Բնական մենաշնորհների կարգավորումը ՀՀ-ում

Философия

Այս աշխատանքը նվիրված է հանդուրժողականության՝ որպես ժամանակակից սոցիոմշակութային տարածության ձևավորման և կառուցարկման կարևոր մեխանիզմի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմքում այն գաղափարն է, որ բազմազան հասարակության պայմաններում տարբեր աշխարհայացքների, արժեքային համակարգերի, մշակութային ավանդույթների, կենսակերպերի և սոցիալական խմբերի համակեցությունը պահանջում է փոխադարձ ընդունման և հարգանքի որոշակի սկզբունքներ։ Հանդուրժողականությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես անհատի բարոյական հատկանիշ կամ այլոց տարբերությունների նկատմամբ համբերատար վերաբերմունք, այլև որպես սոցիալական հարաբերությունների կազմակերպման և հասարակական միջավայրի կայունության ապահովման կարևոր գործիք։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում է հանդուրժողականության հասկացության ձևավորումն ու զարգացումը փիլիսոփայական, սոցիալական և մշակութաբանական մտքի շրջանակում՝ ուշադրություն դարձնելով դրա տարբեր մեկնաբանություններին և պատմական փոփոխություններին։ Քննարկվում է հանդուրժողականության կապը մարդու իրավունքների, ազատության, հավասարության, բազմակարծության և սոցիալական արդարության սկզբունքների հետ։ Միաժամանակ ընդգծվում է, որ հանդուրժողականությունը չի ենթադրում բոլոր տեսակետների կամ վարքագծերի անվերապահ ընդունում, այլ վերաբերում է տարբերությունների պայմաններում խաղաղ և կառուցողական համակեցության հնարավորությանը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ժամանակակից սոցիոմշակութային տարածքի բազմազանությանը, որտեղ գլոբալացման, միգրացիայի, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների և մշակույթների փոխազդեցության հետևանքով տարբեր սոցիալական ու մշակութային խմբերի շփումն ավելի ինտենսիվ է դարձել։ Այս պայմաններում հանդուրժողականությունը կարող է նպաստել սոցիալական լարվածության նվազեցմանը, փոխադարձ վստահության ձևավորմանը և հասարակության ներսում երկխոսության մշակույթի զարգացմանը։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև անհանդուրժողականության դրսևորումներին՝ կարծրատիպերին, նախապաշարմունքներին, խտրականությանը, սոցիալական օտարմանը և «ուրիշի» նկատմամբ բացասական վերաբերմունքին՝ ցույց տալով դրանց ազդեցությունը սոցիալական համերաշխության վրա։ Կարևոր տեղ է հատկացվում կրթության, մշակույթի, զանգվածային հաղորդակցության և հանրային երկխոսության դերին հանդուրժողական արժեքների ձևավորման գործում։ Կրթական միջավայրը հատկապես կարևոր է, քանի որ այն կարող է նպաստել տարբերությունների ճանաչմանը, քննադատական մտածողության զարգացմանը և այլ տեսակետների նկատմամբ հարգալից վերաբերմունքի ձևավորմանը։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հանդուրժողականությունը դիտարկել որպես հասարակության ինքնակազմակերպման գործընթացի բաղադրիչ, որի միջոցով հնարավոր է ստեղծել համագործակցության և փոխըմբռնման վրա հիմնված սոցիալական հարաբերություններ։ Միաժամանակ աշխատանքում կարող է քննարկվել հանդուրժողականության սահմանների հարցը՝ այն իրավիճակները, երբ հանդուրժողականության գաղափարը բախվում է մարդու իրավունքների, արժանապատվության կամ հասարակական անվտանգության պաշտպանության անհրաժեշտությանը։ Այս տեսանկյունից հանդուրժողականությունը ներկայացվում է որպես հավասարակշռված սոցիոմշակութային սկզբունք, որը պահանջում է ոչ միայն տարբերությունների ընդունում, այլև պատասխանատու վերաբերմունք հասարակական ընդհանուր արժեքների նկատմամբ։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել սոցիոլոգներին, մշակութաբաններին, փիլիսոփաներին, մանկավարժներին, հոգեբաններին, հասարակական կազմակերպությունների մասնագետներին և ժամանակակից հասարակության սոցիոմշակութային գործընթացներով զբաղվող հետազոտողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը հանդուրժողականությունը ներկայացնում է որպես բազմազան հասարակության կայունության, սոցիալական երկխոսության և փոխադարձ հարգանքի վրա հիմնված սոցիոմշակութային միջավայրի ձևավորման կարևոր մեխանիզմ։

Психология

Ժողովածուն ընդգրկում է՝ հոգեբանության՝ որպես գիտության բնույթի վերաբերյալ տարբեր տեսական մոտեցումներ, հարցադրումներ՝ արդյոք հոգեբանությունը հումանիտար, բնագիտական, թե սոցիալական գիտություն է, միջդիսցիպլինար մոտեցումների քննարկում, հոգեբանական երևույթների ուսումնասիրության մեթոդաբանական խնդիրներ, տարբեր գիտնականների դիրքորոշումների համեմատական վերլուծություն։ Այն օգտակար է՝ հոգեբանության և փիլիսոփայության ուսանողների համար, հետազոտողների և դասախոսների համար, ինչպես նաև գիտության տեսության և մեթոդաբանության հարցերով հետաքրքրվողների համար։ Ընդհանուր առմամբ, ժողովածուն նպաստում է հոգեբանության գիտական ինքնության շուրջ քննարկումների խորացմանը՝ ընդգծելով դրա միջանկյալ դիրքը հումանիտար և բնագիտական գիտությունների միջև։

Литература

Աշխատությունը նվիրված է XX դարի ամերիկահայ անգլիագիր գրողների արձակում ազգային ինքնության թեմայի բազմակողմանի ուսումնասիրությանը՝ բացահայտելով սփյուռքյան գրականության մեջ ինքնության ձևավորման, պահպանման և վերաիմաստավորման հիմնական մեխանիզմները։ Վերլուծվում են երկլեզվության և մշակութային երկակի պատկանելության պայմաններում ստեղծված գեղարվեստական պատկերները, հիշողության և պատմական փորձառության դերը, ինչպես նաև հայրենիքի և օտար միջավայրի միջև ձևավորված հոգեբանական ու սոցիալական լարվածությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ամերիկյան մշակութային համատեքստում հայ ինքնության արտահայտման ձևերին, ավանդույթի և նորարարության փոխհարաբերությանը, ինչպես նաև լեզվի ընտրության ազդեցությանը գրական ինքնարտահայտման վրա։ Ուսումնասիրությունը դիտարկում է նաև սփյուռքահայ արձակի մեջ ազգային ինքնության բազմաշերտ բնույթը՝ ընդգծելով ինչպես պահպանողական, այնպես էլ փոխակերպվող դրսևորումները։ Գրքում ներկայացված վերլուծությունները հնարավորություն են տալիս ամբողջական պատկերացում կազմել ամերիկահայ անգլիագիր արձակի զարգացման առանձնահատկությունների և նրա ներդրման մասին համաշխարհային սփյուռքյան գրականության համատեքստում։

История

Ցեղասպանությունների պատմություն աշխատությունը պատմագիտական և հասարակագիտական ուսումնասիրություն է, որը ներկայացնում է մարդկության պատմության ընթացքում տեղի ունեցած ցեղասպանությունների առաջացման պատճառները, գաղափարական հիմքերը և քաղաքական հետևանքները՝ վերլուծելով տարբեր ժամանակաշրջաններում և տարածաշրջաններում իրականացված զանգվածային բնաջնջումների պատմական օրինակները, այն անդրադառնում է ազգային, կրոնական և էթնիկ ատելության ձևավորմանը, պետական քաղաքականության և քարոզչության դերին, ինչպես նաև միջազգային հանրության արձագանքին և կանխարգելման մեխանիզմներին, գիրքը միաժամանակ ուսումնասիրում է ցեղասպանությունների իրավական սահմանումները, մարդկության դեմ հանցագործությունների միջազգային ճանաչման գործընթացները և զոհերի հիշողության պահպանման նշանակությունը, ներկայացնելով ինչպես պատմական փաստեր և վկայություններ, այնպես էլ սոցիոլոգիական և հոգեբանական վերլուծություններ, որոնք օգնում են հասկանալ զանգվածային բռնությունների բնույթն ու դրանց ազդեցությունը ժողովուրդների պատմական հիշողության և ինքնության վրա։

Химия

Աշխատությունը նվիրված է ամոնիումային աղերի ցիկլացման և ռեцикլացման ռեակցիաների ուսումնասիրությանը, որոնք պարունակում են 4-հիդրօքսիբուտին-2-իլ կամ 1,3-դիքլորբուտեն-2-իլ խմբեր՝ տարբեր π⁴-ֆրագմենտների համակցությամբ, ինչպես նաև 4-հիդրօքսիմեթիլիզոինդոլինիումի ածանցյալների վերակազմավորման գործընթացներին։ Հեղինակը վերլուծում է օրգանական սինթեզի ընթացքում տեղի ունեցող ներմոլեկուլային ցիկլացման մեխանիզմները՝ ընդգծելով էլեկտրոնային կառուցվածքի վերադասավորման և միջանկյալ ակտիվ վիճակների դերը հետերոցիկլիկ համակարգերի ձևավորման մեջ։ Գրքում դիտարկվում են ռեակցիոն ուղիները, ստերեոքիմիական առանձնահատկությունները և փոխակերպումների կինետիկան, որոնք պայմանավորում են ստացված միացությունների կառուցվածքային բազմազանությունը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում π-կոնյուգացված համակարգերի ազդեցությանը ցիկլացման ուղղության և արդյունավետության վրա, ինչպես նաև տարբեր լիգանդային միջավայրերի և լուծիչների դերին ռեակցիայի ելքի վրա։ Հեղինակը ներկայացնում է նաև փորձարարական տվյալներ՝ ստացված միացությունների կառուցվածքային հաստատման համար կիրառելով սպեկտրոսկոպիկ և քրոմատոգրաֆիկ մեթոդներ։ Աշխատությունը կարևոր է օրգանական քիմիկների և սինթետիկ հետերոցիկլիկ քիմիայի մասնագետների համար՝ նպաստելով նոր կառուցվածքային դասերի միացությունների ստացման և ռեակցիոն մեխանիզմների խորացված ըմբռնմանը։

Философия

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է Դաշտային Արցախի տարածքում հայտնաբերված մարդակերպ կոթողների համակողմանի քննությանը՝ դրանց տեղագրության, ձևաբանական և տիպաբանական առանձնահատկությունների, հնարավոր գործառույթների ու պատմամշակութային համատեքստի ուսումնասիրման միջոցով։ Աշխատության հիմնական նպատակն է այդ հուշարձանները դիտարկել ոչ թե առանձին և մեկուսացված հնագիտական առարկաների շարքում, այլ որպես որոշակի ժամանակաշրջանի հասարակության աշխարհայացքը, ծիսական պատկերացումները, սոցիալական կառուցվածքը և տարածքի յուրացման ձևերը արտացոլող մշակութային երևույթ։ Մարդակերպ կոթողները հնագիտական կարևոր սկզբնաղբյուր են, քանի որ դրանց միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել հնագույն հասարակությունների պատկերացումները մարդու, նախնիների, մահվան, հիշողության, իշխանության և սրբազան տարածության վերաբերյալ։ Դրանց ձևը, տեղադրությունը, չափերը, պատկերագրական կամ քանդակային մանրամասները և շրջակա միջավայրի հետ կապը կարող են արժեքավոր տեղեկություններ հաղորդել այն հասարակությունների մասին, որոնք ստեղծել կամ օգտագործել են դրանք։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից մեկը կոթողների տեղագրության քննությունն է։ Հուշարձանի գտնվելու վայրը հաճախ պատահական չէ․ այն կարող է կապված լինել բնակավայրերի, դամբարանադաշտերի, ճանապարհների, ջրային աղբյուրների, բարձունքների, հովիտների կամ այլ բնական և մշակութային նշանակություն ունեցող տարածքների հետ։ Տեղագրական տվյալների համադրումը հնագիտական նյութի հետ հնարավորություն է տալիս պարզելու, թե ինչպիսի տարածական օրինաչափություններ են առկա մարդակերպ կոթողների տեղադրման մեջ։ Եթե դրանց որոշակի խմբեր կենտրոնացած են կոնկրետ աշխարհագրական գոտիներում, դա կարող է վկայել տվյալ տարածքում ձևավորված հատուկ մշակութային կամ ծիսական ավանդույթի մասին։ Տեղագրության ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև հուշարձանների սկզբնական միջավայրի վերականգնման համար։ Ժամանակի ընթացքում բնական և մարդածին գործընթացները կարող են փոխել լանդշաֆտը, իսկ առանձին կոթողներ կարող են տեղափոխվել իրենց նախնական տեղից։ Հետևաբար անհրաժեշտ է տարբերակել ներկայիս գտնվելու վայրը սկզբնական տեղադրությունից և հնարավորության դեպքում ուսումնասիրել հուշարձանի կապը իր նախնական հնագիտական համատեքստի հետ։ Այսպիսի մոտեցումը թույլ է տալիս խուսափել կոթողի նշանակությունը միայն նրա արտաքին տեսքից եզրակացնելու վտանգից։ Տիպաբանական ուսումնասիրությունը կազմում է աշխատանքի կարևոր բաղադրիչներից մեկը։ Մարդակերպ կոթողները կարող են միմյանցից տարբերվել մարմնի ընդհանուր ձևի, գլխի և դեմքի ներկայացման, ձեռքերի դիրքի, հագուստի կամ այլ տարրերի պատկերման, քարի մշակման եղանակի, չափերի և այլ հատկանիշների հիման վրա։ Տարբեր ձևերի դասակարգումը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել կոթողների խմբեր և բացահայտել դրանց միջև եղած ընդհանրություններն ու տարբերությունները։ Տիպաբանությունը կարևոր է նաև ժամանակագրական հարցերի լուծման համար, քանի որ որոշ ձևաբանական հատկանիշներ կարող են բնորոշ լինել որոշակի ժամանակաշրջանի կամ մշակութային միջավայրի։ Սակայն նման դասակարգումը պետք է հիմնված լինի ոչ միայն արտաքին նմանության, այլև հնագիտական համատեքստի, նյութի, տեխնիկական առանձնահատկությունների և համադրելի հուշարձանների ուսումնասիրության վրա։ Հատուկ նշանակություն ունի կոթողների գործառույթի խնդիրը։ Մարդակերպ քարե հուշարձանների նշանակությունը կարող էր տարբեր լինել՝ հիշատակից և գերեզմանային գործառույթից մինչև ծիսական, պաշտամունքային կամ տարածքային նշանակություն։ Որոշ դեպքերում դրանք կարող էին կապված լինել մահացած անձի հիշատակի հետ, իսկ այլ իրավիճակներում՝ ունենալ ավելի ընդհանրական խորհրդանշական կամ ծիսական դեր։ Գործառույթի որոշումը բարդ խնդիր է, քանի որ հնագիտական նյութում հազվադեպ են պահպանվում գրավոր բացատրություններ, որոնք անմիջականորեն պարզաբանում են կոթողի նշանակությունը։ Հետևաբար անհրաժեշտ է համադրել ձևաբանական, տեղագրական, հնագիտական և համեմատական տվյալները։ Պատմամշակութային համատեքստի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս մարդակերպ կոթողները կապել Դաշտային Արցախի ավելի լայն մշակութային գործընթացների հետ։ Տարածաշրջանը պատմականորեն գտնվել է տարբեր մշակութային ազդեցությունների փոխազդեցության գոտում, և այստեղ հայտնաբերված հուշարձանների ուսումնասիրությունը կարևոր է տեղական ավանդույթների և հարակից տարածքների մշակութային երևույթների փոխհարաբերությունները հասկանալու համար։ Համեմատական վերլուծությունը կարող է ցույց տալ՝ արդյոք տվյալ կոթողները ձևավորվել են տեղական մշակութային հիմքի վրա, թե դրանցում առկա են այլ տարածաշրջանների հետ մշակութային կապերի արդյունք հանդիսացող հատկանիշներ։ Այս տեսանկյունից մարդակերպ կոթողները կարող են դիտարկվել որպես մշակութային հաղորդակցության և փոխազդեցության ուսումնասիրության աղբյուր։ Հուշարձանների պատկերագրական և խորհրդանշական համակարգը ևս կարևոր հետազոտական խնդիր է։ Մարդու կերպարի ընտրությունը ինքնին կարող է կապված լինել որոշակի աշխարհայացքային պատկերացումների հետ։ Մարդակերպ ձևը կարող էր ներկայացնել կոնկրետ անհատի, նախնու, հերոսացված կերպարի կամ ընդհանրացված սրբազան կերպարի գաղափարը։ Դեմքի, մարմնի կամ հագուստի տարրերի շեշտադրումը կարող էր ունենալ ոչ միայն գեղարվեստական, այլև խորհրդանշական նշանակություն։ Այդ պատճառով կոթողների ուսումնասիրությունը պետք է ներառի նաև դրանց պատկերային լեզվի հնարավոր մեկնաբանությունը՝ խուսափելով այնուամենայնիվ այնպիսի եզրահանգումներից, որոնք չեն հաստատվում հնագիտական տվյալներով։ Աշխատանքի կարևոր նշանակությունն այն է, որ կոթողները դիտարկվում են իրենց բնական և մշակութային միջավայրում։ Հուշարձանի առանձին ուսումնասիրությունը կարող է տալ սահմանափակ տեղեկություն, մինչդեռ դրա կապը շրջակա դամբարանների, բնակավայրերի, ճանապարհների, պաշտամունքային վայրերի և այլ հուշարձանների հետ կարող է բացահայտել ավելի լայն համակարգ։ Այս մոտեցումը ժամանակակից հնագիտության կարևոր սկզբունքներից է, քանի որ մշակութային օբյեկտի իմաստը հաճախ պայմանավորված է ոչ միայն նրա ֆիզիկական հատկություններով, այլև այն միջավայրով, որտեղ այն ստեղծվել և օգտագործվել է։ Ուսումնասիրությունը կարող է կարևոր լինել նաև Արցախի պատմամշակութային ժառանգության փաստագրման տեսանկյունից։ Հնագիտական հուշարձանների գիտական նկարագրությունը, տեղագրական տվյալների գրանցումը, չափագրումը, լուսանկարագրումը և տիպաբանական դասակարգումը անհրաժեշտ են դրանց հետագա ուսումնասիրության և պահպանության համար։ Հատկապես արժեքավոր են այն հետազոտությունները, որոնք հուշարձանների մասին տվյալները համակարգում են և ստեղծում համեմատական ուսումնասիրությունների համար կիրառելի գիտական բազա։ Մարդակերպ կոթողների դեպքում փաստագրումը կարևոր է նաև այն պատճառով, որ դրանց առանձին օրինակներ կարող են ենթարկվել բնական քայքայման կամ մարդկային միջամտության։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը Դաշտային Արցախի մարդակերպ կոթողները ներկայացնում է որպես բազմաշերտ հնագիտական և մշակութային երևույթ։ Դրանց տեղագրության, տիպաբանության, գործառույթի և պատմամշակութային միջավայրի համատեղ քննությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել տարածաշրջանի հնագույն մշակութային գործընթացների, տարածքային կազմակերպման, ծիսական պատկերացումների և հասարակության աշխարհընկալման մասին։ Աշխատանքը կարող է արժեքավոր լինել հնագետների, պատմաբանների, արվեստաբանների, ազգագրագետների և մշակութային ժառանգության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների համար՝ հատկապես Արցախի հնագիտական ժառանգության և հնագույն քարե հուշարձանների համակարգված ուսումնասիրման տեսանկյունից։