին, որոնք զարգացել են տվյալ հաստատությունների ներսում։ Դիտարկվում է ձեռագրերի ստեղծման, ընդօրինակման, պահպանման և մեկնաբանման մշակույթը, ինչպես նաև գրադարանների ու ձեռագրատների նշանակությունը պատմական և գիտական ժառանգության փոխանցման գործում։ Երկու կենտրոնների համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու դրանց ընդհանուր գծերը և առանձնահատկությունները՝ կապված պատմական միջավայրի, կրթական ուղղվածության, գիտական հետաքրքրությունների ու մշակութային կապերի հետ։ Կարևորվում է նաև այդ օջախների փոխհարաբերությունը շրջակա հասարակության հետ, քանի որ նման հաստատությունները հաճախ հանդես են եկել ոչ միայն որպես ուսումնական տարածքներ, այլև որպես գրականության, պատմագրության, աստվածաբանության, փիլիսոփայական մտքի և արվեստի զարգացման կենտրոններ։ Ուսումնասիրությունը կարող է ներառել ճարտարապետական համալիրների, նյութական մշակույթի հուշարձանների, արձանագրությունների և գրավոր աղբյուրների քննություն՝ դրանց միջոցով վերականգնելով հաստատությունների գործունեության տարբեր փուլերը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում պատմական փոփոխությունների պայմաններում գիտակրթական ավանդույթների պահպանմանը և հետագա սերունդների վրա դրանց թողած ազդեցությանը։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը հնարավորություն է տալիս երկու գիտական օջախների պատմությունը դիտարկել կրթության և մշակույթի ավելի լայն զարգացման համատեքստում՝ ընդգծելով դրանց ներդրումը գիտելիքի պահպանման, մտավոր ժառանգության փոխանցման և կրթական ավանդույթների ձևավորման գործում։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի՝ բազմակողմ առևտրային համակարգին ինտեգրման տնտեսական ազդեցությունների ուսումնասիրությանը՝ արտաքին առևտրի, ներքին արտադրության, մրցակցության, ներդրումային միջավայրի և տնտեսության առանձին ճյուղերի զարգացման տեսանկյունից։ Հետազոտության շրջանակում վերլուծվում են միջազգային առևտրի ազատականացման տեսական հիմքերը և այն տնտեսական մեխանիզմները, որոնց միջոցով մաքսային ու ոչ մաքսային սահմանափակումների փոփոխությունը կարող է անդրադառնալ ապրանքների և ծառայությունների շրջանառության, արտադրողների մրցունակության և սպառողական շուկայի վրա։ Քննության են առնվում անդամակցությունից բխող պարտավորությունների և առևտրային կանոնների ազդեցությունները ներմուծման ու արտահանման կառուցվածքի, արտաքին շուկաների հասանելիության և տեղական ձեռնարկությունների գործունեության պայմանների վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում արդյունաբերության և գյուղատնտեսության այն ոլորտներին, որոնք միջազգային մրցակցության ուժեղացման պայմաններում կարող են բախվել արտադրողականության, տեխնոլոգիական արդիականացման, արտադրանքի որակի և ծախսերի կառավարման նոր պահանջների։ Միաժամանակ դիտարկվում են արտահանող կազմակերպությունների համար միջազգային շուկաներում ավելի կանխատեսելի առևտրային պայմանների և ընդհանուր կանոնների նշանակությունը։ Վերլուծության կարևոր ուղղություն է ներմուծման ազատականացման ազդեցությունը ներքին գների, ապրանքային առաջարկի, սպառողների ընտրության և տեղական արտադրողների մրցակցային դիրքերի վրա։ Ուսումնասիրվում է նաև արտաքին առևտրային քաղաքականության և ներդրումային միջավայրի փոխկապակցվածությունը՝ հաշվի առնելով տնտեսական կանոնների կանխատեսելիության և միջազգային տնտեսական հարաբերությունների ինստիտուցիոնալ կարգավորման նշանակությունը։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ ծառայությունների առևտրին, մտավոր սեփականության հետ կապված տնտեսական հարցերին և ձեռնարկությունների՝ միջազգային չափանիշներին հարմարվելու անհրաժեշտությանը։ Տնտեսական հետևանքները գնահատելիս կարևորվում է դրական և բացասական ազդեցությունների տարբերակված դիտարկումը, քանի որ դրանց բնույթը կարող է էապես տարբերվել ըստ տնտեսության ճյուղերի, ձեռնարկությունների չափերի և արտաքին մրցակցության նկատմամբ զգայունության։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատելու Հայաստանի մասնակցությունը համաշխարհային առևտրային համակարգին որպես տնտեսական ինտեգրման բազմակողմ գործընթաց և բացահայտելու դրա կապը արտաքին առևտրի կառուցվածքային փոփոխությունների, ազգային տնտեսության մրցունակության և երկարաժամկետ տնտեսական զարգացման հետ։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի գյուղատնտեսության ոլորտում կոոպերացիայի տնտեսական նշանակության, կազմակերպական նախադրյալների և զարգացման հնարավորությունների ուսումնասիրությանը՝ Կոտայքի մարզի գյուղատնտեսական տնտեսությունների օրինակով։ Հետազոտության շրջանակում կոոպերատիվ կազմակերպումը դիտարկվում է որպես փոքր և միջին գյուղացիական տնտեսությունների ռեսուրսների համատեղ օգտագործման, արտադրական ծախսերի նվազեցման, շուկայական հնարավորությունների ընդլայնման և տնտեսական գործունեության արդյունավետության բարձրացման հնարավոր մեխանիզմ։ Քննության են առնվում գյուղատնտեսական արտադրողների գործունեության հիմնական խնդիրները՝ հողային և արտադրական ռեսուրսների մասնատվածությունը, տեխնիկական միջոցների սահմանափակ հասանելիությունը, իրացման դժվարությունները, ֆինանսական հնարավորությունները, արտադրանքի պահպանման ու վերամշակման ենթակառուցվածքների վիճակը և շուկաների հետ կապերի կազմակերպումը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում այն տնտեսական և կազմակերպական պայմաններին, որոնց առկայության դեպքում տնտեսությունների համագործակցությունը կարող է նպաստել արտադրության արդյունավետության բարձրացմանը։ Կոտայքի մարզի օրինակով ուսումնասիրվում են գյուղատնտեսության մասնագիտացման, տնտեսությունների կառուցվածքի, արտադրական ներուժի և տարածքային առանձնահատկությունների հետ կապված գործոնները՝ գնահատելու տարբեր ձևերի կոոպերացիայի կիրառելիությունը։ Դիտարկվում են արտադրական, մատակարարման, սպասարկման, իրացման և այլ ուղղություններով համագործակցության հնարավորությունները, ինչպես նաև գյուղատնտեսական տեխնիկայի, պահեստային տնտեսությունների, տրանսպորտային և այլ ենթակառուցվածքների համատեղ օգտագործման տնտեսական նշանակությունը։ Կարևորվում են կոոպերատիվների կառավարման, անդամների մասնակցության, պատասխանատվության և տնտեսական շահերի համաձայնեցման սկզբունքները։ Հետազոտության մեջ կարող են վերլուծվել նաև պետական աջակցության, խորհրդատվական ծառայությունների, ֆինանսավորման և մասնագիտական գիտելիքների հասանելիության դերը կոոպերատիվ համակարգի զարգացման համար։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում գյուղատնտեսական արտադրանքի շուկայավարման և արժեքային շղթաներում արտադրողների դիրքի ամրապնդման հնարավորություններին։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է ագրարային տնտեսագիտության, կոոպերացիայի և տարածքային զարգացման մոտեցումները՝ բացահայտելու գյուղատնտեսական տնտեսությունների համագործակցության տնտեսական նպատակահարմարությունը և համակարգելու Հայաստանում, մասնավորապես Կոտայքի մարզում, կոոպերատիվ շարժման զարգացման հիմնական ուղղությունները։

Աշխատությունը ներկայացնում է հայ ժողովրդի տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական, մշակութային, տնտեսական և կենցաղային կյանքի ընդհանուր պատկերը՝ ուշադրություն դարձնելով ինչպես պատմականորեն ձևավորված առանձնահատկություններին, այնպես էլ ժամանակակից փոփոխություններին։ Հեղինակի դիտարկումների շրջանակում կարող են ընդգրկվել բնակչության տարածքային տեղաբաշխումը, քաղաքային և գյուղական համայնքների կենսակերպը, ընտանեկան հարաբերությունները, զբաղմունքները, կրթական միջավայրը, լեզվական առանձնահատկությունները, կրոնական ու մշակութային ավանդույթները և հասարակական կազմակերպման տարբեր ձևերը։ Առանձնահատուկ տեղ կարող է հատկացվել ազգային ինքնության պահպանման մեխանիզմներին, պատմական հիշողության դերին և այն մշակութային արժեքներին, որոնց միջոցով տարբեր տարածաշրջաններում բնակվող հայկական համայնքները պահպանել են իրենց լեզվական ու մշակութային առանձնահատկությունները։ Քննության են առնվում նաև ավանդական և նոր կենսակերպերի փոխհարաբերությունները՝ ցույց տալով, թե տնտեսական, քաղաքական և սոցիալական փոփոխությունների պայմաններում ինչպես են վերափոխվում առօրյա կյանքի ձևերը, հասարակական հարաբերությունները և արժեքային պատկերացումները։ Կարևորվում է կրթության, գրականության, մամուլի, եկեղեցու և մշակութային հաստատությունների դերը հանրային կյանքի կազմակերպման ու ազգային մշակույթի շարունակականության ապահովման գործում։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև տարբեր սոցիալական խմբերի վիճակին, մասնագիտական զբաղվածությանը, արհեստներին, առևտրին և տնտեսական գործունեության այլ ոլորտներին՝ դրանց միջոցով ներկայացնելով հասարակության ներքին կառուցվածքը։ Եթե ուսումնասիրությունը ստեղծվել է օտարազգի հեղինակի կողմից, այն միաժամանակ կարող է արժեքավոր լինել տվյալ ժամանակաշրջանում հայերի մասին արտաքին ընկալումների և պատկերացումների ուսումնասիրման համար։ Այդ դեպքում կարևոր է տարբերակել հեղինակի անմիջական դիտարկումները, ժամանակի տարածված պատկերացումները և պատմականորեն ստուգելի տեղեկությունները, քանի որ նման բնույթի աշխատություններում երբեմն արտացոլվում են նաև ժամանակաշրջանին բնորոշ կարծրատիպեր ու գնահատականներ։ Ընդհանուր առմամբ աշխատությունը կարող է դիտարկվել որպես պատմական, ազգագրական և հասարակագիտական աղբյուր, որն օգնում է վերականգնել հայ հասարակության որոշակի ժամանակաշրջանի սոցիալ-մշակութային պատկերը և ուսումնասիրել ազգային կյանքի փոփոխություններն ու շարունակականությունը։

Աշխատությունը նվիրված է հայ հոգևոր և հասարակական կյանքի նշանավոր գործչի մանկավարժական գործունեության, կրթական հայացքների և դաստիարակության վերաբերյալ գաղափարների ուսումնասիրությանը։ Ուշադրության կենտրոնում նրա գործունեության այն կողմերն են, որոնք առնչվում են կրթությանը, ազգային դաստիարակությանը, երիտասարդ սերնդի բարոյական ձևավորմանը և հայ մշակութային ինքնության պահպանմանը։ Քննվում է այն միջավայրը, որտեղ ձևավորվել են նրա մանկավարժական պատկերացումները, ինչպես նաև կրթության և ուսուցչական աշխատանքի նկատմամբ վերաբերմունքը։ Մանկավարժական գործունեությունը ներկայացվում է ոչ միայն որպես գիտելիքների փոխանցման գործընթաց, այլև որպես անհատի մտավոր, բարոյական և մշակութային զարգացման միջոց։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ազգային կրթության գաղափարին, մայրենի լեզվի, պատմական հիշողության, գրականության և մշակութային ժառանգության դերին երիտասարդ սերնդի աշխարհայացքի ձևավորման գործում։ Ուսումնասիրվում են ուսուցչի հասարակական առաքելության, սովորողի նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքի, կրթության մարդասիրական բնույթի և գիտելիքի ու բարոյական արժեքների փոխկապակցվածության վերաբերյալ մոտեցումները։ Կարևորվում է նաև ընտանիքի, դպրոցի և հասարակական միջավայրի համագործակցությունը՝ որպես անձի դաստիարակության միասնական գործընթացի բաղադրիչ։ Հետազոտության մեջ կարող են քննության առնվել հրապարակային ելույթները, գրավոր ժառանգությունը, կրթական նախաձեռնությունները և գործունեության տարբեր փուլերը՝ դրանցում մանկավարժական գաղափարների դրսևորումները բացահայտելու նպատակով։ Հոգևոր առաջնորդի հետագա գործունեության համատեքստում կրթությունը դիտարկվում է նաև որպես ազգային ինքնության, լեզվի և մշակույթի շարունակականությունն ապահովող կարևոր միջոց։ Առանձին նշանակություն ունի երիտասարդության հետ աշխատանքի ուսումնասիրությունը, որտեղ գիտելիքի ձեռքբերումը զուգորդվում է պատասխանատվության, մարդասիրության, հայրենասիրության և հասարակական ծառայության արժեքների ձևավորման հետ։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը հնարավորություն է տալիս մանկավարժական տեսանկյունից գնահատելու նրա բազմակողմ գործունեությունը և բացահայտելու կրթական գաղափարների տեղը հայ մանկավարժական մտքի պատմության մեջ՝ միաժամանակ ներկայացնելով կրթության, ազգային մշակույթի և բարոյական դաստիարակության փոխադարձ կապերի վերաբերյալ ձևավորված մոտեցումները։

Աշխատությունը նվիրված է տարածական-պատկերային, լաբիրինթոսային տիպի առաջադրանքների կատարման ընթացքում հետազոտվող անձանց հոգեֆիզիոլոգիական վիճակի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում մարդու տարածական կողմնորոշման, տեսողական տեղեկատվության մշակման, ուշադրության կենտրոնացման, աշխատանքային հիշողության, որոշումների ընդունման և շարժողական արձագանքների փոխկապակցված գործունեությունն է։ Լաբիրինթոսային կառուցվածքով առաջադրանքները դիտարկվում են որպես ճանաչողական գործունեության համալիր մոդել, որի պայմաններում անհրաժեշտ է ընկալել տարածական հարաբերությունները, մտովի ձևավորել հնարավոր շարժման ուղղությունները, ընտրել համապատասխան տարբերակը և վերահսկել առաջադրանքի կատարման ընթացքը։ Քննվում են տարբեր բարդության ճանաչողական ծանրաբեռնվածության պայմաններում հոգեֆիզիոլոգիական ցուցանիշների հնարավոր փոփոխությունները և դրանց կապը առաջադրանքի կատարման արագության, ճշգրտության ու սխալների բնույթի հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում կենտրոնական նյարդային համակարգի ֆունկցիոնալ վիճակին, ուշադրության կայունությանը, հոգեկան աշխատանքի արդյունավետությանը և անհատական արձագանքման առանձնահատկություններին։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս համադրելու առաջադրանքի կատարման վարքային արդյունքները ֆիզիոլոգիական ցուցանիշների հետ և այդ կերպ ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու տարածական խնդրի լուծման ընթացքում մարդու ֆունկցիոնալ վիճակի փոփոխությունների մասին։ Կարևորվում է նաև հոգնածության, հուզական լարվածության և ճանաչողական ծանրաբեռնվածության ազդեցության գնահատումը, քանի որ առաջադրանքի բարդացման կամ երկարատև կատարման պայմաններում դրանք կարող են անդրադառնալ ուշադրության և գործունեության արդյունավետության վրա։ Անհատական տարբերությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու տարածական մտածողության և հոգեֆիզիոլոգիական արձագանքների միջև հնարավոր փոխկապակցվածությունները։ Նման աշխատանքները կարևոր են ճանաչողական հոգեֆիզիոլոգիայի տեսանկյունից և կարող են նպաստել մարդու օպերատորական գործունեության, ուսուցման գործընթացների ու տարբեր ինտելեկտուալ առաջադրանքների կատարման առանձնահատկությունների ավելի խորքային ըմբռնմանը։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է հոգեբանական և ֆիզիոլոգիական մոտեցումները՝ տարածական-պատկերային գործունեության ընթացքում ճանաչողական գործընթացների և օրգանիզմի ֆունկցիոնալ վիճակի փոխազդեցությունը գնահատելու նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության ագրարային ոլորտում աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման և գյուղական տարածքների համաչափ զարգացման փոխկապակցված հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակում ագրարային արտադրողականությունը դիտարկվում է որպես գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետությունը, գյուղական բնակչության եկամուտների ձևավորումը և տարածքային սոցիալ-տնտեսական զարգացումը պայմանավորող կարևոր գործոն։ Քննության են առնվում գյուղատնտեսությունում աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման առանձնահատկությունները, արտադրության տեխնիկական և տեխնոլոգիական ապահովվածությունը, տնտեսությունների չափերն ու կազմակերպական կառուցվածքը, մասնագիտական կարողությունների զարգացումը և արտադրական ռեսուրսների հասանելիությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում գյուղական տարածքների զարգացման անհամաչափություններին՝ դիտարկելով բնակավայրերի տնտեսական ներուժի, ենթակառուցվածքների, զբաղվածության հնարավորությունների, շուկաների հասանելիության և ներդրումային ակտիվության տարբերությունները։ Վերլուծվում է, թե արտադրողականության ցածր մակարդակը և տնտեսական գործունեության սահմանափակ բազմազանությունը ինչպես կարող են փոխկապակցվել գյուղական բնակավայրերի զարգացման հնարավորությունների հետ։ Միաժամանակ դիտարկվում են գյուղատնտեսության տեխնոլոգիական արդիականացման, արտադրական գործընթացների կազմակերպման բարելավման, կրթության և մասնագիտական պատրաստվածության զարգացման, գյուղատնտեսական կոոպերացիայի ու արտադրողների միջև տնտեսական համագործակցության ընդլայնման հնարավորությունները։ Կարևորվում է նաև գյուղատնտեսական արտադրության և վերամշակման միջև կապերի զարգացումը, ավելացված արժեքի ձևավորման հնարավորությունների ընդլայնումը և գյուղական տնտեսության ոչ գյուղատնտեսական գործունեության բազմազանեցումը։ Տարածքային զարգացման տեսանկյունից ուշադրություն է դարձվում ճանապարհային, ոռոգման, տեղեկատվական և սոցիալական ենթակառուցվածքների նշանակությանը, ինչպես նաև գյուղական բնակավայրերում տնտեսական նախաձեռնությունների համար անհրաժեշտ պայմանների ձևավորմանը։ Հետազոտության մեջ պետական քաղաքականության գործիքները կարող են դիտարկվել արտադրողականության և տարածքային զարգացման փոխադարձ կապի շրջանակում՝ գնահատելով աջակցության ծրագրերի, ներդրումային մեխանիզմների և տարածաշրջանային զարգացման միջոցառումների դերը։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է ագրարային տնտեսագիտության, աշխատանքի տնտեսագիտության և տարածքային զարգացման մոտեցումները՝ բացահայտելու գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետության բարձրացման և գյուղական համայնքների սոցիալ-տնտեսական հնարավորությունների ընդլայնման փոխկապակցված ուղղությունները։

Աշխատությունը նվիրված է դեղագործական պատրաստուկներում անալգինի քանակական որոշման անալիտիկական մոտեցման ուսումնասիրությանը՝ հիմնված էքստրակցիոն և ֆոտոմետրական մեթոդների համակցված կիրառման վրա։ Հետազոտության հիմքում ուսումնասիրվող նյութի և տրիֆենիլմեթանային շարքի հիմնային ներկանյութերի փոխազդեցության արդյունքում առաջացող անալիտիկ համակարգի սպեկտրային հատկությունների գնահատումն է։ Քննվում են դեղանյութի նույնականացման և քանակական գնահատման համար նշանակություն ունեցող ֆիզիկաքիմիական երևույթները՝ ուշադրություն դարձնելով առաջացող ասոցիատների կամ համալիրների ձևավորմանը և դրանց օպտիկական բնութագրերին։ Էքստրակցիոն փուլը դիտարկվում է որպես նպատակային բաղադրիչը դեղապատրաստուկի մյուս նյութերից առանձնացնելու և հետագա ֆոտոմետրական չափման ընտրողականությունը բարձրացնելու միջոց։ Ուսումնասիրվում են տարբեր ներկանյութերի անալիտիկական հնարավորությունները և դրանց կիրառելիությունը չափման զգայունության, ընտրողականության ու արդյունքների վերարտադրելիության տեսանկյունից։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի սպեկտրային տվյալների վերլուծությունը, որի միջոցով հնարավոր է գնահատել ուսումնասիրվող համակարգերի լուսակլանման առանձնահատկությունները և որոշել քանակական վերլուծության համար առավել տեղեկատվական բնութագրերը։ Հետազոտության շրջանակում ուշադրություն է դարձվում նաև դեղագործական պատրաստուկներում առկա օժանդակ բաղադրիչների հնարավոր ազդեցությանը, քանի որ բազմաբաղադրիչ համակարգերում անալիտիկական ազդանշանը կարող է պայմանավորված լինել ոչ միայն որոշվող նյութով։ Մեթոդի գնահատման ժամանակ կարևորվում են անալիտիկական քիմիայի այնպիսի չափանիշներ, ինչպիսիք են ճշտությունը, վերարտադրելիությունը, զգայունությունը, ընտրողականությունը և որոշման հնարավոր սահմանները։ Ստացված մոտեցման կիրառելիությունը դեղագործական նմուշների նկատմամբ հնարավորություն է տալիս այն դիտարկել դեղերի որակի վերահսկման ֆիզիկաքիմիական մեթոդների համատեքստում։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է լուծույթների քիմիայի, էքստրակցիայի և մոլեկուլային սպեկտրաչափության սկզբունքները՝ դեղանյութերի քանակական վերլուծության մեթոդաբանական հնարավորությունների ընդլայնման և դեղագործական վերլուծության արդյունավետության բարձրացման նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է ջրային լուծույթներում և միցելային համակարգերում ջրածնի պերօքսիդի ու պերհիդրօքսիդ անիոնի փոխազդեցության կինետիկական և մեխանիզմային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում ռեակցիայի արագության վրա միջավայրի բնույթի, լուծույթի բաղադրության, թթվահիմնային հավասարակշռության և միցելների առկայության ազդեցության բացահայտումն է։ Քննվում է, թե ինչպես է ջրային միջավայրում ռեագենտների վիճակը և դրանց փոխադարձ տեղաբաշխումը պայմանավորում գործընթացի ընթացքը, ինչպես նաև ինչ փոփոխություններ են առաջանում մակերևութային ակտիվ նյութերով ձևավորված կազմակերպված համակարգերում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ռեակցիայի կինետիկական օրինաչափություններին, արագության փոփոխությանը տարբեր ֆիզիկաքիմիական պայմաններում և այն հնարավոր միջանկյալ փուլերին, որոնց համակցությամբ կարելի է նկարագրել ընդհանուր փոխազդեցության մեխանիզմը։ Միցելային միջավայրի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պարզելու, թե միկրոհետերոգեն համակարգը ինչպես կարող է փոխել ռեագենտների տեղային բաշխումը, դրանց փոխազդեցության հավանականությունը և ռեակցիայի դիտվող կինետիկական բնութագրերը։ Համեմատվում են սովորական ջրային լուծույթներում և միցելներում ընթացող գործընթացները՝ առանձնացնելու համար միջավայրի կառուցվածքային կազմակերպվածության ազդեցությունը։ Կարևորվում է նաև թթվահիմնային հավասարակշռությունների դերը, քանի որ ուսումնասիրվող մասնիկների հարաբերակցությունը կապված է լուծույթի պայմանների հետ և կարող է անդրադառնալ ընդհանուր ռեակցիոն ունակության վրա։ Փորձարարական կինետիկական տվյալների տեսական մեկնաբանությունը հնարավորություն է տալիս առաջարկելու փոխազդեցության հավանական փուլային պատկեր և գնահատելու առանձին գործոնների նշանակությունը գործընթացի ընդհանուր արագության ձևավորման մեջ։ Նման հետազոտությունները կարևոր են ֆիզիկական և կոլոիդային քիմիայի տեսանկյունից, քանի որ հնարավորություն են տալիս ավելի խորությամբ հասկանալու պարզ ջրային և կազմակերպված միցելային միջավայրերում օքսիդավերականգնման գործընթացների տարբերությունները։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը նպաստում է լուծույթներում քիմիական ռեակցիաների կինետիկայի, միցելային ազդեցությունների և միջավայրով պայմանավորված ռեակցիոն մեխանիզմների վերաբերյալ պատկերացումների զարգացմանը։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի տարածքում օդի ջերմաստիճանի և մթնոլորտային տեղումների տարածական ու ժամանակային փոփոխությունների ուսումնասիրությանը՝ նպատակ ունենալով բացահայտել դրանց բաշխման հիմնական օրինաչափությունները, տարածաշրջանային տարբերությունները և երկարաժամկետ փոփոխությունների բնույթը։ Հետազոտության հիմքում կարող են դրվել տարբեր բարձրություններում և ֆիզիկաաշխարհագրական պայմաններում տեղակայված օդերևութաբանական կայանների բազմամյա դիտարկումների տվյալները, որոնց վիճակագրական ու տարածական համադրումը հնարավորություն է տալիս գնահատելու կլիմայական ցուցանիշների փոփոխականությունը։ Քննվում է օդի միջին, առավելագույն և նվազագույն ջերմաստիճանների տարեկան ու սեզոնային ընթացքը, ինչպես նաև տեղումների ամսական, սեզոնային և տարեկան քանակների տարածքային տարբերակվածությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում Հայաստանի բարդ լեռնային ռելիեֆի ազդեցությանը, քանի որ տեղանքի բարձրությունը, լեռնաշղթաների ուղղվածությունը, լանջերի դիրքադրությունը և օդային զանգվածների տեղաշարժը էականորեն պայմանավորում են ջերմաստիճանային ու տեղումնային դաշտերի ձևավորումը։ Տարբեր տարածաշրջանների տվյալների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս առանձնացնելու համեմատաբար տաք և ցուրտ, չոր և խոնավ գոտիները, ինչպես նաև գնահատելու բարձրության փոփոխությանը զուգընթաց կլիմայական տարրերի փոփոխության առանձնահատկությունները։ Ժամանակային շարքերի վերլուծության միջոցով ուսումնասիրվում են երկարաժամկետ միտումները, միջտարեկան տատանումները և հնարավոր սեզոնային փոփոխությունները՝ առանձնացնելով տարբեր ժամանակահատվածներում դիտվող ջերմաստիճանային ու տեղումնային շեղումները։ Կարևորվում է նաև ջերմաստիճանի և տեղումների փոխկապակցվածության ուսումնասիրությունը, քանի որ այդ երկու ցուցանիշների համակցված փոփոխությունները մեծ նշանակություն ունեն ջրային պաշարների, գյուղատնտեսության, բնական էկոհամակարգերի և տարածքային պլանավորման համար։ Տարածական վերլուծության և քարտեզագրման մեթոդների կիրառումը հնարավորություն է տալիս ներկայացնելու կլիմայական ցուցանիշների աշխարհագրական բաշխումը և բացահայտելու այն տարածքները, որտեղ փոփոխություններն առավել արտահայտված են։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը նպաստում է Հայաստանի կլիմայական համակարգի տարածաժամանակային առանձնահատկությունների առավել ամբողջական գնահատմանը և կարող է գիտական հիմք ծառայել կլիմայական փոփոխությունների ազդեցությունների գնահատման, բնական ռեսուրսների կառավարման և տարբեր ոլորտների հարմարվողականության ուսումնասիրությունների համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի տնտեսությունում մրցակցային հարաբերությունների ձևավորման և զարգացման տնտեսական ու ինստիտուցիոնալ նախադրյալների ուսումնասիրությանը՝ արդյունաբերության ոլորտի առանձնահատկությունների օրինակով։ Հետազոտության շրջանակում մրցակցությունը դիտարկվում է որպես շուկայական տնտեսության արդյունավետ գործունեության կարևոր մեխանիզմ, որն առնչվում է արտադրողականության բարձրացմանը, նորարարությունների տարածմանը, արտադրանքի որակի բարելավմանը և տնտեսավարող սուբյեկտների գործունեության արդյունավետության ապահովմանը։ Քննության են առնվում շուկայական կառուցվածքների ձևավորման գործընթացները, արդյունաբերական ձեռնարկությունների միջև մրցակցային հարաբերությունների բնույթը, շուկայի կենտրոնացվածության, մուտքի խոչընդոտների, սեփականության կառուցվածքի և ձեռնարկությունների տնտեսական վարքագծի փոխկապակցվածությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում անցումային տնտեսության պայմաններում ձևավորված կառուցվածքային խնդիրներին և այն գործոններին, որոնք կարող են սահմանափակել նոր տնտեսավարող սուբյեկտների մուտքը առանձին արդյունաբերական շուկաներ։ Վերլուծվում են մրցակցային միջավայրի գնահատման տեսական և մեթոդաբանական մոտեցումները, շուկայական կենտրոնացվածությունը բնութագրող ցուցանիշները, ձեռնարկությունների մրցունակության վրա ազդող արտադրական, ֆինանսական, տեխնոլոգիական և կազմակերպական գործոնները։ Կարևորվում է նաև փոքր և միջին ձեռնարկությունների մասնակցությունը մրցակցային հարաբերությունների զարգացման գործընթացում, քանի որ տնտեսավարող սուբյեկտների բազմազանությունը կարող է նպաստել շուկաների կառուցվածքային հավասարակշռության և տնտեսական նախաձեռնության ընդլայնմանը։ Հետազոտության մեջ դիտարկվում են պետական տնտեսական քաղաքականության, մրցակցության իրավական կարգավորման, հակամրցակցային վարքագծի սահմանափակման և հավասար տնտեսական պայմանների ձևավորման ընդհանուր սկզբունքները։ Արդյունաբերության օրինակով հնարավոր է բացահայտել տարբեր ճյուղերի միջև մրցակցության ինտենսիվության տարբերությունները և գնահատել արտադրական ներուժի, տեխնոլոգիական արդիականացման, ներդրումային ակտիվության ու արտաքին շուկաների հետ փոխգործակցության նշանակությունը ձեռնարկությունների մրցունակության համար։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը համադրում է մրցակցության տեսության, արդյունաբերական տնտեսագիտության և տնտեսական քաղաքականության մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով համակարգել մրցակցային միջավայրի զարգացմանը նպաստող գործոնները և ներկայացնել արդյունաբերական շուկաների արդյունավետ գործունեության համար անհրաժեշտ տնտեսական ու ինստիտուցիոնալ պայմանները։

Աշխատությունը նվիրված է թույլ դեֆորմացված գնդաձև և կիսագնդաձև քվանտային կետերում էլեկտրոնային ու խառնուրդային վիճակների տեսական ուսումնասիրությանը՝ հաշվի առնելով նանոկառուցվածքի երկրաչափական ձևի և փոքր դեֆորմացիաների ազդեցությունը լիցքակիրների էներգետիկ սպեկտրի վրա։ Քվանտային կետերը դիտարկվում են որպես տարածական երեք ուղղություններով լիցքակիրների շարժումը սահմանափակող նանոչափային համակարգեր, որոնց ֆիզիկական հատկությունները զգալիորեն կախված են չափերից, ձևից, նյութական պարամետրերից և կառուցվածքում առկա խառնուրդային կենտրոններից։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում են էլեկտրոնների քվանտացված էներգետիկ մակարդակները, ալիքային ֆունկցիաների տարածական բաշխումը և դրանց փոփոխությունները իդեալական գնդային համաչափությունից փոքր շեղումների դեպքում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում երկրաչափական դեֆորմացիայի հետևանքով էներգետիկ մակարդակների տեղաշարժին, հնարավոր այլասերման վերացմանը և էլեկտրոնային վիճակների կառուցվածքային վերափոխումներին։ Խառնուրդային վիճակների ուսումնասիրության ժամանակ դիտարկվում է խառնուրդային կենտրոնի ստեղծած պոտենցիալի ազդեցությունը լիցքակրի վարքի վրա, ինչպես նաև կապման էներգիայի կախվածությունը քվանտային կետի չափերից, ձևից, դեֆորմացիայի աստիճանից և խառնուրդի տարածական դիրքից։ Գնդաձև և կիսագնդաձև կառուցվածքների համեմատական քննությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու սահմանային պայմանների և երկրաչափական համաչափության տարբերությունների դերը համակարգի քվանտամեխանիկական հատկությունների ձևավորման մեջ։ Տեսական նկարագրության համար կիրառվող մոտեցումները կարող են հիմնվել արդյունավետ զանգվածի մոտավորության, քվանտային սահմանափակման մոդելների և համապատասխան ալիքային հավասարումների լուծումների վրա։ Ստացված կախվածությունների վերլուծությունը կարևոր է հասկանալու համար, թե նույնիսկ փոքր կառուցվածքային փոփոխություններն ինչպես կարող են ազդել նանոհամակարգերի էլեկտրոնային և օպտիկական բնութագրերի վրա։ Նման ուսումնասիրությունները տեսական նշանակությունից բացի կարևոր են նաև կիսահաղորդչային նանոէլեկտրոնիկայի և օպտոէլեկտրոնիկայի համար, քանի որ քվանտային կետերի էներգետիկ սպեկտրի վերահսկումը հնարավորություն է տալիս նպատակային ձևավորել տարբեր ֆունկցիոնալ հատկություններով նանոկառուցվածքներ։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը նպաստում է սահմանափակ չափողականությամբ կիսահաղորդչային համակարգերում էլեկտրոնային ու խառնուրդային երևույթների ֆիզիկական բնույթի առավել խորքային ըմբռնմանը։

Աշխատությունը նվիրված է Հյուսիսարևելյան Հայաստանի երկու պատմական գավառների XVII դարի և XVIII դարի առաջին քառորդի պատմաժողովրդագրական պատկերի ուսումնասիրությանը՝ տարածաշրջանի բնակչության թվաքանակի, բնակավայրերի համակարգի, էթնիկ և սոցիալական կազմի, տնտեսական կյանքի ու ժողովրդագրական փոփոխությունների համատեքստում։ Հետազոտության մեջ տվյալ ժամանակաշրջանը դիտարկվում է որպես քաղաքական անկայունությամբ, ռազմական բախումներով, վարչատարածքային վերափոխումներով և բնակչության տեղաշարժերով պայմանավորված բարդ պատմական փուլ։ Քննության են առնվում բնակավայրերի տեղաբաշխումը, գյուղական ու քաղաքային բնակչության հարաբերակցությունը, բնակեցված և ժամանակավորապես կամ ամբողջությամբ լքված բնակավայրերի վիճակը, ինչպես նաև բնակչության բնական շարժի և գաղթերի ազդեցությունը տարածաշրջանի ժողովրդագրական կառուցվածքի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում հայկական բնակչության տարածական բաշխմանը, համայնքների կենսագործունեությանը և այն գործոններին, որոնք նպաստել են բնակչության թվաքանակի ու բնակավայրերի ցանցի փոփոխություններին։ Պատմաժողովրդագրական տվյալների վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու առանձին բնակավայրերի և բնակավայրային խմբերի զարգացման ընդհանուր պատկերը, ինչպես նաև դիտարկելու ժողովրդագրական գործընթացների կապը քաղաքական ու տնտեսական իրադարձությունների հետ։ Հետազոտության աղբյուրագիտական հիմքում կարող են ընդգրկվել ժամանակաշրջանի պատմագրական երկերը, վարչական ու հարկային բնույթի տեղեկությունները, եկեղեցական փաստաթղթերը, ձեռագրերի հիշատակարանները, վիմագրական նյութերը և այլ պատմական վկայություններ, որոնց համադրումը նպաստում է բնակչության վերաբերյալ մասնատված տվյալների համակարգմանը։ Կարևորվում են նաև տեղանունների ուսումնասիրությունը և պատմական աշխարհագրության տվյալները, որոնք հնարավորություն են տալիս ճշտելու բնակավայրերի տեղադրությունը, վարչական պատկանելությունն ու ժամանակի ընթացքում կատարված փոփոխությունները։ Ժողովրդագրական գործընթացները ներկայացվում են տարածաշրջանի սոցիալ-տնտեսական կյանքի հետ փոխկապակցված՝ ուշադրություն դարձնելով երկրագործությանը, անասնապահությանը, առևտրային կապերին, հարկային պարտավորություններին և համայնքային կազմակերպման առանձնահատկություններին։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու Հյուսիսարևելյան Հայաստանի պատմական ժողովրդագրության, բնակեցման համակարգի և XVII–XVIII դարերի սահմանագծին տեղի ունեցած սոցիալական ու տարածքային փոփոխությունների մասին՝ միաժամանակ արժեքավոր նյութ տրամադրելով Հայաստանի պատմական աշխարհագրության և տարածաշրջանային պատմության հետագա ուսումնասիրությունների համար։

Հրատարակությունը ուսումնական և ուսումնամեթոդական բնույթի ձեռնարկ է, որը նախատեսված է սեմինար պարապմունքների կազմակերպման, նախապատրաստման և արդյունավետ անցկացման համար։ Նյութի հիմնական նպատակն է ուսանողներին ուղղորդել ուսումնասիրվող առարկայի տեսական դրույթների ինքնուրույն յուրացման, համապատասխան մասնագիտական գրականության ուսումնասիրման և ստացած գիտելիքների քննարկման ու գործնական կիրառման գործընթացում։ Ներկայացվում են սեմինարների թեմատիկ ուղղությունները, քննարկման ենթակա հիմնական հարցերը, առաջադրանքների տեսակները և ինքնուրույն աշխատանքի կազմակերպման ընդհանուր սկզբունքները։ Յուրաքանչյուր թեմայի շրջանակում կարող են առանձնացվել առանցքային հասկացություններն ու խնդիրները, որոնց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս համակարգել դասախոսությունների ընթացքում ստացած գիտելիքները և խորացնել առարկայի բովանդակության ըմբռնումը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում սկզբնաղբյուրների և մասնագիտական գրականության հետ աշխատելու կարողությունների զարգացմանը, նյութի վերլուծությանը, տարբեր տեսակետների համեմատությանը և սեփական հիմնավորված եզրակացությունների ձևակերպմանը։ Սեմինարային աշխատանքի կազմակերպումը դիտարկվում է նաև որպես ուսանողների բանավոր խոսքի, մասնագիտական բառապաշարի, քննարկման մշակույթի և փաստարկված դիրքորոշում ներկայացնելու հմտությունների զարգացման միջոց։ Մեթոդական նյութը կարող է ներառել վերահսկողական հարցեր, թեմատիկ առաջադրանքներ, զեկուցումների կամ հաղորդումների առաջարկվող ուղղություններ և ինքնուրույն ուսումնասիրության համար նախատեսված գրականության ցանկեր։ Կարևորվում է դասախոսական նյութի պարզ վերարտադրությունից դեպի վերլուծական և ինքնուրույն աշխատանք անցումը, որի ընթացքում ուսանողը սովորում է առանձնացնել հիմնական խնդիրները, համակարգել տեղեկատվությունը և կիրառել տեսական գիտելիքները տարբեր ուսումնական իրավիճակներում։ Հանձնարարականները միաժամանակ կարող են օգտակար լինել դասավանդողներին՝ սեմինարների կառուցվածքը, թեմաների հաջորդականությունը և ուսանողների մասնակցության ձևերը կազմակերպելու համար։ Ընդհանուր առմամբ հրատարակությունը նպաստում է ուսումնական գործընթացի համակարգված կազմակերպմանը, ուսանողների ինքնուրույն աշխատանքի արդյունավետության բարձրացմանը և տեսական գիտելիքների ու գործնական-վերլուծական կարողությունների փոխկապակցված զարգացմանը։